गोरखा जिल्लाका दुर्गम पहाडी गाउँमा बिहानैदेखि विद्यालय परिसरमा असामान्य चहलपहल थियो। विद्यार्थीहरू लामबद्ध थिए, अभिभावकहरू उत्सुकतापूर्वक पालो कुरिरहेका थिए, र स्वास्थ्यकर्मीहरू अत्याधुनिक पोर्टेबल इको मेसिन बोकेर बालबालिकाको मुटु परीक्षणमा व्यस्त थिए। यो कुनै सामान्य स्वास्थ्य शिविर थिएन; यो भविष्यमा जटिल मुटुरोगबाट बालबालिकालाई जोगाउने महत्त्वपूर्ण अभियान थियो।
गण्डकी प्रदेश स्वास्थ्य मन्त्रालय अन्तर्गतको प्रदेश जनस्वास्थ्य कार्यालय, गोरखाले आर्थिक वर्ष २०८२/८३ मा जिल्लाका ११ पालिका मध्ये धार्चे गाउँपालिका, चुमनुब्री गाउँपालिका, आरुघाट गाउँपालिका, गण्डकी गाउँपालिका, पालुङटार नगरपालिका र गोरखा नगरपालिका गरी ६ वटा स्थानीय तहका सामुदायिक र विकट विद्यालय तथा सीमान्तकृत समुदायमा बाथ मुटुरोग (आरएचडी) स्क्रिनिङ कार्यक्रम सञ्चालन गरेको हो।
नेपालजस्तो विकासशील मुलुकमा अझै पनि बाथ मुटुरोग बालबालिका र किशोरकिशोरीमा दीर्घकालीन अपाङ्गता तथा समयअगावै हुने मृत्युको प्रमुख कारणमध्ये एक मानिन्छ। सामान्य घाँटी दुखाइको सङ्क्रमणलाई समयमै उपचार नगर्दा यही सङ्क्रमणले मुटुको भल्भमा स्थायी क्षति पुर्याउन सक्छ। विडम्बना के छ भने, यो रोग प्रारम्भिक अवस्थामा प्रायः कुनै लक्षण बिना नै रहन्छ। यही कारणले विद्यालयमै पुगेर गरिएको स्क्रिनिङलाई सार्वजनिक स्वास्थ्यको दृष्टिले अत्यन्त प्रभावकारी हस्तक्षेपका रूपमा हेरिएको छ।
दुर्गम गाउँसम्म स्वास्थ्य सेवा
कार्यक्रम सञ्चालन गरिएका धेरै विद्यालयहरू सडक पहुँचभन्दा टाढा छन्। कतिपय स्थानमा स्वास्थ्यकर्मीहरू घण्टौँ पैदल हिँडेर पुगे। हिमाली भूगोल, चिसो मौसम र सीमित पूर्वाधारबीच पनि स्वास्थ्य टोलीले विद्यालयमै पुगेर बालबालिकाको मुटुको परीक्षण गर्यो। कार्यक्रम अन्तर्गत तालिमप्राप्त चिकित्सक तथा स्वास्थ्यकर्मीले प्रारम्भिक स्वास्थ्य परीक्षणसँगै पोर्टेबल इकोकार्डियोग्राफी मार्फत मुटुको भल्भको अवस्था जाँच गरेका थिए। इको परीक्षणबाट प्रारम्भिक अवस्थामै रोग पहिचान गर्न सकिने भएकाले भविष्यमा हुने जटिल शल्यक्रिया वा स्थायी अपाङ्गता रोक्न यसले ठूलो सहयोग पुग्ने चिकित्सकहरूको भनाइ छ।
कार्यक्रममा विशेष योगदान दिनुहुने प्रदेश अस्पताल, गोरखाका वरिष्ठ कन्सल्टेन्ट फिजिसियन डा. विजय शर्मा लगायत स्वास्थ्यकर्मीहरूको टिम, सम्बन्धित स्थानीय तह र विद्यालय परिवारलाई विशेष धन्यवाद छ।
पहिचान भएका बिरामीहरूको व्यवस्थापन
स्क्रिनिङका क्रममा रोगको शङ्का लागेका बालबालिकालाई थप उपचार तथा नियमित अनुगमनका लागि सम्बन्धित अस्पतालमा रिफर (प्रेषण) गरिएको छ। स्क्रिनिङका क्रममा पहिचान भएका बिरामीहरूको अवस्था निम्न बमोजिम छ:
आरएचडी भएका ४ जना बालबालिका हाल नियमित उपचारमा रहेका छन्।
भिएसडी भएका २ जना, एएसडी भएका १ जना र Vegetation in right Tricuspid valve को समस्या भएका १ जनालाई थप मूल्याङ्कन तथा आवश्यक शल्यक्रियाका लागि शहीद गङ्गालाल राष्ट्रिय हृदय केन्द्र, बाँसबारीमा प्रेषण गरिएको छ।
अन्य ५७ जनामा Mild to Moderate Tricuspid Regurgitation, Mitral Regurgitation and Aortic Regurgitation लगायतका मुटुसम्बन्धी समस्या देखिएकाले आवश्यक परामर्श तथा फलोअपको व्यवस्था गरिएको छ।
विद्यालयमै स्वास्थ्य सुरक्षा
विद्यालयमा अध्ययनरत बालबालिका सामान्यतया स्वस्थ देखिए पनि धेरैजसोमा रोग लुकेर बसेको हुन सक्छ। यही कारण विद्यालयलाई रोग पहिचान गर्ने सबैभन्दा प्रभावकारी स्थानका रूपमा लिइएको हो। स्वास्थ्य टोलीले परीक्षणसँगै विद्यार्थी, शिक्षक र अभिभावकलाई घाँटी दुखेमा समयमै स्वास्थ्य संस्थामा गई उपचार गराउनुपर्ने, एन्टिबायोटिक औषधि चिकित्सकको सल्लाह अनुसार पूरा कोर्स खानुपर्ने तथा बाथ ज्वरो र बाथ मुटुरोगबारे सचेतना समेत प्रदान गरेको थियो। यस स्वास्थ्य शिक्षाले विद्यालयमा मात्रै होइन, सम्पूर्ण समुदायमा रोगबारे जानकारी फैलाउन मद्दत पुगेको अनुभव छ।
प्रारम्भिक पहिचानले बचाउन सक्छ जीवन
विशेषज्ञहरूका अनुसार बाथ मुटुरोग पूर्ण रूपमा रोकथाम गर्न सकिने रोग हो। सामान्य स्ट्रेप्टोकोकल घाँटी सङ्क्रमणको समयमै उपचार भएमा यो रोग विकसित हुने सम्भावना अत्यन्त न्यून हुन्छ। तर प्रारम्भिक सङ्क्रमणलाई बेवास्ता गर्दा वर्षौँपछि मुटुको भल्भमा स्थायी क्षति देखिन सक्छ। नेपालमा धेरै बिरामी अस्पताल पुग्दा रोग जटिल अवस्थामा पुगिसकेको पाइन्छ। त्यतिबेला औषधिले मात्र नपुगेर महँगो शल्यक्रिया आवश्यक पर्न सक्छ र कतिपय बिरामीले विदेशसम्म उपचार खोज्नुपर्ने अवस्था आउँछ। यस सन्दर्भमा विद्यालयमै गरिएको स्क्रिनिङले रोगको प्रारम्भिक चरणमै पहिचान गरी नियमित औषधि तथा फलोअप सुरु गर्न सहज बनाएको छ।
दुर्गम समुदायमा नयाँ आशा
यो कार्यक्रमले विद्यालयका बालबालिका मात्र नभई अभिभावकहरूमा समेत स्वास्थ्यप्रति सकारात्मक सन्देश दिएको छ। कतिपय अभिभावकले पहिलो पटक आफ्ना बालबालिकाको मुटुको इको परीक्षण गराएका थिए। धेरै ग्रामीण समुदायमा मुटुरोग भनेपछि वृद्धावस्थामा हुने रोग भन्ने बुझाइ अझै कायम छ। तर बाथ मुटुरोग बाल्यकालमै सुरु हुने भएकाले यसको पहिचान र रोकथाम बालबालिकाबाटै सुरु गर्नुपर्ने आवश्यकता स्वास्थ्य विज्ञहरूले औँल्याउँदै आएका छन्। विद्यालयमा स्वास्थ्य टोली पुगेपछि स्थानीय बासिन्दाले विशेषज्ञ स्वास्थ्य सेवा आफ्नै गाउँमा उपलब्ध भएको महसुस गरेका थिए।
नीति निर्माणका लागि महत्त्वपूर्ण सन्देश
बाथ मुटुरोगको उपचार महँगो भए पनि यसको रोकथाम अपेक्षाकृत कम लागतमा सम्भव छ। त्यसैले सार्वजनिक स्वास्थ्य क्षेत्रमा यस्तो स्क्रिनिङ कार्यक्रमलाई दीर्घकालीन लगानीका रूपमा हेरिन्छ। प्रदेश जनस्वास्थ्य कार्यालय, गोरखाले सञ्चालन गरेको कार्यक्रमले गण्डकी प्रदेशमा विद्यालय स्वास्थ्य कार्यक्रमलाई अझ प्रभावकारी बनाउन महत्त्वपूर्ण आधार तयार गरेको छ।
स्वास्थ्य क्षेत्रका जानकारहरूका अनुसार विद्यालयमा आधारित आरएचडी स्क्रिनिङलाई नियमित कार्यक्रमका रूपमा निरन्तर सञ्चालन गर्न सके हजारौँ बालबालिकाको भविष्य सुरक्षित गर्न सकिन्छ। विशेष गरी दुर्गम तथा सीमान्तकृत समुदायमा बसोबास गर्ने बालबालिकाले यसबाट विशेषज्ञ सेवा सहज रूपमा प्राप्त गर्न सक्नेछन्।
निरन्तरता आवश्यक
स्वास्थ्य विज्ञहरूका अनुसार एक पटक स्क्रिनिङ गरेर मात्रै पर्याप्त हुँदैन। तसर्थ, आगामी वर्षहरूमा यस कार्यक्रमलाई थप विस्तार गर्दै पहिचान भएका बालबालिकाको नियमित फलोअप, आवश्यक औषधि, अभिभावकको परामर्श तथा विद्यालयसँगको समन्वयलाई पनि सँगै अघि बढाउनुपर्ने हुन्छ। यस्ता कार्यक्रमलाई स्थानीय तह, प्रदेश सरकार तथा सङ्घीय सरकारबीचको सहकार्यमा निरन्तरता दिँदा भविष्यमा बाथ मुटुरोगको भार उल्लेख्य रूपमा घटाउन सकिने अपेक्षा गरिएको छ।
सामूहिक प्रयासको उदाहरण
कार्यक्रम सफल बनाउन स्थानीय तह, विद्यालय व्यवस्थापन समिति, शिक्षक, महिला स्वास्थ्य स्वयंसेविका, अभिभावक तथा स्वास्थ्यकर्मीहरूको सक्रिय सहभागिता रहेको थियो। दुर्गम भूगोलका कठिनाइबीच पनि स्वास्थ्य टोली विद्यालयमै पुगेर सेवा दिन सफल हुनु स्वयंमा उदाहरणीय कार्य मानिएको छ। स्वास्थ्य सेवा अस्पतालसम्म मात्र सीमित नभई समुदाय र विद्यालयसम्म पुग्नुपर्छ भन्ने अवधारणालाई यस अभियानले व्यवहारमै उतारेको देखिन्छ।
अबको बाटो
विश्व स्वास्थ्य सङ्गठनले सन् २०३० सम्म बाथ ज्वरो र बाथ मुटुरोगको भार घटाउने लक्ष्य अघि सारेको छ। नेपालले पनि विद्यालय स्वास्थ्य कार्यक्रम, समयमै घाँटी सङ्क्रमणको उपचार तथा समुदायस्तरीय सचेतनालाई प्राथमिकता दिनुपर्ने आवश्यकता बढ्दै गएको छ।
गोरखाका विकट विद्यालयमा सञ्चालन गरिएको यो अभियान केवल परीक्षण कार्यक्रम मात्र होइन, हजारौँ बालबालिकाको भविष्य सुरक्षित गर्ने सार्वजनिक स्वास्थ्य अभियान पनि हो। आज विद्यालयमै गरिएको एउटा इको परीक्षणले भोलिको महँगो शल्यक्रिया रोक्न सक्छ; समयमै गरिएको एउटा सामान्य उपचारले बालबालिकाको सम्पूर्ण जीवन बचाउन सक्छ। यही कारण यस्ता कार्यक्रमलाई केही जिल्ला र स्थानीय तहमा मात्र सीमित नराखी नियमित सरकारी कार्यक्रमका रूपमा देशैभर विस्तार गर्नु आजको आवश्यकता बनेको छ। गण्डकी प्रदेशमा सुरु भएको यो कार्यक्रम देशभर फैलिन सके नेपाल बाथ मुटुरोग नियन्त्रणतर्फ एउटा महत्त्वपूर्ण उपलब्धि हासिल गर्न सफल हुनेछ।
-(नवराज खड्का प्रदेश जनस्वास्थ्य कार्यालय, गोरखाका जनस्वास्थ्य अधिकृत हुन्।)
