आज जुलाई २२ – विश्व मस्तिष्क दिवस (ब्रेन डे) हो। यो दिवस सन् २०१४ देखि वर्ल्ड फेडेरेसन अफ न्युरोलोजीले हरेक वर्ष मनाउँदै आएको हो। यस वर्षको नारा 'ब्रेन हेल्थ: एक्सेस फर अल' (सबैका लागि मस्तिष्क स्वास्थ्य) रहेको छ। विश्वभर करिब ३.४ अर्ब मानिस कुनै न कुनै स्नायु समस्याबाट प्रभावित रहेको तथ्यांकले मस्तिष्क स्वास्थ्यलाई विश्वव्यापी प्राथमिकता बनाउनुपर्ने आवश्यकता औँल्याएको छ।
मस्तिष्कबारे १५ रोचक तथ्य
१. मस्तिष्क शरीरको नियन्त्रण केन्द्र हो
यसले सोच्ने, सम्झने, बोल्ने, हिँड्ने, भावना व्यक्त गर्ने, सास फेर्ने र मुटुको धड्कनसम्म नियन्त्रण गर्छ।
२. मस्तिष्कको तौल करिब १.३–१.४ किलोग्राम हुन्छ
यो शरीरको तौलको करिब २ प्रतिशत मात्र भए पनि शरीरले प्रयोग गर्ने अक्सिजनको करिब २० प्रतिशत र ऊर्जाको करिब २० प्रतिशत उपयोग गर्छ।
३. मस्तिष्कमा करिब ८६ अर्ब न्युरोन हुन्छन्
यी न्युरोनहरूले एकअर्कासँग खरबौँ सिन्याप्समार्फत सूचना आदान–प्रदान गर्छन्।
४. मस्तिष्कले पीडा महसुस गर्दैन
मस्तिष्कभित्र पीडा महसुस गराउने रिसेप्टर हुँदैनन्, त्यसैले केही मस्तिष्क शल्यक्रिया बिरामीलाई होसमा राखेरै गर्न सकिन्छ।
५. पर्याप्त निद्रा मस्तिष्कका लागि अत्यावश्यक छ
निद्राको समयमा मस्तिष्कले अनावश्यक पदार्थ हटाउने, स्मरणशक्ति बलियो बनाउने र स्नायु प्रणालीलाई पुनः व्यवस्थित गर्ने काम गर्छ।
६. नियमित व्यायामले मस्तिष्कको क्षमता बढाउँछ
व्यायामले स्मरणशक्ति, ध्यान केन्द्रित गर्ने क्षमता र नयाँ न्युरोन बन्न सहयोग पुर्याउँछ।
७. उच्च रक्तचाप स्ट्रोकको सबैभन्दा ठूलो जोखिम हो
रक्तचाप नियन्त्रणमा राख्दा स्ट्रोकको जोखिम उल्लेखनीय रूपमा घटाउन सकिन्छ।
८. धूम्रपान र अत्यधिक मदिराले मस्तिष्कलाई क्षति पुर्याउँछन्
यी बानीले स्ट्रोक, स्मरणशक्ति ह्रास र अन्य स्नायु रोगको जोखिम बढाउँछन्।
९. तनावले मस्तिष्कमा नकारात्मक असर गर्छ
दीर्घकालीन तनावले स्मरणशक्ति, निर्णय क्षमता र मानसिक स्वास्थ्यमा असर पार्न सक्छ।
१०. नयाँ कुरा सिकिरहँदा मस्तिष्क सक्रिय रहन्छ
पढ्ने, लेख्ने, नयाँ भाषा सिक्ने वा संगीत अभ्यास गर्ने गतिविधिले मस्तिष्कलाई स्वस्थ राख्न मद्दत गर्छ।
११. मस्तिष्क रोग विश्वमा अपाङ्गताको प्रमुख कारण बनेको छ
स्ट्रोक, डिमेन्सिया, पार्किन्सन्स, एपिलेप्सी, माइग्रेन लगायतका रोगले ठूलो स्वास्थ्य भार सिर्जना गरेका छन्।
१२. मस्तिष्कको स्वास्थ्य जीवनभरको जिम्मेवारी हो
बाल्यकालदेखि वृद्धावस्थासम्म स्वस्थ जीवनशैली अपनाउँदा मस्तिष्कलाई दीर्घकालसम्म स्वस्थ राख्न सकिन्छ।
१३. स्वस्थ आहारले मस्तिष्कलाई पनि स्वस्थ राख्छ
फलफूल, सागसब्जी, माछा, नट्स र सम्पूर्ण अन्नले मस्तिष्कको कार्यक्षमता सुधार्न मद्दत गर्छ।
१४. धेरै स्नायु रोग समयमै पहिचान गरे नियन्त्रण गर्न सकिन्छ
प्रारम्भिक परीक्षण र उपचारले धेरै रोगको असर कम गर्न मद्दत गर्छ।
१५. मस्तिष्कको हेरचाह भनेको भविष्यको हेरचाह हो
स्वस्थ मस्तिष्कले सिकाइ, उत्पादनशीलता, सामाजिक सहभागिता र जीवनको गुणस्तर सुधार्छ।
-(वर्ल्ड फेडेरेसन अफ न्युरोलोजी र अमेरिकन ब्रेन फाउन्डेसनबाट लिइएको सामग्री)
