गाडीमा यात्रा गर्दा टाउको दुख्ने, चक्कर लाग्ने, वाकवाकी हुने वा बान्ता आउने समस्या धेरैले भोगिरहेका हुन्छन्। विशेषगरी घुम्ती बाटोमा यात्रा गर्दा, मोबाइल चलाउँदा वा किताब पढ्दा यस्तो समस्या बढी हुन सक्छ। यसलाई मोसन सिकनेस (गतिजन्य अस्वस्थता) भनिन्छ। यो कुनै सामान्य कमजोरी मात्र नभई मस्तिष्कले शरीरको गति र सन्तुलनसम्बन्धी संकेतलाई फरक–फरक रूपमा बुझ्दा उत्पन्न हुने समस्या हो।
मोसन सिकनेस हवाईजहाज, पानीजहाज, बस, कार वा अन्य चलायमान साधनमा यात्रा गर्दा हुन सक्छ। केही मानिसलाई सामान्य गतिमा पनि समस्या हुन्छ भने केहीलाई लामो यात्रा वा उबडखाबड बाटोमा मात्रै लक्षण देखिन्छन्। वैज्ञानिक अनुसन्धानले यसका कारण बुझ्न र लक्षण कम गर्न विभिन्न उपाय पहिचान गरेका छन्।
मस्तिष्कमा संकेत बाझिँदा आउँछ वाकवाकी
मोसन सिकनेसको प्रमुख व्याख्या ‘सेन्सरी कन्फ्लिक्ट थ्योरी’ अर्थात् इन्द्रियबाट प्राप्त संकेतबीचको असमझदारी हो। हाम्रो भित्री कानले शरीरको सन्तुलन र गति महसुस गर्छ। आँखाले वरिपरिको दृश्यबाट गति बुझ्छ भने मांसपेशी र जोर्नीबाट पनि शरीरको अवस्थाबारे मस्तिष्कमा संकेत पुग्छ।
गाडीमा बसेर मोबाइल वा किताबमा हेरिरहँदा आँखाले स्थिर वस्तुमा ध्यान केन्द्रित गरिरहेको हुन्छ। तर भित्री कानले गाडीको गति, मोड र उतारचढाव महसुस गरिरहेको हुन्छ। यी संकेतबीच तालमेल नमिल्दा मस्तिष्कमा द्विविधा उत्पन्न हुन्छ। यही अवस्थाले वाकवाकी, चक्कर, चिसो पसिना आउने, टाउको भारी हुने र बान्ता हुनेजस्ता लक्षण निम्त्याउन सक्छ।
मोसन सिकनेस किन हुन्छ भन्नेबारे वैज्ञानिकहरूले विभिन्न व्याख्या गरेका छन्। शरीरले गति र सन्तुलनसम्बन्धी संकेत कसरी प्रशोधन गर्छ भन्ने कुरा यसमा महत्त्वपूर्ण मानिन्छ। तर मस्तिष्कले गति र दृश्यका संकेत बाझिँदा शरीरमा विष पसेको ठानेर बान्ता गराउँछ भन्ने व्याख्या स्थापित तथ्यभन्दा बढी एउटा परिकल्पना हो।
मोसन सिकनेसको उपचारमा नयाँ औषधिको खोज
मोसन सिकनेस रोक्न परम्परागत रूपमा स्कोपोलामिन र केही एन्टिहिस्टामिन औषधि प्रयोग गरिन्छ। तर यी औषधिले निद्रा लाग्ने, मुख सुक्ने, दृष्टि धमिलो हुनेजस्ता असर पार्न सक्छन्। त्यसैले कम साइड इफेक्ट भएका उपचारको खोजी भइरहेको छ।
यसै क्रममा ट्रेडिपिट्यान्ट नामक औषधिबारे अनुसन्धान भएको छ। यसले मस्तिष्कमा ‘सब्स्ट्यान्स पी’ नामक रासायनिक सन्देशवाहकको प्रभाव रोक्ने काम गर्छ। यो सन्देशवाहकले वाकवाकी र बान्तासँग सम्बन्धित प्रक्रियामा भूमिका खेल्छ।
क्लिनिकल परीक्षणमा ट्रेडिपिट्यान्टले गतिका कारण हुने बान्ता कम गर्न सक्ने सम्भावना देखाएको छ। तर यसलाई सबै प्रकारको मोसन सिकनेसको निश्चित उपचार वा सबैका लागि सुरक्षित विकल्प मान्न मिल्दैन। औषधिको स्वीकृति र उपलब्धता देशअनुसार फरक हुन सक्छ। त्यसैले यसको प्रयोग गर्नुअघि चिकित्सकको सल्लाह लिनुपर्छ।
मोसन सिकनेसमा संलग्न स्नायु प्रणालीका विभिन्न रिसेप्टरमाथि पनि अनुसन्धान भइरहेको छ। यस्ता अनुसन्धानको उद्देश्य प्रभावकारी औषधि विकास गर्नु र निद्रा लाग्ने वा मुख सुक्नेजस्ता अनावश्यक असर कम गर्नु हो। यद्यपि, कुनै नयाँ रिसेप्टरलाई लक्षित गर्ने औषधि नियमित उपचारमा उपलब्ध भइसकेको छ भन्ने निष्कर्ष निकाल्न थप प्रमाण आवश्यक हुन्छ।
यात्रा गर्नुअघि अपनाउन सकिने उपाय
मोसन सिकनेसबाट जोगिन औषधि नै प्रयोग गर्नुपर्छ भन्ने छैन। यात्रा गर्ने तरिका, बस्ने स्थान र खानपानमा सामान्य परिवर्तन गर्दा पनि धेरैलाई राहत मिल्न सक्छ।
१. अगाडिको सिटमा बस्ने र टाढा हेर्ने
सम्भव भए कार वा बसमा अगाडितिरको सिट रोज्नुहोस्। अगाडिको बाटो वा क्षितिजतिर हेर्दा आँखाले गति बुझ्न सजिलो हुन्छ। मोबाइल चलाउने, किताब पढ्ने वा नजिकका वस्तुमा लामो समय ध्यान दिने कामले लक्षण बढाउन सक्छ। त्यसैले यात्रा गर्दा स्क्रिनबाट टाढा रहनु राम्रो हुन्छ।
२. टाउकोलाई स्थिर राख्ने
गाडीको गति र मोडअनुसार टाउकोलाई सहज रूपमा चलाउन तथा सम्भव भएसम्म स्थिर राख्नाले केही मानिसलाई राहत मिल्न सक्छ। मोडिनुअघि गाडीको दिशा अनुमान गर्न सक्ने गरी अगाडिको बाटो हेर्नु पनि उपयोगी हुन्छ। चालकलाई सामान्यतः मोसन सिकनेस कम हुने कारणमध्ये गाडीको आगामी गति र मोडबारे पूर्वजानकारी हुनु पनि एक हो। तर चालकलाई कहिल्यै मोसन सिकनेस हुँदैन भन्नेचाहिँ सही होइन।
३. हल्का खाना खाने
यात्राअघि धेरै खाना खाने, अत्यधिक चिल्लो वा मसलेदार खानेकुरा खाने र मदिरा सेवन गर्ने कामले असहजता बढाउन सक्छ। बरु आफूलाई सजिलै पच्ने, हल्का खाना खानुहोस्। बिस्कुट, टोस्ट वा भातजस्ता खानेकुरा केहीलाई अनुकूल हुन सक्छन्। तर सबैका लागि कार्बोहाइड्रेटयुक्त खाना नै प्रभावकारी हुन्छ भन्ने बलियो प्रमाण छैन। खाली पेट बस्दा पनि असहज हुने भएकाले आफ्नो सहनशीलताअनुसार खानु उपयुक्त हुन्छ।
४. शान्त भएर नियन्त्रित श्वासप्रश्वास गर्ने
वाकवाकी सुरु हुँदा शान्त ठाउँमा ध्यान केन्द्रित गर्दै बिस्तारै सास लिने र छोड्ने अभ्यास गर्न सकिन्छ। नियन्त्रित श्वासप्रश्वासले असहजता र तनाव कम गर्न मद्दत गर्न सक्छ। सम्भव भए टाढाको स्थिर बिन्दुमा हेर्नुहोस्। आँखा बन्द गर्दा केहीलाई राहत मिल्छ भने केहीलाई आँखाले गति बुझ्न नसक्दा समस्या बढ्न सक्छ। त्यसैले आफूलाई सहज हुने तरिका अपनाउनुहोस्।
५. नियमित अभ्यास र बानी पार्ने
बारम्बार मोसन सिकनेस हुने मानिसमा नियन्त्रित रूपमा गति सहने अभ्यासले समयसँगै संवेदनशीलता कम गर्न सक्छ। यसलाई भिस्टिबुलर ह्याबिचुएसन भनिन्छ। तर सबैले घरमै जथाभावी अभ्यास गर्नुभन्दा आवश्यक परे भिस्टिबुलर पुनर्स्थापना तालिममा प्रशिक्षित फिजियोथेरापिस्ट वा चिकित्सकको सल्लाह लिनु उचित हुन्छ।
मोसन सिकनेसका चश्मा र रिस्टब्यान्ड कति प्रभावकारी?
बजारमा नीलो तरल पदार्थ भएको चश्मा र नाडीमा लगाइने एक्युप्रेशर रिस्टब्यान्ड पनि पाइन्छन्। यस्ता उपकरणले सबै मानिसमा मोसन सिकनेस रोक्छन् भन्ने पर्याप्त र भरपर्दो वैज्ञानिक प्रमाण छैन।
केही मानिसले यस्ता उपकरण प्रयोग गर्दा राहत महसुस गर्न सक्छन्। तर त्यसको प्रभाव उपकरणकै कारण भएको हो वा अपेक्षा र मनोवैज्ञानिक प्रभावले भएको हो भन्ने छुट्याउन कठिन हुन्छ। त्यसैले प्रमाणित उपायको विकल्पका रूपमा मात्रै यस्ता उपकरणमा भर पर्नु उचित हुँदैन।
कहिले चिकित्सकको सल्लाह लिने?
सामान्य मोसन सिकनेस प्रायः यात्रा रोकेपछि वा गति बन्द भएपछि कम हुँदै जान्छ। तर यात्रा नगर्दा पनि बारम्बार चक्कर लाग्ने, लगातार बान्ता हुने, पानीसमेत अडिन नसक्ने वा दैनिक जीवनमा असर पर्ने समस्या भए चिकित्सकसँग परामर्श लिनुपर्छ। अचानक गम्भीर चक्कर, असामान्य टाउको दुखाइ, कमजोरी वा बोल्न कठिनाइ भए तत्काल चिकित्सा सहायता लिनुपर्छ।
मोसन सिकनेसबाट जोगिन सबैभन्दा उपयोगी सुरुआती उपाय भनेको अगाडिको बाटो हेर्नु, मोबाइल र किताबबाट टाढा रहनु, टाउकोलाई सहज रूपमा स्थिर राख्नु र आफूलाई अनुकूल हुने हल्का खाना खानु हो। समस्या बारम्बार दोहोरिएमा चिकित्सकको सल्लाहमा औषधि वा अन्य उपचार रोज्न सकिन्छ।
(स्रोत: यो लेख Deutsches Ärzteblatt International मा प्रकाशित वैज्ञानिक समीक्षा, अमेरिकी रोग नियन्त्रण तथा रोकथाम केन्द्र (CDC) को Yellow Book 2026, Harvard Health Publishing तथा अमेरिकी खाद्य तथा औषधि प्रशासन (FDA) का प्रकाशित सामग्रीमा आधारित छ।)
