काठमाडौं– पिसाब गरिसकेपछि शौचालयबाट बाहिर निस्किएको केही सेकेन्ड वा मिनेटमै फेरि पिसाबका केही थोपा चुहिने समस्या पुरुषमा सामान्य मानिन्छ। यसलाई पोस्ट–मिक्टुरेसन ड्रिब्लिङ (पीएमडी) भनिन्छ।
समस्या सामान्यजस्तो देखिए पनि यसले कतिपय पुरुषको दैनिक जीवन, आत्मविश्वास र मानसिक स्वास्थ्यमा असर पार्न सक्छ। धेरैले यसलाई उमेर बढ्दै जाँदाको समस्या ठान्छन्। तर पीएमडी युवावस्थाका पुरुषमा पनि देखिन सक्छ।
विशेषज्ञहरूका अनुसार यसको प्रमुख कारण पेल्भिक फ्लोरका मांसपेशी कमजोर हुनु, मूत्रमार्गमा केही मात्रामा पिसाब बाँकी रहनु तथा पिसाब गर्ने गलत बानी हुन सक्छन्।
पीएमडी भनेको के हो?
पिसाब गरिसकेपछि पनि मूत्रमार्गमा केही पिसाब बाँकी रहन्छ र शौचालयबाट बाहिरिएपछि त्यसका केही थोपा चुहिन्छन्। यही अवस्थालाई पोस्ट–मिक्टुरेसन ड्रिब्लिङ भनिन्छ।
यसको मुख्य लक्षण शौचालयबाट बाहिरिएको केही समयपछि अचानक पिसाबका थोपा चुहिनु हो। कतिपय अवस्थामा अन्डरवेयरसमेत भिज्न सक्छ।
मूत्र रोग विशेषज्ञहरूका अनुसार यो समस्या प्रायः मूत्रमार्गको तल्लो भागमा केही पिसाब अड्किएर बस्दा हुन्छ।
पिसाब गरिसकेपछि केही थोपा निस्कनुलाई परम्परागत अर्थमा ‘पिसाब नियन्त्रण गर्न नसक्ने अवस्था’ अर्थात् इन्कन्टिनेन्सको श्रेणीमा राखिँदैन। यो पिसाबसम्बन्धी फरक किसिमको समस्या हो।
पेल्भिक फ्लोरको भूमिका के हुन्छ?
पेल्भिक फ्लोर पेटको तल्लो भागमा रहेको मांसपेशी, तन्तु र लिगामेन्टको संरचना हो। यसले मूत्राशय, मूत्रमार्ग, आन्द्रा तथा पुरुषमा प्रोस्टेटलाई आवश्यक सहारा दिन्छ।
यसका मांसपेशीले पिसाब र दिसा नियन्त्रण गर्ने स्फिंक्टरलाई पनि सहयोग गर्छन्।
खोक्दा, हाछ्युँ गर्दा, तौल उठाउँदा वा व्यायाम गर्दा पेटभित्रको दबाब बढ्छ। यस्तो अवस्थामा पेल्भिक फ्लोरका मांसपेशीले शरीरका यी अंगलाई स्थिर राख्न महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छन्।
पीएमडी युवालाई पनि हुन सक्छ
पीएमडीको सबैभन्दा सामान्य कारण पेल्भिक फ्लोरका मांसपेशी कमजोर हुनु हो। यी मांसपेशीले मूत्रमार्गमा बाँकी रहेको पिसाब बाहिर निकाल्न सहयोग गर्छन्।
मांसपेशीले पर्याप्त रूपमा काम नगर्दा मूत्रमार्गमा केही पिसाब बाँकी रहन सक्छ र पछि थोपा–थोपा चुहिन सक्छ।
यसको अर्थ पीएमडी भयो भन्दैमा प्रोस्टेटमा समस्या छ भन्ने हुँदैन। प्रोस्टेट बढ्नु केही अवस्थामा कारण हुन सक्छ, तर विशेषगरी युवामा पीएमडी प्रायः मांसपेशीको कार्यसँग सम्बन्धित समस्या हुन्छ।
तर पिसाबका थोपा चुहिने समस्यासँगै अन्य लक्षण पनि देखिएमा चिकित्सकसँग जाँच गराउनु आवश्यक हुन्छ।
लक्षण
• पिसाब गर्दा जलन वा दुखाइ हुनु
• पिसाबको धार कमजोर हुनु
• पिसाब गर्न जोर लगाउनुपर्ने अवस्था
• बारम्बार पिसाब लाग्नु
• पिसाबमा रगत देखिनु
• पेल्भिक क्षेत्रमा दुखाइ हुनु
• बारम्बार मूत्र संक्रमण हुनु
व्यायामले सुधार गर्न सक्छ
पीएमडीको उपचारमा पेल्भिक फ्लोर व्यायाम महत्वपूर्ण मानिन्छ। तर व्यायाम सही तरिकाले गर्नु आवश्यक हुन्छ।
पिसाब गरेपछि अण्डकोषको पछाडिको भागबाट अगाडितर्फ हल्का दबाब दिई मूत्रमार्गमा बाँकी रहेको पिसाब बाहिर निकाल्ने प्रविधिलाई युरेथ्रल मिल्किङ भनिन्छ।
यस्तै, पेल्भिक फ्लोर मांसपेशी बलियो बनाउन गरिने कीगल व्यायाम पनि उपयोगी हुन सक्छ।
तर कीगल व्यायाम गर्दा गलत मांसपेशी कस्ने, पेट, नितम्ब वा तिघ्राका मांसपेशी अत्यधिक प्रयोग गर्ने, सास रोक्ने वा अनियमित रूपमा व्यायाम गर्ने गल्ती हुन सक्छ।
त्यसैले व्यायामको तीव्रताभन्दा सही प्रविधि महत्वपूर्ण हुन्छ।
यदि मूत्र संक्रमण, प्रोस्टेट बढ्ने वा अन्य कुनै कारण छैन भने पीएमडीका लागि सामान्यतया औषधि आवश्यक नपर्न सक्छ।
कहिले चिकित्सकलाई देखाउने?
पीएमडीसँगै पिसाबमा रगत आउने, जलन हुने, ज्वरो आउने, पेरिनियल क्षेत्रमा दुखाइ हुने, पिसाबको धार कमजोर हुने वा बारम्बार संक्रमण हुने जस्ता समस्या देखिएमा चिकित्सकसँग परामर्श गर्नुपर्छ।
यस्ता लक्षण अन्य मूत्रसम्बन्धी समस्याको संकेत पनि हुन सक्छन्।
आवश्यक परे चिकित्सकले लक्षणको इतिहास र शारीरिक परीक्षणका साथै युरोफ्लोमेट्री वा पिसाब परीक्षण जस्ता जाँच गर्न सक्छन्।
घरमै लक्षणको रेकर्ड राख्न सकिन्छ
पीएमडी भएका व्यक्तिले केही समय आफ्नो लक्षणको रेकर्ड राख्न सक्छन्। उदाहरणका लागि, पिसाब चुहिएको समय, कति पटक भयो, कति मात्रामा चुहियो र शौचालयमा केही समय थप बस्दा त्यसमा परिवर्तन आयो कि आएन भन्ने कुरा टिपोट गर्न सकिन्छ।
यस्तो रेकर्डले चिकित्सकलाई समस्याको प्रकृति र ढाँचा बुझ्न सहयोग गर्न सक्छ।
तर समस्या निरन्तर भइरहेमा केवल घरमै निगरानी गरेर बस्नु उचित हुँदैन। लक्षण बढ्दै गएमा चिकित्सकबाट जाँच गराउनु आवश्यक हुन्छ।
मानसिक स्वास्थ्यमा पनि असर
पीएमडी सामान्यतया गम्भीर रोग नभए पनि यसले पुरुषमा लाज, चिन्ता र आत्मविश्वासमा कमी ल्याउन सक्छ।
अन्डरवेयरमा दाग लाग्ने वा अरूले थाहा पाउने डरले कतिपय व्यक्ति सामाजिक गतिविधिबाट समेत टाढिन सक्छन्।
तर विशेषज्ञहरूका अनुसार यसबारे लाज मान्नुपर्ने कारण छैन। पीएमडी सामान्य र व्यवस्थापन गर्न सकिने समस्या हो।
सही तरिकाले पेल्भिक फ्लोर व्यायाम गर्ने, आवश्यक परे युरेथ्रल मिल्किङको प्रविधि अपनाउने र अन्य लक्षण देखिएमा चिकित्सकसँग परामर्श गर्ने हो भने धेरै अवस्थामा समस्या सुधार गर्न सकिन्छ।
