इनर्जी ड्रिंक्स तथा क्याफिन र अन्य उत्तेजक पदार्थ (स्टिमुलेन्ट) मिसिएका सप्लिमेन्टको प्रयोग मुटुसम्बन्धी गम्भीर समस्यासँग जोडिन सक्ने एक अध्ययनले देखाएको छ। अध्ययनअनुसार यस्ता पदार्थ भएका उत्पादनसँग सम्बन्धित अमेरिकी खाद्य तथा औषधि प्रशासन (एफडीए) मा दर्ता भएका प्रतिकूल घटनाका रिपोर्टमा मुटु बन्द हुने घटना (कार्डियाक अरेस्ट) उल्लेख हुने सम्भावना अन्य उत्पादनका तुलनामा करिब ११ गुणा र हृदयाघात (हार्ट अट्याक) उल्लेख हुने सम्भावना साढे चार गुणा बढी पाइएको छ।
अमेरिकन हार्ट एसोसिएसन (एएचए) को साइन्टिफिक सेसन्स २०२६ मा प्रस्तुत गरिएको प्रारम्भिक अनुसन्धानले यस्तो देखाएको हो। अध्ययनले विशेषगरी युवा वयस्कमा इनर्जी ड्रिंक्स र स्टिमुलेन्टयुक्त सप्लिमेन्टको प्रयोगप्रति चिन्ता बढाएको छ।
अनुसन्धानअनुसार यस्ता उत्पादनसँग सम्बन्धित मुटुसम्बन्धी घटनाका रिपोर्टमध्ये करिब ४५ प्रतिशत १८ देखि ३४ वर्ष उमेर समूहका व्यक्तिसँग सम्बन्धित थिए।
अध्ययनले के देखायो?
अध्ययनका लागि अनुसन्धानकर्ताहरूले सन् २०१७ देखि २०२५ सम्म अमेरिकी खाद्य तथा औषधि प्रशासन (एफडीए) को सुरक्षा डेटाबेसमा दर्ता भएका सम्भावित प्रतिकूल घटनाका २८ हजार ३४५ रिपोर्ट विश्लेषण गरेका थिए।
तीमध्ये ८५४ वटा रिपोर्ट क्याफिन वा अन्य उत्तेजक पदार्थ भएका इनर्जी ड्रिंक्स तथा खाद्य पूरक (डाइटरी सप्लिमेन्ट) सँग सम्बन्धित थिए। बाँकी २७ हजार ४९१ रिपोर्टमा यस्ता उत्तेजक पदार्थ नभएका उत्पादन समावेश थिए। ती उत्पादनमा सफ्ट ड्रिंक्स, प्रोटिन बार, खाना प्रतिस्थापन गर्ने पेय, स्मुदी तथा भिटामिनलगायत थिए।
दुवै समूहका रिपोर्ट तुलना गर्दा क्याफिन तथा अन्य स्टिमुलेन्ट भएका उत्पादनसँग सम्बन्धित रिपोर्टमा मुटुसम्बन्धी समस्या उल्लेख हुने सम्भावना उल्लेख्य रूपमा बढी देखियो।
अध्ययनअनुसार उत्तेजक पदार्थ भएका उत्पादनसँग सम्बन्धित रिपोर्टमा अन्य उत्पादनको तुलनामा :
- कार्डियाक अरेस्ट (मुटु बन्द हुने अवस्था) : करिब ११ गुणा बढी।
- हृदयाघात (हार्ट अट्याक) : करिब ४.५ गुणा बढी।
- भेन्ट्रिकुलर एरिदमिया वा मुटुको धड्कन गडबड हुने समस्या : करिब चार गुणा बढी।
- मुटुको धड्कन तीव्र हुने समस्या : करिब तीन गुणा बढी।
- छाती दुख्ने समस्या : २.७१ गुणा बढी।
- बेहोस हुने समस्या : करिब दुई गुणा बढी।
यहाँ उल्लेख गरिएका अनुपात एफडीएमा दर्ता भएका प्रतिकूल घटनाका रिपोर्टमा आधारित हुन्। यसको अर्थ इनर्जी ड्रिंक्स सेवन गर्ने व्यक्तिमा मुटु बन्द हुने वा हृदयाघात हुने वास्तविक जोखिम ११ गुणा बढी छ भन्ने होइन। कति व्यक्तिले यस्ता उत्पादन सेवन गरे र तीमध्ये कति जनामा समस्या देखियो भन्ने तथ्य अध्ययनले स्थापित गरेको छैन।
अध्ययनमा सहभागी नभएका मुटुरोग विशेषज्ञ तथा इन्टरभेन्सनल कार्डियोलोजिस्ट डा. चेङ–हान चेनका अनुसार इनर्जी ड्रिंक्सले मुटुको कार्यप्रणालीमा उल्लेखनीय प्रभाव पार्न सक्छन्।
उनका अनुसार क्याफिनले रक्तचाप र मुटुको धड्कन बढाउन सक्छ। ग्वाराना र टाउरिनजस्ता अन्य तत्वले पनि शरीरको उत्तेजना र तनावसम्बन्धी हर्मोनको स्तर बढाउन योगदान पुर्याउन सक्छन्।
उनले भनेका छन्, ‘विशेषगरी पहिलेदेखि नै मुटुसम्बन्धी समस्या भएका व्यक्तिमा यस्ता पेय पदार्थले मुटुको धड्कन गडबड हुनेलगायत गम्भीर समस्या निम्त्याउन सक्छन्।’
उनका अनुसार स्वस्थ व्यक्तिमा कहिलेकाहीँ इनर्जी ड्रिंक्स सेवन गर्दा दीर्घकालीन असर नदेखिन सक्छ। तर नियमित वा अत्यधिक सेवनले उच्च रक्तचाप र मुटुको धड्कन अनियमित हुने जोखिम बढाउन सक्छ।
इनर्जी ड्रिंक्सले मुटुमा कसरी असर गर्छ?
क्याफिनले केन्द्रीय स्नायु प्रणालीलाई उत्तेजित गर्छ। यसले मानिसलाई सतर्क राख्न र थकान कम महसुस गराउन मद्दत गर्छ। तर यसको मात्रा बढी हुँदा मुटु तथा रक्तसञ्चार प्रणालीमा समेत असर पर्न सक्छ।
अनुसन्धानहरूका अनुसार अधिकांश स्वस्थ वयस्कका लागि दैनिक ४०० मिलिग्रामसम्म क्याफिन सेवन सामान्यतया सुरक्षित मानिन्छ। यो मात्रा सामान्यतया चारदेखि पाँच कप (प्रत्येक आठ औँस) कफीमा पाइने क्याफिन बराबर हो। यद्यपि, कफी बनाउने तरिका र प्रकारअनुसार क्याफिनको मात्रा फरक हुन सक्छ।
इनर्जी ड्रिंक्स तथा व्यायामअघि सेवन गरिने प्रि–वर्कआउट सप्लिमेन्टमा सामान्य कफीको तुलनामा बढी क्याफिन हुन सक्छ। यस्ता उत्पादनमा क्याफिनबाहेक अन्य उत्तेजक पदार्थ पनि मिसाइएको हुन सक्छ।
क्याफिन र अन्य उत्तेजक पदार्थको संयोजनले मुटुमा पार्ने असर थप महत्त्वपूर्ण हुन सक्छ। तर प्रस्तुत अध्ययनले कुन पदार्थ, कति मात्रा वा कुन संयोजनले प्रतिकूल असर निम्त्याएको हो भन्ने छुट्याउन सकेको छैन।
डा. चेनका अनुसार क्याफिनले शरीरको सिम्पेथेटिक स्नायु प्रणालीलाई सक्रिय बनाउँछ। यसले मुटुको धड्कन तीव्र बनाउने, रक्तचाप बढाउने र मुटुलाई बढी काम गर्न बाध्य पार्ने गर्छ।
उनले अत्यधिक क्याफिन सेवनले मुटुको विद्युतीय गतिविधिमा असर पार्न सक्ने र त्यसले मुटुको धड्कन अनियमित हुने जोखिम बढाउन सक्ने बताएका छन्।
विशेषगरी उच्च रक्तचाप वा मुटुको धड्कन अनियमित हुने समस्या भएका व्यक्तिमा यस्तो जोखिम बढी हुन सक्छ।
युवा उमेर समूहमा किन बढी देखियो?
अध्ययनमा क्याफिन तथा अन्य उत्तेजक पदार्थ भएका उत्पादनसँग सम्बन्धित मुटुसम्बन्धी घटनाका रिपोर्टमध्ये करिब ४५ प्रतिशत १८ देखि ३४ वर्ष उमेर समूहका व्यक्तिसँग सम्बन्धित थिए।
अनुसन्धानकर्ताहरूले यसको ठोस कारण पहिचान गरेका छैनन्। तर केही सम्भावित कारण औँल्याएका छन्।
युवा उमेरका व्यक्तिले निद्रा कम लागोस्, थकान हटोस्, काममा एकाग्रता बढोस् वा शारीरिक व्यायाममा क्षमता बढोस् भन्ने उद्देश्यले इनर्जी ड्रिंक्स तथा प्रि–वर्कआउट सप्लिमेन्ट बढी प्रयोग गर्ने गरेको हुन सक्छ।
त्यस्तै, कडा शारीरिक व्यायाम गर्नुअघि यस्ता पेय पदार्थ सेवन गर्ने वा मदिरा तथा अन्य उत्तेजक पदार्थसँग मिसाएर प्रयोग गर्ने प्रवृत्तिले पनि जोखिम बढाउन सक्ने अनुसन्धानकर्ताहरूको अनुमान छ।
अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष भनेको कतिपय व्यक्तिमा पहिलेदेखि नै मुटुसम्बन्धी समस्या भए पनि त्यसको पहिचान नभएको हुन सक्छ। यस्तो अवस्थामा अत्यधिक उत्तेजक पदार्थ सेवन गर्दा समस्या देखिन सक्छ।
डा. चेनका अनुसार युवा व्यक्तिले इनर्जी ड्रिंक्सले मुटु र रक्तचापमा पार्न सक्ने असरलाई सामान्य रूपमा लिने गरेका छन्। नियमित सेवन वा अन्य क्याफिनयुक्त पदार्थसँग मिसाएर प्रयोग गर्दा जोखिम बढ्न सक्छ।
उनले मुटुको धड्कन बढ्ने, छाती दुख्ने, रिंगटा लाग्ने वा बेहोस हुने समस्या देखिएका युवा व्यक्तिसँग चिकित्सकले इनर्जी ड्रिंक्स तथा स्टिमुलेन्टयुक्त सप्लिमेन्ट सेवनबारे पनि सोध्नुपर्ने बताएका छन्।
यद्यपि, रिपोर्टमध्ये ठूलो हिस्सा युवा उमेर समूहसँग सम्बन्धित हुनुको अर्थ युवामा नै मुटुसम्बन्धी समस्या हुने वास्तविक जोखिम बढी छ भन्ने होइन। उत्पादन सेवन गर्नेको संख्या, सेवन गर्ने तरिका र प्रतिकूल घटना रिपोर्ट गर्ने प्रवृत्तिले पनि नतिजामा प्रभाव पार्न सक्छ।
के इनर्जी ड्रिंक्सले हृदयाघात गराउँछन्?
अध्ययनले इनर्जी ड्रिंक्स र मुटुसम्बन्धी गम्भीर घटनाबीच सम्बन्ध देखाए पनि यस्ता पेय पदार्थले नै हृदयाघात, कार्डियाक अरेस्ट वा अन्य मुटुसम्बन्धी समस्या गराउँछन् भन्ने प्रमाणित गरेको छैन।
एफडीएको डेटाबेसमा दर्ता भएका प्रतिकूल घटनाका रिपोर्टले सम्भावित स्वास्थ्य जोखिम पहिचान गर्न सहयोग गरे पनि तिनले वास्तविक घटनाको पूर्ण विवरण दिँदैनन्।
यस्ता घटनामा व्यक्तिको पहिलेदेखिको स्वास्थ्य अवस्था, सेवन गरिरहेका औषधि, अन्य नशालु वा उत्तेजक पदार्थ, शारीरिक व्यायाम र क्याफिन सेवनको मात्राले पनि प्रभाव पारेको हुन सक्छ।
त्यसैले इनर्जी ड्रिंक्स तथा स्टिमुलेन्टयुक्त सप्लिमेन्टले मुटुमा पार्ने प्रत्यक्ष असर, जोखिमपूर्ण मात्रा र सेवनको तरिका पहिचान गर्न थप ठूलो तथा व्यवस्थित अनुसन्धान आवश्यक रहेको अनुसन्धानकर्ताहरूले बताएका छन्।
क्याफिन सेवन गर्दा के कुरामा ध्यान दिने?
अध्ययनले क्याफिनको कुल दैनिक मात्रा र अन्य उत्तेजक पदार्थको सेवनबारे सचेत हुनुपर्ने देखाएको छ।
कफी, चिया, इनर्जी ड्रिंक्स, प्रि–वर्कआउट सप्लिमेन्ट तथा अन्य खाद्य पूरकमा क्याफिन पाइन्छ। दिनभरि यीमध्ये धेरै उत्पादन प्रयोग गर्दा शरीरमा पुग्ने क्याफिनको कुल मात्रा थाहा नहुन सक्छ।
त्यसैले कुनै पनि पेय वा सप्लिमेन्ट सेवन गर्नुअघि त्यसको प्याकेटमा उल्लेख गरिएको क्याफिनको मात्रा जाँच गर्नुपर्छ। एउटै उत्पादनमा क्याफिनबाहेक अन्य उत्तेजक पदार्थ पनि हुन सक्ने भएकाले त्यसका सबै सामग्रीबारे जानकारी लिनु आवश्यक छ।
डा. चेनका अनुसार अधिकांश स्वस्थ वयस्कले दैनिक कुल क्याफिन सेवन ४०० मिलिग्रामभन्दा बढी गर्नु हुँदैन। तर व्यक्तिअनुसार क्याफिन सहन सक्ने क्षमता फरक हुन्छ।
विशेषगरी उच्च रक्तचाप वा मुटुको धड्कन अनियमित हुने समस्या भएका व्यक्तिले क्याफिनको मात्रा सीमित गर्नुपर्ने वा पूर्ण रूपमा त्याग्नुपर्ने हुन सक्छ।
उनका अनुसार एउटा इनर्जी ड्रिंक्सको क्यानमा उत्पादनअनुसार ८० देखि ३०० मिलिग्रामसम्म क्याफिन हुन सक्छ। त्यसैले एक वा दुई क्यान सेवन गर्दा नै दैनिक सिफारिस गरिएको सीमाको नजिक पुग्न वा त्योभन्दा बढी हुन सक्छ। त्यसमाथि कफी, चिया वा अन्य क्याफिनयुक्त सप्लिमेन्ट पनि सेवन गरिएको छ भने मात्रा अझै बढ्छ।
उनले विशेषगरी मुटुसम्बन्धी समस्या भएका व्यक्तिलाई इनर्जी ड्रिंक्स सेवन नगर्न सुझाव दिएका छन्।
मुटुको धड्कन असामान्य रूपमा बढ्ने, छाती दुख्ने, रिंगटा लाग्ने वा बेहोस हुनेजस्ता लक्षण देखिएमा चिकित्सकीय जाँच गराउनुपर्छ। छातीमा तीव्र दुखाइ, बेहोसी वा मुटुको धड्कनमा गम्भीर गडबडी देखिए तत्काल आकस्मिक स्वास्थ्य सेवा लिनुपर्छ।
समग्रमा, इनर्जी ड्रिंक्स र स्टिमुलेन्टयुक्त सप्लिमेन्टको अत्यधिक वा अनियन्त्रित सेवनप्रति सचेत रहनुपर्ने देखिन्छ। विशेषगरी युवा उमेर समूहमा यस्ता उत्पादनको बढ्दो प्रयोग, व्यायामअघि सेवन गर्ने बानी र विभिन्न क्याफिनयुक्त पदार्थ एकै दिन प्रयोग गर्ने प्रवृत्तिबारे थप जनचेतना आवश्यक छ। यद्यपि, यी उत्पादनले मुटुमा पार्ने वास्तविक जोखिम र प्रत्यक्ष असर पुष्टि गर्न थप वैज्ञानिक अनुसन्धान आवश्यक छ।
