काठमाडौं- अवसादग्रस्त व्यक्तिको कल्पना गर्दा हाम्रो मनमा प्रायः यस्तो तस्बिर आउँछ, जहाँ व्यक्ति ओछ्यानबाट उठ्नसमेत संघर्ष गरिरहेको हुन्छ। ऊ धेरै रुन्छ, साथीभाइबाट टाढिन्छ वा दैनिक जीवन बिताउनसमेत ऊर्जा नभएको महसुस गर्छ।
तर सबै अवसादग्रस्त व्यक्ति बाहिरबाट दुःखी देखिँदैनन्। कोही साथीभाइसँग हाँसिरहेका हुन्छन्, जमघटमा ठट्टा गर्छन्, सक्रिय सामाजिक जीवन बिताउँछन् र कार्यालयमा आफ्नो काम पनि राम्ररी गरिरहेका हुन्छन्। बाहिरबाट हेर्दा उनीहरूको जीवन सामान्य र खुसी देखिन सक्छ। तर उनीहरूभित्र भने गहिरो उदासी, निराशा र खालीपन हुन सक्छ।
यस्तो अवस्थालाई सामान्य बोलचालमा ‘स्माइलिङ डिप्रेसन’ अर्थात् मुस्कानभित्र लुकेको अवसाद भनिन्छ। यो छुट्टै आधिकारिक चिकित्सकीय निदान भने होइन। यसले बाहिरबाट खुसी देखिए पनि भित्रभित्रै अवसादका लक्षणसँग संघर्ष गरिरहेको अवस्थालाई जनाउँछ।
के हो ‘स्माइलिङ डिप्रेसन’?
बेलायतको क्याम्ब्रिज विश्वविद्यालयकी मानसिक स्वास्थ्य अनुसन्धानकर्ता डा. ओलिभिया रेमेसका अनुसार, बाहिरबाट खुसी देखिए पनि भित्रबाट उदास र निराश महसुस गर्नु नै ‘स्माइलिङ डिप्रेसन’को मुख्य विशेषता हो।
सामान्यतया अवसाद हुँदा लगातार उदासी, निराशा वा आफूलाई मन पर्ने कामप्रतिको रुचि र आनन्दमा कमी आउन सक्छ। यस्ता लक्षण केही हप्ता वा महिनासम्म रहन सक्छन्। यसले व्यक्तिको काम, सम्बन्ध, निद्रा र दैनिक जीवनमा असर पार्न सक्छ।
तर अवसाद सधैँ एउटै रूपमा देखिँदैन। कतिपय व्यक्तिले आफ्ना भावनात्मक समस्या अरूबाट लुकाउने प्रयास गर्छन्। उनीहरू अरूसँग घुलमिल हुन्छन्, हाँस्छन् र जिम्मेवारी पूरा गर्छन्। तर एक्लै हुँदा भने उनीहरूले गहिरो निराशा वा आत्मग्लानि महसुस गर्न सक्छन्।
कतिपय अवस्थामा व्यक्तिलाई आफू अवसादबाट गुज्रिरहेको छु भन्ने कुरासमेत थाहा नहुन सक्छ। उनीहरूले आफ्नो अवस्थालाई कामको चाप, व्यस्त जीवनशैली वा थकानको परिणाम ठान्न सक्छन्।
मानिसले अवसाद किन लुकाउँछन्?
अवसाद लुकाउनुका पछाडि विभिन्न कारण हुन सक्छन्। कतिपय व्यक्तिले आफू कमजोर देखिने डरले आफ्ना भावना व्यक्त गर्दैनन्। कतिपयलाई अरूले आलोचना गर्ने, गलत बुझ्ने वा आफूलाई बोझ ठान्ने डर हुन्छ।
आफूबाट धेरै अपेक्षा राख्ने व्यक्तिले पनि आफ्नो समस्या स्वीकार गर्न कठिन मान्न सक्छन्। परिवार, समाज र कार्यस्थलको दबाबले समेत उनीहरूलाई आफ्नो मानसिक अवस्थाबारे खुलेर बोल्नबाट रोक्न सक्छ।
बाहिरबाट सामान्य देखिन खोज्दा उनीहरूले आफ्नो पीडा अरूबाट लुकाउन सक्छन्। तर यसरी समस्या लुकाउँदा आवश्यक सहयोग र उपचार प्राप्त गर्न ढिलाइ हुन सक्छ।
बेलायतको एक्सेटर विश्वविद्यालयका क्लिनिकल मनोवैज्ञानिक प्राध्यापक बार्नी डनका अनुसार, अवसादले व्यक्तिलाई एक्लोपन महसुस गराउन सक्छ। यस्तो अवस्थामा अरूसँग जोडिनु र आफ्ना भावना विश्वासिलो व्यक्तिसँग साझा गर्नु सहयोगी हुन सक्छ।
समयमै समस्या पहिचान नगर्दा अवसाद लामो समयसम्म रहन वा गम्भीर बन्न सक्छ। गम्भीर अवस्थामा आत्महत्याको जोखिमसमेत बढ्न सक्छ।
अवसादका सात सम्भावित संकेत
बाहिरबाट सामान्य देखिने व्यक्तिमा पनि अवसादका केही संकेत देखिन सक्छन्। यस्ता संकेत देखिँदैमा अवसाद नै भएको निष्कर्ष निकाल्न मिल्दैन। तर परिवर्तन लामो समयसम्म रह्यो र दैनिक जीवनमा असर पर्न थाल्यो भने त्यसलाई बेवास्ता गर्नु हुँदैन।
१. मन पर्ने काममा रुचि हराउँदै जानु
पहिले साथीभाइसँग भेट्न, व्यायाम गर्न, घुम्न वा मन पर्ने कार्यक्रम हेर्न उत्साहित हुने व्यक्ति बिस्तारै ती गतिविधिबाट टाढिन सक्छन्। पहिले रमाइलो लाग्ने कामसमेत बोझजस्तो लाग्न सक्छ।
व्यस्तता वा थकानका कारण यस्तो भएको ठान्न सकिए पनि रुचि र आनन्दमा निरन्तर कमी आउनु अवसादको सम्भावित संकेत हुन सक्छ।
२. हातखुट्टा असामान्य रूपमा भारी महसुस हुनु
केही व्यक्तिले हातखुट्टा भारी भएको र सामान्य दैनिक काम गर्नसमेत धेरै मेहनत गर्नुपरेको अनुभव गर्न सक्छन्। यसलाई चिकित्सकीय साहित्यमा ‘लिडेन प्यारालाइसिस’ भनिन्छ।
यस्तो अनुभूति अवसादका केही प्रकारमा देखिन सक्छ। यद्यपि हातखुट्टा भारी हुनुका अन्य शारीरिक कारण पनि हुन सक्ने भएकाले आवश्यकताअनुसार चिकित्सकीय जाँच गराउनुपर्छ।
३. बारम्बार योजना रद्द गर्नु
व्यक्ति अरूसँग भेट्दा सामान्य र खुसी देखिन सक्छन्। तर एक्लै हुँदा वा मनस्थिति बिग्रिएका बेला बाहिर निस्कन, साथीभाइसँग भेट्न वा पहिले बनाएका योजना पूरा गर्न कठिन हुन सक्छ।
यसले उनीहरूलाई पटकपटक भेटघाट र अन्य गतिविधि रद्द गर्न बाध्य बनाउन सक्छ। यस्तो व्यवहार निरन्तर देखिन थालेमा त्यसको कारण बुझ्ने प्रयास गर्नुपर्छ।
४. धेरै सुत्दा पनि थकान महसुस हुनु
अवसादले निद्राको ढाँचामा परिवर्तन ल्याउन सक्छ। कतिपय व्यक्ति सामान्यभन्दा बढी सुत्न सक्छन्, तर उठेपछि पनि थकित महसुस गर्छन्।
दिनभरि काम गरिरहे पनि उनीहरूमा ऊर्जा कम हुन सक्छ। विशेषगरी दिनको अन्त्यतिर मनस्थिति बिग्रने वा थकान बढ्ने अनुभव हुन सक्छ।
५. आलोचना वा अस्वीकारप्रति बढी संवेदनशील हुनु
सामान्य अवस्थामा खासै असर नगर्ने टिप्पणीले पनि गहिरो चोट पुर्याउन सक्छ। कार्यालयमा हाकिमले गरेको सामान्य टिप्पणी वा साथीले भेट्ने योजना रद्द गर्दा असाध्यै नराम्रो लाग्न सक्छ।
आलोचना वा अस्वीकारप्रति असामान्य रूपमा संवेदनशील हुनु केही व्यक्तिमा अवसादसँग सम्बन्धित हुन सक्छ। यद्यपि यस्तो संवेदनशीलता अन्य अवस्थाहरूमा पनि देखिन सक्छ।
६. सधैँ हँसाउने वा अरूलाई सहयोग गर्ने भूमिकामा रहनु
अवसादग्रस्त व्यक्ति अनिवार्य रूपमा एक्लै बस्ने वा दुःखी देखिने हुन्छन् भन्ने छैन। कतिपय व्यक्ति जमघटमा सबैलाई हँसाउने, काममा अत्यधिक व्यस्त रहने वा अरूको समस्या समाधान गर्न सधैँ तयार रहने हुन सक्छन्।
तर अरूलाई खुसी राख्ने प्रयासमा उनीहरूले आफ्नै भावनात्मक आवश्यकतालाई बेवास्ता गरिरहेका हुन सक्छन्। बाहिरबाट सक्रिय र सहयोगी देखिनुले उनीहरूभित्र कुनै समस्या छैन भन्ने प्रमाणित गर्दैन।
७. निरन्तर नकारात्मक सोच आउनु
बाहिरबाट आत्मविश्वासी देखिने व्यक्तिले पनि भित्रभित्रै आफूलाई कमजोर, अयोग्य वा असफल ठानिरहेको हुन सक्छ।
आफ्नो निरन्तर आलोचना गर्नु, आफू कुनै कामको लायक नभएको सोच्नु, भविष्यप्रति निराश हुनु वा जीवन अर्थहीन लाग्नु अवसादका सम्भावित संकेत हुन्।
यस्ता विचार लगातार आइरहन्छन् र दैनिक जीवनमा असर पार्न थाल्छन् भने मानसिक स्वास्थ्य विशेषज्ञसँग परामर्श लिनु उपयुक्त हुन्छ।
‘स्माइलिङ डिप्रेसन’बाट कसरी बाहिर निस्कने?
‘स्माइलिङ डिप्रेसन’ भन्ने शब्दले मानिसलाई आफ्ना अनुभव पहिचान गर्न र समस्या बुझ्न सहयोग गर्न सक्छ। तर अवसादको जटिल अवस्थालाई बाहिरको मुस्कान र भित्रको उदासीमा मात्र सीमित गरेर बुझ्नु उचित हुँदैन।
मानसिक स्वास्थ्य विशेषज्ञहरूका अनुसार, समस्या समाधानको पहिलो कदम आफ्ना भावनालाई स्वीकार गर्नु हो। आफू दुःखी, निराश वा थकित भएको कुरा स्वीकार गर्नु कमजोरी होइन।
बेलायतको एक्सेटर विश्वविद्यालयका प्राध्यापक बार्नी डनले विश्वासिलो व्यक्तिसँग आफ्ना भावनाबारे कुरा गर्न सुरु गर्नु उपयोगी हुने बताएका छन्। यसले सम्बन्ध बलियो बनाउन, एक्लोपन कम गर्न र आफूले भोगिरहेको समस्या अरूले पनि बुझ्न सक्छन् भन्ने महसुस गराउन सहयोग गर्न सक्छ।
अवसादको अवस्था र गम्भीरताअनुसार मनोपरामर्श, मनोचिकित्सकीय उपचार, औषधि वा अन्य सामाजिक सहयोग प्रभावकारी हुन सक्छन्। कुन उपचार आवश्यक छ भन्ने निर्णय मानसिक स्वास्थ्य विशेषज्ञसँगको परामर्शका आधारमा गर्नुपर्छ।
याद राख्नुपर्ने कुरा के हो भने, हाँसिरहेको व्यक्ति सधैँ खुसी नै हुन्छ भन्ने छैन। आफू वा आफ्नो नजिकको व्यक्तिमा निरन्तर उदासी, रुचि हराउने, निराशा वा आत्मग्लानिजस्ता लक्षण देखिएमा त्यसलाई सामान्य थकान भनेर बेवास्ता नगर्नुहोस्। समयमै कुरा गर्नु, सहयोग खोज्नु र आवश्यक उपचार लिनु मानसिक स्वास्थ्य सुधार गर्ने महत्त्वपूर्ण कदम हुन्।
यदि कसैमा आफूलाई हानि पुर्याउने वा आत्महत्या गर्ने विचार आइरहेको छ भने उसलाई एक्लै नछाड्नुहोस् र तत्काल नजिकको स्वास्थ्य संस्था वा आपत्कालीन सेवाबाट सहयोग लिनुहोस्। - बीबीसी हिन्दीबाट
