राति सुत्नुअघि खाइने खाजाले अतिरिक्त क्यालोरी मात्र बढाउँदैन, यसले कलेजोको स्वास्थ्यमा समेत असर पार्न सक्छ। अमेरिकाको ओरेगन हेल्थ एन्ड साइन्स युनिभर्सिटी (ओएचएसयू) का अनुसन्धानकर्ताहरूले राति ढिलो खाना खाने बानी र कलेजोको रोगको बढ्दो जोखिमबीच सम्बन्ध रहेको पत्ता लगाएका छन्। यसले कलेजो स्वस्थ राख्न खाना खाने समय पनि महत्त्वपूर्ण हुन सक्ने सङ्केत गरेको छ।
क्लिनिकल ग्यास्ट्रोएन्टेरोलोजी एन्ड हेपाटोलोजी जर्नलमा प्रकाशित अध्ययनअनुसार, नियमित रूपमा बेलुकाको खाना खाइसकेपछि वा सुत्ने समयपछि खाना खाने मानिसमा ढिलो खाना नखाने मानिसको तुलनामा कलेजोको रोगको जोखिम २० देखि ३० प्रतिशतसम्म बढी देखिएको छ।
अध्ययनमा समेटिएका रोगमा मेटाबोलिक डिसफङ्सनसँग सम्बन्धित स्टियाटोटिक लिभर डिजिज अर्थात् सामान्य भाषामा भनिने फ्याटी लिभर (कलेजोमा बोसो जम्ने रोग) र सिरोसिस समावेश छन्। सिरोसिस कलेजोमा व्यापक रूपमा दागयुक्त तन्तु विकास हुने गम्भीर अवस्था हो।
यसअघि भएका अध्ययनहरूले राति ढिलो खाना खाने बानीलाई मोटोपना र मुटुसम्बन्धी समस्यासँग जोड्दै आएका थिए। तर अनुसन्धानकर्ताहरूले यसले कलेजोको रोगसँग पनि सम्बन्ध राख्छ कि राख्दैन भन्ने बुझ्न खोजेका थिए।
अध्ययनका प्रमुख लेखक तथा ओएचएसयूका कलेजो रोग विशेषज्ञ रोबर्ट विलेचान्स्की, एमडी, भन्छन्, “केही अध्ययनले यसबारे सङ्केत गरेका थिए। तर ढिलो खाना खाने बानी र फ्याटी लिभर रोगबीचको सम्बन्धलाई स्पष्ट रूपमा अध्ययन गर्ने दीर्घकालीन अनुसन्धानमध्ये यो एक हो।”
झन्डै २ लाख मानिसको तथ्याङ्कले देखायो चिन्ताजनक प्रवृत्ति
यो सम्बन्धको अनुसन्धान गर्न वैज्ञानिकहरूले अमेरिकामा गरिएका तीन ठूला अध्ययनका तथ्याङ्क विश्लेषण गरेका थिए। ती अध्ययनमा नर्सेस हेल्थ स्टडी, नर्सेस हेल्थ स्टडी–२ र हेल्थ प्रोफेसनल्स फलोअप स्टडी समावेश थिए।
यी तीनवटै अध्ययनमा गरी झन्डै २ लाख सहभागीको तथ्याङ्क समेटिएको थियो। उनीहरूले आफ्नो खानपान, दैनिक दिनचर्या र जीवनशैलीका अन्य पक्षबारे जानकारी दिएका थिए।
अनुसन्धानकर्ताहरूले सहभागीलाई उनीहरूले सामान्यतया कुन समयमा खाना खान्छन् भन्ने आधारमा विभिन्न समूहमा विभाजन गरे। त्यसपछि उनीहरूको खानपानको समय र फ्याटी लिभर तथा सिरोसिससम्बन्धी स्वास्थ्य विवरणबीच तुलना गरे।
नतिजामा निरन्तर एउटै प्रवृत्ति देखियो। राति ढिलो खाना खाने मानिसमा त्यस्तो बानी नभएका मानिसको तुलनामा कलेजोको रोगको जोखिम २० देखि ३० प्रतिशतसम्म बढी थियो।
यसले खाना खाने समयले दीर्घकालीन कलेजोको स्वास्थ्यमा कस्तो प्रभाव पार्न सक्छ भन्ने प्रश्न उठाएको छ।
अमेरिकाको कुल जनसङ्ख्याको ३० प्रतिशतसम्ममा फ्याटी लिभर रोग रहेको अनुमान गरिन्छ। यो रोग कलेजोमा अत्यधिक बोसो जम्मा हुँदा विकास हुन्छ। कतिपय अवस्थामा यसले सूजन, कलेजोमा क्षति र अन्ततः सिरोसिस निम्त्याउन सक्छ।
यद्यपि, फ्याटी लिभर भएका अधिकांश मानिसमा कलेजोमा गम्भीर दागयुक्त तन्तु विकास हुने अवस्था आउँदैन।
विलेचान्स्की भन्छन्, “फ्याटी लिभर रोग भएका मानिसमध्ये थोरैमा मात्रै सिरोसिसजस्ता गम्भीर समस्या विकास हुन्छन् भन्ने कुरा सम्झनु महत्त्वपूर्ण छ। तैपनि, यस अध्ययनबाट प्राप्त मुख्य सन्देश के हो भने सुत्नुभन्दा केही घण्टाअघि नै क्यालोरीयुक्त खाना खाने समय सक्नु फाइदाजनक हुन सक्छ।”
कलेजोको आन्तरिक जैविक घडी किन महत्त्वपूर्ण छ?
यसको एउटा सम्भावित कारण शरीरको सर्काडियन रिदम अर्थात् जैविक घडी हुन सक्छ। यो शरीरभित्र चल्ने प्राकृतिक प्रक्रिया हो, जसले निद्रा, मेटाबोलिजम र अन्य शारीरिक गतिविधिलाई करिब २४ घण्टाको चक्रमा नियमन गर्छ।
कलेजो यो जैविक घडीप्रति विशेष रूपमा संवेदनशील हुन्छ। यसले पोषक तत्त्व प्रशोधन गर्ने, रगतमा चिनीको मात्रा नियमन गर्ने तथा शरीरले ऊर्जा कसरी सञ्चय र उपयोग गर्छ भन्ने प्रक्रियामा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छ।
शरीर जैविक रूपमा सुत्नका लागि तयार भइरहेको समयमा खाना खाँदा यी प्रक्रियामा बाधा पुग्न सक्छ।
विलेचान्स्कीलाई यस विषयमा चासो लाग्नुको एउटा कारण रातको सिफ्टमा काम गर्ने मानिससँग सम्बन्धित प्रमाण पनि थियो। शरीरको प्राकृतिक सुत्ने र उठ्ने चक्रसँग नमिल्ने समयमा काम गर्ने मानिसमा मोटोपना र मुटुरोगको दर बढी देखिएको छ।
यसले अनियमित समयमा खाना खाने बानीले पनि मेटाबोलिजमसम्बन्धी समस्या र कलेजोको रोगमा योगदान पुर्याउन सक्छ कि भन्ने सम्भावना उठाएको हो।
उनी भन्छन्, “कलेजो शरीरको जैविक घडीसँग निकै नजिकबाट तालमेल मिलाएर काम गर्छ भन्ने हामीलाई थाहा छ। त्यसैले मानिसले खानेकुराको प्रकार परिवर्तन नगरी खाना खाने समय परिवर्तन गर्दा स्वास्थ्यमा फरक पर्छ कि पर्दैन भन्नेमा हाम्रो चासो छ।”
यो उपाय आकर्षक हुनुको कारण के हो भने केही मानिसका लागि खानपानको समय परिवर्तन गर्नु आफ्नो आहारमा ठूलो फेरबदल गर्नुभन्दा सजिलो हुन सक्छ।
अध्ययनका सहलेखक तथा ओएचएसयूमा निद्रा र जैविक लयसम्बन्धी अध्ययन गर्ने एसोसिएट प्रोफेसर एन्ड्रयु म्याकहिल, पीएचडी, का अनुसार यस अध्ययनले दैनिक गतिविधिको समयले स्वास्थ्यमा महत्त्वपूर्ण असर पार्न सक्छ भन्ने प्रमाणलाई थप बलियो बनाएको छ।
म्याकहिल भन्छन्, “निद्रा, खाना वा व्यायाममध्ये जुनसुकै गतिविधि भए पनि त्यसलाई कुन समयमा गरिन्छ भन्ने कुरा महत्त्वपूर्ण हुन्छ भन्ने प्रमाण हामीले बारम्बार देखिरहेका छौँ।”
उनी थप्छन्, “उदाहरणका लागि, शरीरको आन्तरिक जैविक घडीले सुत्न प्रेरित गरिरहेको रातको समयमा खाना खाँदा शरीरले खानालाई प्रभावकारी रूपमा मेटाबोलाइज गर्ने क्षमता घट्छ। यसले अन्ततः मोटोपना, मधुमेह र अहिले कलेजोको खराब स्वास्थ्यसँग पनि सम्बन्ध राख्न सक्छ।”
यसअघि जनावरमा गरिएका प्रयोगात्मक अध्ययनले पनि खाना खाने र सुत्ने समयबीचको सामान्य तालमेल बिग्रिँदा कलेजो विशेष रूपमा प्रभावित हुन सक्ने देखाएका छन्।
के बेलुकै चाँडो खाना खाँदा कलेजो जोगाउन सकिन्छ?
राति ढिलो खाना खाने बानीबारे चिन्ता बढाउने यी नतिजाका बाबजुद अनुसन्धानकर्ताहरूले यस अध्ययनबाट कारण र परिणामबीचको सम्बन्ध प्रमाणित गर्न नसकिने स्पष्ट पारेका छन्।
यो अवलोकनमा आधारित अध्ययन थियो। यसले खाना खाने बानी र स्वास्थ्य समस्याबीचको सम्बन्ध पहिचान गरेको हो, तर खाना खाने समय परिवर्तन गर्दा कलेजोको रोग रोक्न सकिन्छ कि सकिँदैन भन्ने कुरा प्रत्यक्ष रूपमा परीक्षण गरेको होइन।
अध्ययन सहभागीहरूले आफ्नो खानपानसम्बन्धी विवरण आफैँ दिएका थिए। खाना खाने समय पनि व्यापक विवरणका आधारमा वर्गीकृत गरिएको थियो।
यी सीमितताका कारण अन्य पक्षले समेत उक्त सम्बन्धलाई व्याख्या गर्न सक्छन्। खाना खाने समय पहिले सार्दा वास्तवमै कलेजोको स्वास्थ्यमा सुधार हुन्छ कि हुँदैन भन्ने निश्चित गर्न थप नियन्त्रित अनुसन्धान आवश्यक छ।
विलेचान्स्की अहिले ओएचएसयूमा सञ्चालन भइरहेको एउटा क्लिनिकल अध्ययनमा सहभागी छन्। उक्त अध्ययनका लागि सहभागी भर्ना भइरहेको छ।
यस अनुसन्धानमा सहभागीहरूले विगतमा दिएको खानपानसम्बन्धी विवरणमा मात्र निर्भर नभई उनीहरूले वास्तवमा कुन समयमा खाना खान्छन् भन्ने प्रत्यक्ष निगरानी गरिनेछ। त्यसपछि खाना खाने समय पहिले सार्दा फ्याटी लिभरको समस्या भएका मानिसको स्वास्थ्यमा मापन गर्न सकिने सुधार आउँछ कि आउँदैन भन्ने मूल्याङ्कन गरिनेछ।
यस अध्ययनको नतिजाले मेटाबोलिक स्वास्थ्य र कलेजोको हेरचाहमा खाना खाने समयलाई पनि स्थापित उपायसँगै महत्त्व दिनुपर्छ कि पर्दैन भन्ने बुझ्न मद्दत गर्न सक्छ।
अनुसन्धानकर्ताहरूले आफ्नो निष्कर्षमा लेखेका छन्, “हाम्रो अध्ययनले राति ढिलो खाना खाने बानी र मेटाबोलिक तथा कलेजोको प्रतिकूल स्वास्थ्य परिणामबीच सम्बन्ध देखाउने बढ्दो अनुसन्धानलाई थप योगदान दिएको छ।”
अहिलेलाई यस अनुसन्धानले एउटा सम्भावना देखाएको छ- कलेजो स्वस्थ राख्न सधैँ थालीमा भएका खानेकुरा परिवर्तन गर्नैपर्छ भन्ने छैन। दिनको अन्तिम खाना र सुत्ने समयबीच पर्याप्त अन्तर राख्दा पनि सम्भावित फाइदा पुग्न सक्छ।
विलेचान्स्की र म्याकहिलका अतिरिक्त अनुसन्धान टोलीमा बोस्टनस्थित म्यासाचुसेट्स जनरल हस्पिटलका केभिन केसी, एमपीएच, एन्ड्रयु चान, एमडी, पीएचडी, र ट्रेसी साइमन, एमडी, सहभागी थिए।
