दशैँ नेपालीहरूको प्रमुख चाड हो। पारिवारिक भेटघाट, मीठा परिकार, रमाइलो जमघट र लामो यात्राले यो पर्वलाई विशेष बनाउँछन्। तर, चाडपर्वको रमझममा खानपानमा लापरबाही, नियमित औषधि सेवनमा अनियमितता र चिकित्सकको सल्लाहबिना औषधि प्रयोग गर्ने प्रवृत्तिले स्वास्थ्यमा जोखिम निम्त्याउन सक्छ।
टाउको दुख्ने, ज्वरो आउने, रुघाखोकी लाग्ने वा अपच हुने बित्तिकै औषधि पसलबाट औषधि किनेर खाने, पुरानो औषधि प्रयोग गर्ने तथा अरूलाई सिफारिस गरिएको औषधि सेवन गर्ने बानीले सामान्य समस्यालाई जटिल बनाउन सक्छ। विश्व स्वास्थ्य संगठन (डब्लुएचओ) ले पनि औषधिको अनुचित प्रयोगलाई जनस्वास्थ्यको महत्त्वपूर्ण चुनौतीका रूपमा लिएको छ। डब्लुएचओका अनुसार औषधिको गलत प्रयोगले स्वास्थ्य जोखिम बढाउनुका साथै उपचारमा प्रयोग हुने स्रोतको समेत दुरुपयोग गराउँछ।
दुखाइ र ज्वरोमा जथाभावी औषधि सेवन
दशैँका बेला लामो यात्रा, थकान, अनिद्रा र खानपानको असन्तुलनका कारण टाउको दुख्ने, शरीर दुख्ने वा ज्वरो आउने समस्या हुन सक्छ। यस्ता लक्षण देखिनासाथ कारण नबुझी औषधि सेवन गर्नु उचित हुँदैन।
प्यारासिटामोलजस्ता औषधि सिफारिस गरिएको मात्राभन्दा बढी सेवन गर्दा कलेजोमा गम्भीर क्षति पुग्न सक्छ। रुघाखोकीका लागि प्रयोग हुने कतिपय मिश्रित औषधिमा पनि प्यारासिटामोल हुने भएकाले फरक फरक औषधि खाँदा एउटै औषधीय तत्व दोहोरिएर मात्रा बढी हुन सक्छ।
त्यस्तै, आइबुप्रोफेन र डाइक्लोफेनाकजस्ता दुखाइ कम गर्ने औषधि जथाभावी प्रयोग गर्दा पेटमा घाउ वा रक्तस्राव तथा मिर्गौलामा असर पर्न सक्छ। विशेषगरी वृद्धवृद्धा, मिर्गौला वा मुटुसम्बन्धी समस्या भएका व्यक्ति र नियमित औषधि सेवन गरिरहेका व्यक्तिले थप सावधानी अपनाउनुपर्छ।
एन्टिबायोटिकको दुरुपयोग अर्को चुनौती
घाँटी दुख्ने, रुघाखोकी लाग्ने वा ज्वरो आउनेबित्तिकै एन्टिबायोटिक सेवन गर्ने प्रवृत्ति जनस्वास्थ्यका लागि चिन्ताको विषय हो। धेरैजसो रुघाखोकी भाइरसका कारण हुने भएकाले एन्टिबायोटिकले त्यस्ता संक्रमण निको पार्दैन।
आवश्यक नभई एन्टिबायोटिक सेवन गर्दा एलर्जी, पखाला तथा अन्य प्रतिकूल असर देखिन सक्छन्। यसको अनुचित प्रयोगले एन्टिमाइक्रोबियल रेजिस्टेन्स (एएमआर) अर्थात् सूक्ष्मजीवमा औषधिप्रति प्रतिरोध क्षमता विकास हुने समस्या बढाउँछ। यस्तो अवस्थामा संक्रमण गराउने जीवाणुविरुद्ध औषधि कम प्रभावकारी हुन सक्छन् र उपचार कठिन बन्न सक्छ।
त्यसैले चिकित्सकीय सल्लाहबिना एन्टिबायोटिक सेवन गर्ने, पुरानो बाँकी औषधि प्रयोग गर्ने वा अरूलाई दिइएको औषधि खाने कामबाट बच्नुपर्छ। चिकित्सकले दिएको औषधि निर्धारित मात्रा र अवधिअनुसार सेवन गर्नुपर्छ। कुनै प्रतिकूल असर देखिएमा औषधि आफैँ परिवर्तन गर्नुको सट्टा स्वास्थ्यकर्मीसँग परामर्श लिनुपर्छ।
नियमित औषधि छुट्दा बढ्न सक्छ जोखिम
दशैँमा घर जाने, आफन्तकहाँ बस्ने वा लामो दूरीको यात्रा गर्ने क्रममा उच्च रक्तचाप, मधुमेह, मुटुरोग, दम तथा अन्य दीर्घरोगका बिरामीले नियमित औषधि छुटाउने सम्भावना हुन्छ। चाडपर्वका कारण खानपान र दैनिक दिनचर्या परिवर्तन हुँदा पनि औषधि सेवनमा अनियमितता हुन सक्छ।
दीर्घरोग नियन्त्रणका लागि प्रयोग गरिने औषधि आफूलाई ठीक लागेको आधारमा रोक्नु जोखिमपूर्ण हुन्छ। विशेषगरी इन्सुलिन, छारे रोग नियन्त्रण गर्ने औषधि, रगत पातलो बनाउने औषधि तथा स्टेरोइड प्रयोग गर्ने व्यक्तिले चिकित्सकीय निर्देशन पालना गर्नुपर्छ।
यात्रामा निस्कनुअघि आवश्यक औषधि पर्याप्त मात्रामा साथमा राख्ने, औषधिको नाम र सेवन गर्ने समय टिपोट गर्ने तथा नियमित समयमा औषधि सेवन गर्ने व्यवस्था मिलाउनुपर्छ। औषधि छुटेमा दोब्बर मात्रा सेवन गरेर पूर्ति गर्ने निर्णय आफैँ गर्नु हुँदैन।
मदिरा र औषधिको अन्तरक्रियामा सावधानी
दशैँका बेला मदिरा सेवन गर्ने व्यक्तिले औषधिसँग यसको सम्भावित अन्तरक्रियाबारे सचेत हुनुपर्छ। मदिराले निद्रा लगाउने औषधि तथा केही एलर्जीका औषधिको प्रभाव बढाउन सक्छ। उदाहरणका लागि, निद्रा तथा चिन्ता कम गर्न प्रयोग गरिने डाइजेपाम (Diazepam), अल्प्राजोलाम (Alprazolam) र निद्रा लगाउन प्रयोग गरिने जोल्पिडेम (Zolpidem) सँग मदिरा सेवन गर्दा अत्यधिक निद्रा लाग्ने, चक्कर आउने, निर्णय क्षमता कमजोर हुने र शरीरको समन्वय घट्ने जोखिम बढ्छ। क्लोरफेनिरामिन (Chlorpheniramine) र डिफेनहाइड्रामिन (Diphenhydramine) जस्ता एलर्जीका औषधिसँग पनि मदिरा सेवन गर्दा निद्रा र चक्करको असर बढ्न सक्छ। सेटिरिजिन (Cetirizine) जस्ता तुलनात्मक रूपमा कम निद्रा लगाउने औषधिसँग पनि केही व्यक्तिमा यस्तो असर बढ्न सक्छ। यसले लड्ने तथा सडक दुर्घटना हुने सम्भावना बढाउनुका साथै गम्भीर अवस्थामा श्वासप्रश्वासमा समेत असर पार्न सक्छ।
एन्टिबायोटिक सेवन गरिरहेका व्यक्तिले पनि मदिराबारे विशेष सावधानी अपनाउनुपर्छ। मेट्रोनिडाजोल (Metronidazole) सँग मदिरा सेवन गर्दा वाकवाकी, बान्ता, पेट दुख्ने, अनुहार रातो हुने र मुटुको धड्कन बढ्ने जस्ता प्रतिक्रिया हुन सक्छन्। टिनिडाजोल (Tinidazole) सँग पनि यस्तो जोखिम हुने भएकाले उपचारका क्रममा र औषधि बन्द गरेपछि तोकिएको अवधिसम्म मदिरा सेवन गर्नु हुँदैन।
त्यसैले औषधि सेवन गरिरहेको अवस्थामा मदिरा सेवन नगर्नु नै सुरक्षित विकल्प हो। औषधिको लेबलमा दिइएको निर्देशन पालना गर्ने र मदिरासँगको अन्तरक्रियाबारे चिकित्सक वा फार्मासिस्टसँग परामर्श लिने गर्नुपर्छ।
अपचमा खानपान र जीवनशैलीमा ध्यान
दशैँमा मासु, चिल्लो, पिरो र मिठाईजन्य परिकार बढी खाने चलन छ। आवश्यकताभन्दा बढी खाना खाने, पर्याप्त पानी नपिउने वा शारीरिक गतिविधि कम हुँदा अपच, अम्लपित्त, कब्जियत र पेट फुल्ने समस्या देखिन सक्छ।
यस्ता समस्यामा कारण नबुझी लगातार अम्लपित्त कम गर्ने औषधि वा जुलाब प्रयोग गर्नु उचित हुँदैन। खानाको मात्रा मिलाउने, पर्याप्त पानी पिउने, सन्तुलित आहार खाने र हल्का शारीरिक गतिविधि गर्ने जस्ता उपायले सामान्य समस्या कम गर्न मद्दत गर्न सक्छन्।
तर, पेटमा असह्य दुखाइ, लगातार बान्ता, दिसा वा बान्तामा रगत, छाती दुख्ने वा बेहोस हुनेजस्ता लक्षण देखिएमा सामान्य अपच ठानेर औषधि खाँदै बस्नु हुँदैन। तत्काल स्वास्थ्य संस्थामा जानुपर्छ।
जोखिम न्यूनीकरणका लागि पाँच प्राथमिकता
चाडपर्वमा औषधिको जथाभावी प्रयोग नियन्त्रण गर्न व्यक्तिगत सावधानीसँगै स्वास्थ्य संस्था, फार्मेसी र नियामक निकायको भूमिका पनि महत्त्वपूर्ण हुन्छ। यसका लागि पाँच पक्षमा विशेष ध्यान दिन आवश्यक छ।
१. जनचेतना विस्तारः स्थानीय तह, स्वास्थ्य संस्था, सञ्चारमाध्यम र फार्मेसीमार्फत औषधिको सुरक्षित प्रयोग, एन्टिबायोटिकको दुरुपयोग र औषधिको प्रतिकूल असरबारे जनचेतना फैलाउनुपर्छ। सामाजिक सञ्जालमा पनि तथ्यमा आधारित सन्देश प्रसार गर्न सकिन्छ।
२. फार्मासिस्टको परामर्श प्रभावकारी बनाउनेः औषधि वितरण गर्दा फार्मासिस्टले औषधिको मात्रा, सेवन गर्ने समय, सम्भावित प्रतिकूल असर र अन्य औषधिसँगको अन्तरक्रियाबारे जानकारी दिनुपर्छ। चिकित्सकीय मूल्याङ्कन आवश्यक पर्ने लक्षण भएका व्यक्तिलाई स्वास्थ्य संस्थामा जान सुझाव दिनुपर्छ।
३. एन्टिबायोटिकको दुरुपयोग नियन्त्रणः औषधि व्यवस्था विभाग तथा सम्बन्धित निकायले लागू कानुनअनुसार औषधि बिक्री वितरणको अनुगमन प्रभावकारी बनाउनुपर्छ। चिकित्सकीय सिफारिस आवश्यक पर्ने औषधिको गैरकानुनी बिक्री नियन्त्रण गर्नुका साथै औषधि व्यवसायीलाई जिम्मेवार वितरण अभ्यासमा प्रोत्साहित गर्नुपर्छ।
४. दीर्घरोगीको औषधि निरन्तरता सुनिश्चित गर्नेः अस्पताल तथा स्वास्थ्य संस्थाले चाडपर्वमा पनि आवश्यक औषधि र आकस्मिक सेवाको उपलब्धता कायम राख्नुपर्छ। दीर्घरोगीले यात्रा गर्नुअघि औषधिको पर्याप्त व्यवस्था गर्ने र प्रयोगसम्बन्धी विवरण साथमा राख्ने बानी बसाल्नुपर्छ।
५. औषधिको गुणस्तर र भण्डारणमा ध्यान दिनेः औषधिको म्याद, प्याकेटको अवस्था र भण्डारणको उपयुक्तता जाँच गर्नुपर्छ। औषधिलाई प्याकेटमा उल्लेखित निर्देशनअनुसार राख्ने, बालबालिकाको पहुँचबाट टाढा राख्ने र म्याद सकिएका औषधिको सुरक्षित व्यवस्थापन गर्ने व्यवस्था मिलाउनुपर्छ।
औषधिको सुरक्षित प्रयोगमा फार्मासिस्टको भूमिका
औषधि सुरक्षित र प्रभावकारी रूपमा प्रयोग गराउने कार्यमा चिकित्सकसँगै फार्मासिस्टको भूमिका महत्त्वपूर्ण हुन्छ। औषधिको सही मात्रा, सेवन गर्ने समय, सम्भावित प्रतिकूल असर, अन्य औषधिसँगको अन्तरक्रिया र उचित भण्डारणबारे फार्मासिस्टले आवश्यक परामर्श दिन सक्छन्।
औषधि खरिद गर्दा नाम, मात्रा, प्रयोग विधि र म्याद जाँच्ने तथा आफूले सेवन गरिरहेका अन्य औषधिबारे फार्मासिस्टलाई जानकारी दिने बानीले औषधिजन्य जोखिम घटाउन मद्दत गर्छ। औषधि पसल सञ्चालक तथा स्वास्थ्यकर्मीले पनि बिरामीको अवस्था बुझेर आवश्यकता अनुसार चिकित्सकीय परामर्श लिन सुझाव दिनुपर्छ।
निष्कर्ष
दशैँ खुसी, सद्भाव र पारिवारिक मिलनको पर्व हो। तर, चाडपर्वको उत्साहमा स्वास्थ्यप्रतिको जिम्मेवारी बिर्सनु हुँदैन। चिकित्सकको सल्लाहबिना औषधि सेवन नगर्ने, नियमित औषधि नछुटाउने, मदिरा र औषधिबीचको अन्तरक्रियाबारे सचेत रहने तथा औषधिको म्याद र भण्डारणमा ध्यान दिने बानीले स्वास्थ्य जोखिम घटाउन सक्छ।
व्यक्तिगत सावधानीसँगै फार्मासिस्टको परामर्श, स्वास्थ्य संस्थामा आवश्यक औषधिको उपलब्धता, जनचेतना र सरकारी अनुगमन पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छन्। औषधि रोगको उपचार र नियन्त्रणका लागि आवश्यक साधन हो, तर गलत प्रयोगले त्यही औषधि स्वास्थ्यका लागि हानिकारक बन्न सक्छ।
त्यसैले दशैँको रमझममा खानपान, यात्रा र मनोरञ्जनसँगै औषधिको सुरक्षित प्रयोगलाई पनि प्राथमिकता दिन आवश्यक छ। सुरक्षित औषधि प्रयोग गरौँ, स्वस्थ रहौँ र दशैँलाई खुसीसँगै स्वास्थ्यको पर्व बनाऔँ।
