खसीको मासुमा पाइने प्युराइनले रगतमा युरिक एसिड बढाउन सक्छ। विशेषगरी रातो मासु, कलेजो, मिर्गौला जस्ता भित्री अंग र केही समुद्री खाद्य पदार्थको अत्यधिक सेवन गाउट (Gout) को बढ्दो जोखिमसँग सम्बन्धित छ। तर खसीको मासु खाँदैमा सबैलाई गाउट हुन्छ भन्ने होइन। व्यक्तिको आनुवंशिक अवस्था, मिर्गौलाको कार्यक्षमता, औषधिको प्रयोग, तौल र खानपानको समग्र बानीले पनि यसमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छन्।
सामान्यतया बाथ वा गाउट भन्नाले रगतमा युरिक एसिडको मात्रा बढेर जोर्नीमा युरेट क्रिस्टल जम्दा हुने सूजनयुक्त अवस्थालाई बुझिन्छ। यसले विशेषगरी खुट्टाको बुढीऔँला, गोलीगाँठो र घुँडामा अचानक तीव्र दुखाइ, रातोपन, सुन्निने तथा तातो महसुस हुने समस्या निम्त्याउन सक्छ।
१. खसीको मासुले युरिक एसिड किन बढाउँछ?
प्युराइनको भूमिका
प्युराइन शरीरका कोष र विभिन्न खाद्य पदार्थमा पाइने प्राकृतिक रासायनिक यौगिक हो। शरीरले आफ्नै कोषको सामान्य चयापचयबाट पनि प्युराइन प्राप्त गर्छ भने मासुजस्ता खाद्य पदार्थबाट पनि थप प्युराइन प्राप्त हुन्छ।
प्युराइनको विघटन हुँदा युरिक एसिड बन्छ। यो प्रक्रियामा हाइपोजान्थिन र जान्थिनजस्ता मध्यवर्ती पदार्थ बन्छन्, जसलाई जान्थिन अक्सिडेज नामक इन्जाइमले क्रमशः जान्थिन र युरिक एसिडमा रूपान्तरण गर्न मद्दत गर्छ।
मिर्गौलाले युरिक एसिड बाहिर निकाल्न नसक्दा
शरीरमा बनेको युरिक एसिडको ठूलो हिस्सा मिर्गौलाबाट पिसाबमा उत्सर्जन हुन्छ भने केही हिस्सा आन्द्राबाट बाहिर निस्कन्छ। उत्पादन र उत्सर्जनबीच सन्तुलन बिग्रिएमा रगतमा युरिक एसिडको मात्रा बढ्न सक्छ।
त्यसैले धेरै प्युराइन भएको खाना नियमित रूपमा धेरै खानु, मिर्गौलाको कार्यक्षमता कमजोर हुनु वा शरीरमा युरिक एसिड उत्सर्जन गर्ने प्रक्रियामा समस्या हुनु हाइपरयुरिसेमिया (Hyperuricemia) का कारण बन्न सक्छ।
तर रगतमा युरिक एसिड बढेको सबै व्यक्तिलाई गाउट हुन्छ भन्ने होइन। युरेट क्रिस्टल जम्नु र त्यसबाट हुने सूजन गाउटको मुख्य आधार हो।
चिल्लोले कस्तो भूमिका खेल्छ?
खसीको मासुमा भएको बोसो घटाउँदा क्यालोरी र स्याचुरेटेड फ्याटको सेवन कम गर्न सकिन्छ। यसले समग्र मुटु तथा चयापचयसम्बन्धी स्वास्थ्यका लागि फाइदा पुर्याउन सक्छ। तर मासुको चिल्लो भागले सीधै युरिक एसिड उत्सर्जन रोक्छ भन्ने दाबीलाई स्पष्ट रूपमा स्थापित गर्न पर्याप्त प्रमाण छैन। गाउट नियन्त्रणमा मासुको प्युराइन, मदिरा, गुलियो पेय, तौल र मिर्गौलाको अवस्था बढी महत्त्वपूर्ण विषय हुन्।
२. वैज्ञानिक अनुसन्धानले के देखाउँछन्?
सन् २००४ मा The New England Journal of Medicine मा प्रकाशित चर्चित अध्ययनले रातो मासुको सेवन र गाउटको जोखिमबीचको सम्बन्धबारे महत्त्वपूर्ण प्रमाण प्रस्तुत गरेको थियो।
उक्त अध्ययनमा सुरुमा गाउट नभएका ४७,१५० पुरुषलाई १२ वर्षसम्म अनुगमन गरिएको थियो। यस अवधिमा गाउटका ७३० नयाँ पुष्टि भएका घटना अभिलेख गरिए।
अध्ययनको नतिजाअनुसार, सबैभन्दा बढी मासु खाने समूहमा सबैभन्दा कम मासु खाने समूहको तुलनामा गाउट हुने सापेक्ष जोखिम ४१ प्रतिशत बढी थियो (Relative Risk 1.41; 95% Confidence Interval 1.07–1.86)।
यसको अर्थ सबैभन्दा बढी मासु खाने पुरुषमध्ये गाउट हुने जोखिम तुलनात्मक रूपमा बढी देखियो भन्ने हो। यसलाई खसीको मासु खाने प्रत्येक व्यक्तिको जोखिम ठ्याक्कै ४१ प्रतिशत बढ्छ भनेर बुझ्नु हुँदैन। अध्ययनले समग्र मासुको सेवनको सम्बन्ध परीक्षण गरेको थियो; यो खसीको मासुमा मात्र केन्द्रित अध्ययन थिएन।
यसैगरी, सन् २०२० मा प्रकाशित American College of Rheumatology को गाउट व्यवस्थापनसम्बन्धी निर्देशिकाले गाउट भएका व्यक्तिलाई प्युराइनयुक्त खाना, मदिरा र उच्च फ्रुक्टोजयुक्त पेय पदार्थको सेवन सीमित गर्न ससर्त सिफारिस गरेको छ। निर्देशिकाले खानपान परिवर्तन उपयोगी भए पनि त्यसबाट युरिक एसिडमा हुने परिवर्तन प्रायः सीमित हुन सक्ने र आवश्यक परे औषधिको भूमिका महत्त्वपूर्ण रहने स्पष्ट पार्छ।
मुख्य निष्कर्ष: रातो मासुको धेरै सेवन गाउटको जोखिमसँग सम्बन्धित छ, तर आहार मात्र गाउटको एकमात्र कारण होइन।
३. खसीको मासुको कुन भागमा बढी सावधानी अपनाउने?
मासुको सबै भागमा प्युराइनको मात्रा समान हुँदैन। भित्री अंगहरूमा प्युराइन सामान्य मांसपेशीको मासुभन्दा बढी हुन सक्छ। तर खसीको प्रत्येक भागमा प्युराइनको ठ्याक्कै मात्रा एउटै हुँदैन; जनावरको प्रजाति, मासुको प्रकार र पकाउने तरिकाले पनि फरक पार्छ।
ध्यान दिनुहोस्: प्युराइनको मात्रा प्रमाणित नभएसम्म कुनै भागमा प्रति १०० ग्राम ६०, १५० वा २०० मिलिग्राम भनेर निश्चित दाबी गर्नु उचित हुँदैन। विशेषगरी हड्डीको मासीलाई युरिक एसिडका लागि सुरक्षित विकल्प ठान्ने पर्याप्त आधार छैन।
४. युरिक एसिड नियन्त्रण गर्दै खसीको मासु कसरी खाने?
१. मात्रा सीमित गर्नुहोस्
खसीको मासु दैनिक वा बारम्बार ठूलो मात्रामा खानुको सट्टा सेवनको मात्रा र आवृत्ति घटाउनु उपयुक्त हुन्छ। एक पटकमा ५०–७५ ग्राम पकाएको मासु एउटा व्यावहारिक सानो परिमाण हुन सक्छ, तर यो सबै व्यक्तिका लागि प्रमाणित सुरक्षित सीमा होइन। गाउट बारम्बार बल्झिने वा युरिक एसिड धेरै हुने व्यक्तिले आफ्नो चिकित्सक वा पोषणविद्सँग उपयुक्त मात्रा तय गर्नुपर्छ।
२. बोसो हटाएर पकाउनुहोस्
मासु पकाउनुअघि देखिने बोसो हटाउनुहोस्। यसले अनावश्यक क्यालोरी र स्याचुरेटेड फ्याट घटाउँछ। तर बोसो हटाउँदैमा मासुको प्युराइन हट्दैन भन्ने कुरा सम्झनु आवश्यक छ।
३. उमालेर पानी फाल्दा के फाइदा हुन्छ?
प्युराइनका केही यौगिक पानीमा घुल्ने भएकाले उमाल्दा मासुबाट पकाउने पानीमा सर्न सक्छन्। त्यसैले उमालेको पानी फाल्दा मासुमा बाँकी रहने प्युराइन केही कम हुन सक्छ।
तर प्युराइन २०–३० प्रतिशत नै घट्छ भन्ने निश्चित दाबी सबै प्रकारका मासु र पकाउने विधिमा लागू हुँदैन। उपलब्ध अनुसन्धानले पकाउने विधिअनुसार प्युराइनको मात्रा फरक हुने देखाएको छ। पानी फालेर पकाउँदा पनि मासु प्युराइनरहित हुँदैन।
४. मदिरा र गुलियो पेयबाट बच्नुहोस्
बियर तथा अन्य मदिराले गाउट बल्झिने जोखिम बढाउन सक्छन्। चिनी वा फ्रुक्टोज धेरै भएका सोडा, गुलियो पेय र अत्यधिक गुलियो जुसको सेवन पनि सीमित गर्नुहोस्।
५. पर्याप्त पानी पिउनुहोस्
दिनभरि पर्याप्त पानी पिउनु उपयोगी हुन्छ। तर सबैले अनिवार्य रूपमा दैनिक ३–४ लिटर पानी पिउनुपर्छ भन्ने नियम छैन। शरीरको आवश्यकता, मौसम, शारीरिक गतिविधि र मिर्गौला वा मुटुको अवस्थाअनुसार पानीको मात्रा फरक हुन्छ। चिकित्सकले तरल पदार्थ सीमित गर्न भनेका व्यक्तिले सोही निर्देशन पालना गर्नुपर्छ।
६. सन्तुलित आहार अपनाउनुहोस्
कम बोसो भएको दूध तथा दही, उपयुक्त मात्रामा अण्डा, विभिन्न सागसब्जी, फलफूल र साबुत अन्नलाई आहारमा समावेश गर्नुहोस्। गाउट भएका व्यक्तिका लागि कम बोसोयुक्त दुग्धजन्य पदार्थ उपयोगी विकल्प हुन सक्छन्। तौल बढी छ भने बिस्तारै स्वस्थ तौलतर्फ जानु पनि फाइदाजनक हुन्छ।
५. युरिक एसिड बढेको छ भने औषधि आवश्यक पर्छ?
खानपानमा परिवर्तनले युरिक एसिड नियन्त्रणमा सहयोग गर्न सक्छ, तर गाउट भएका सबै व्यक्तिमा खानपान परिवर्तन मात्र पर्याप्त हुँदैन।
बारम्बार गाउटको आक्रमण हुने, जोर्नीमा युरेटका गाँठा बन्ने वा चिकित्सकीय रूपमा आवश्यक ठहरिएका व्यक्तिलाई युरिक एसिड घटाउने औषधि दिन सकिन्छ। उदाहरणका लागि, चिकित्सकको निगरानीमा एलोप्युरिनोल (Allopurinol) प्रयोग गर्न सकिन्छ।
American College of Rheumatology ले युरिक एसिड घटाउने उपचार लिइरहेका गाउटका बिरामीका लागि सामान्यतः रगतमा युरिक एसिड ६ mg/dL भन्दा कम राख्ने लक्ष्य सिफारिस गरेको छ। औषधि सुरु गर्ने, मात्रा परिवर्तन गर्ने वा बन्द गर्ने निर्णय चिकित्सकको सल्लाहअनुसार गर्नुपर्छ।
रगतमा युरिक एसिड बढी देखिँदैमा सबैलाई औषधि चाहिन्छ भन्ने पनि होइन। परीक्षणको नतिजा, लक्षण, मिर्गौलाको अवस्था र गाउटको इतिहासलाई सँगै मूल्याङ्कन गर्नुपर्छ।
खसीको मासुमा पाइने प्युराइनले शरीरमा युरिक एसिड उत्पादन बढाउन सक्छ। वैज्ञानिक अनुसन्धानले धेरै मासु खाने र गाउट हुने जोखिमबीच सम्बन्ध देखाएका छन्। तर खसीको मासु पूर्ण रूपमा निषेध गर्नुपर्ने वा निश्चित अन्तरालमा खाँदा सबैका लागि सुरक्षित हुने एउटै नियम छैन।
युरिक एसिड नियन्त्रण गर्न भित्री अंग र रातो मासुको सेवन सीमित गर्ने, मदिरा तथा गुलियो पेय घटाउने, पर्याप्त पानी पिउने, सन्तुलित आहार अपनाउने र आवश्यकताअनुसार चिकित्सकीय उपचार लिने उपाय बढी उपयोगी हुन्छन्।
स्वास्थ्यसम्बन्धी महत्त्वपूर्ण सुझाव: यदि जोर्नी अचानक अत्यधिक दुख्ने, रातो हुने र सुन्निने समस्या छ भने चिकित्सकसँग जाँच गराउनुहोस्। यस्ता लक्षण गाउटका कारण हुन सक्छन्, तर जोर्नीको संक्रमणजस्ता गम्भीर समस्यामा पनि देखिन सक्छन्।
स्रोत तथा सन्दर्भ
१. Choi HK, Atkinson K, Karlson EW, Willett W, Curhan G. (2004). Purine-Rich Foods, Dairy and Protein Intake, and the Risk of Gout in Men. The New England Journal of Medicine, 350:1093–1103. DOI: 10.1056/NEJMoa035700.
मासुको सेवन र गाउटको जोखिमबारे १२ वर्षको अध्ययन।
https://www.nejm.org/doi/full/10.1056/NEJMoa035700
२. FitzGerald JD, et al. (2020). 2020 American College of Rheumatology Guideline for the Management of Gout. Arthritis Care & Research.
गाउटको उपचार, खानपान, मदिरा सीमित गर्ने र युरिक एसिड नियन्त्रणसम्बन्धी निर्देशिका।
https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10563586/
३. American College of Rheumatology. Gout — Patient Information.
गाउटका लक्षण, निदान, उपचार र आहारसम्बन्धी जानकारी; सन् २०२५ मा अद्यावधिक।
https://rheumatology.org/patients/gout
४. Effect of cooking on the purine content of foods. (1987). Zeitschrift für Ernährungswissenschaft.
खाना पकाउँदा र उमाल्दा खाद्य पदार्थमा रहेको प्युराइनको मात्रा कसरी परिवर्तन हुन सक्छ भन्ने अध्ययन।
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/2449775/
