जीवनमा केही क्षण यस्ता हुन्छन्, जसलाई सम्झिँदा आफूले बिताएको समय, तय गरेको यात्रा र प्राप्त गरेका अवसरहरू एकैपटक आँखाअगाडि आउँछन्। केही भेटघाट केवल औपचारिक परिचयमा सीमित हुँदैनन्। ती भेटले विगतका सम्झनालाई वर्तमानसँग जोड्छन् र भविष्यका लागि नयाँ प्रेरणा दिन्छन्। मेरा लागि यस्तै एउटा अविस्मरणीय क्षण थियो—विश्वप्रसिद्ध पेरियोडोन्टिस्ट प्रोफेसर मार्क क्विरिनेनसँग प्रत्यक्ष भेट्ने र उहाँबाट सिक्ने अवसर।
कहिलेकाहीँ जीवनको सबैभन्दा सुन्दर संयोग भनेकै विद्यार्थी जीवनमा पुस्तकका पानामा पढेका व्यक्तित्वहरूलाई वर्षौंपछि आफ्नै व्यावसायिक जीवनमा प्रत्यक्ष भेट्न पाउनु रहेछ।
किताबका पानामा पहिलो परिचय
बिडिएस अध्ययनका दिनहरू सम्झँदा पेरियोडोन्टिक्स विषयका धेरै पाठ आज पनि मानसपटलमा ताजा छन्। पेरियोडोन्टोलोजी एउटा यस्तो विषय हो, जहाँ दाँतलाई मात्र होइन, दाँतलाई समर्थन गर्ने सम्पूर्ण पेरियोडोन्टल तन्तु, तिनको संरचना, रोगको प्रकृति, उपचार र दीर्घकालीन स्वास्थ्यलाई बुझ्नुपर्ने हुन्छ। त्यतिबेला हामी विद्यार्थीका लागि किताब नै ज्ञानको सबैभन्दा ठूलो स्रोत हुन्थ्यो। लेक्चर नोट, किताबका ठेली, बिरामीका केसहरूको अध्ययन र परीक्षाको तयारीकै बीचमा विश्वका विभिन्न ठाउँमा भइरहेका अनुसन्धान तथा उपचारका नयाँ अवधारणासँग परिचित हुने अवसर मिल्थ्यो।
पेरियोडोन्टिक्स पढ्ने क्रममा मैले प्रोफेसर मार्क क्विरिनेनको नाम पढेको थिएँ। विशेषगरी उहाँसँग जोडिएको फुल माउथ डिसइन्फेक्सन प्रोटोकलले मेरो ध्यान आकर्षित गरेको थियो। दन्तहर्षाको उपचारमा परम्परागत रूपमा क्वाड्रन्टअनुसार स्केलिङ एन्ड रुट प्लानिङ गर्ने अभ्यासबारे पढिरहेका बेला छोटो अवधिभित्र सम्पूर्ण मुखको उपचार सम्पन्न गर्ने र ब्याक्टेरियालाई नियन्त्रण गर्ने अवधारणाले मलाई विशेष चासो जगाएको थियो।
सन् १९९५ मा प्रोफेसर मार्क क्विरिनेन र उहाँका सहकर्मीहरूले प्रस्तुत गरेको फुल माउथ डिसइन्फेक्सनको अवधारणा गिजारोगको उपचार क्षेत्रमा एउटा महत्त्वपूर्ण अनुसन्धानात्मक योगदानका रूपमा स्थापित भएको थियो। यसको मूल उद्देश्य स्केलिङ एन्ड रुट प्लानिङ गर्नु मात्र थिएन। मुखभित्र रहेका ब्याक्टेरियाबाट पुनः संक्रमण हुने तथा मुखका विभिन्न स्थानबाट ब्याक्टेरियाको पुनः वृद्धि हुने सम्भावनालाई नियन्त्रण गर्दै उपचारको प्रभावकारिता बढाउनु पनि थियो।
त्यतिबेला किताबमा पढ्दा यो एउटा नयाँ वैज्ञानिक अवधारणा र अनुसन्धानको विषय थियो। एउटा विद्यार्थीका रूपमा मैले ती नाम र अवधारणालाई परीक्षाका लागि बुझ्ने प्रयास गरिरहेको थिएँ। तर त्यही अवधारणासँग जोडिएको व्यक्तित्वसँग कुनै दिन प्रत्यक्ष भेट हुनेछ भन्ने कल्पना गरेको थिइनँ।
समयसँगै बिडिएस सकियो, एमडिएस पेरियोडोन्टिक्स अध्ययन गरियो र विस्तारै अध्यापन तथा क्लिनिकल अभ्यासको यात्रामा अगाडि बढियो। तर विद्यार्थी जीवनमा पढेका कतिपय नामहरू मनको कुनै कुनामा सधैँ रहिरहँदा रहेछन्।
विद्यार्थीबाट शिक्षकसम्मको यात्रा
समय बित्दै जाँदा विद्यार्थी जीवनको त्यो उत्सुकता व्यावसायिक जिम्मेवारीमा परिवर्तन हुँदै गयो। जुन विषय हामीले कुनै समय परीक्षाका लागि पढ्थ्यौँ, त्यही विषय पछि विद्यार्थीहरूलाई पढाउनुपर्ने जिम्मेवारी आयो। आज पेरियोडोन्टोलोजी र ओरल इम्प्लान्टोलोजी विभागमा अध्यापन तथा क्लिनिकल अभ्यासमा संलग्न रहँदा हरेक दिन नयाँ कुरा सिक्ने र सिकाउने अवसर प्राप्त हुन्छ।
शिक्षक हुनु भनेको सबै कुरा जानेको हुनु होइन रहेछ। बरु आफूले जानेका कुरा अरूलाई बुझाउने क्रममा अझ धेरै कुरा सिक्नु पनि रहेछ। विशेषगरी पेरियोडोन्टोलोजी जस्तो निरन्तर अनुसन्धान र प्रविधिको विकास भइरहने क्षेत्रमा आफूलाई अद्यावधिक राख्नु अत्यन्त आवश्यक हुन्छ।
हामीले विद्यार्थीहरूलाई प्रमाणमा आधारित उपचार पद्धति (Evidence-based Practice) को महत्त्व सिकाउँछौँ। अनुसन्धानका नतिजा, वैज्ञानिक प्रमाण र बिरामीको आवश्यकतालाई आधार मानेर उपचार गर्नुपर्छ भन्छौँ। तर यस्तो सिकाइलाई अझ जीवन्त बनाउने माध्यम भनेको विश्वका अनुभवी र अनुसन्धानमा योगदान पुर्याएका व्यक्तित्वहरूबाट प्रत्यक्ष सिक्ने अवसर नै हो। त्यसैले पनि प्रोफेसर मार्क क्विरिनेनको नेपाल आगमन मेरा लागि सामान्य शैक्षिक कार्यक्रमभन्दा धेरै अर्थपूर्ण थियो।
किताबमा पढेको नामसँग प्रत्यक्ष भेट
नेपालमा आयोजित नेपाली पेरियोडोन्टोलोजी तथा ओरल इम्प्लान्टोलोजी सोसाइटी (NSPOI) को १३औँ पीजी कन्भेन्सनले मलाई वर्षौंदेखि मनमा रहेको एउटा शैक्षिक जिज्ञासालाई प्रत्यक्ष अनुभवमा परिणत गर्ने अवसर दियो। विश्वप्रसिद्ध पेरियोडोन्टिस्ट प्रोफेसर मार्क क्विरिनेन नेपाल आउनुभएको थियो। उहाँको नेपाल आगमन र विशेषगरी एक दिनभरि सञ्चालन हुने एल–पीआरएफसम्बन्धी शैक्षिक कार्यक्रमको जानकारी पाउँदा मनमा छुट्टै उत्साह थियो।
विद्यार्थी जीवनमा किताबमा पढेको व्यक्तित्वलाई आफ्नै देशमा देख्न पाउनु, उहाँले प्रस्तुत गर्ने ज्ञान प्रत्यक्ष सुन्न पाउनु र उहाँसँग एउटै शैक्षिक वातावरणमा सहभागी हुन पाउनु मेरा लागि विशेष कुरा थियो। सायद बाहिरबाट हेर्दा यो एउटा अन्तर्राष्ट्रिय वक्ताको सहभागितामा सम्पन्न भएको सामान्य शैक्षिक कार्यक्रम जस्तो देखिन सक्छ। तर मेरा लागि यसको अर्थ अलि फरक थियो।
कहिल्यै पुस्तकको एउटा अध्यायमा पढेको नाम आज आफ्नै अगाडि उभिएको थियो। कुनै समय उहाँले गरेको अनुसन्धानको सारांश परीक्षाका लागि पढेको म आज उहाँकै मुखबाट अनुसन्धान, अनुभव र क्लिनिकल अभ्यासका कुरा सुनिरहेको थिएँ।
त्यो क्षणमा विद्यार्थी जीवनका धेरै सम्झना एकैपटक ताजा भए।
एल–पीआरएफ : नयाँ सिकाइ र पुरानो जिज्ञासाको निरन्तरता
प्रोफेसर क्विरिनेनको नेपाल आगमनको प्रमुख शैक्षिक आकर्षणमध्ये एक थियो एल–पीआरएफसम्बन्धी एकदिने कार्यशाला। ल्युकोसाइट एन्ड प्लेटलेट रिच फाइब्रिन (Leukocyte- and Platelet-Rich Fibrin—L-PRF) आधुनिक पुनरुत्पादक दन्त चिकित्सामा चासोको विषय बनेको छ। बिरामीकै रगतबाट तयार गरिने जैविक पदार्थ (Autologous Biomaterial) का रूपमा यसले घाउ निको पार्ने प्रक्रिया, तन्तुको पुनर्निर्माण र मुखमा गरिने विभिन्न शल्यक्रियामा सम्भावित उपयोगका अवसर प्रस्तुत गरेको छ।
विशेषगरी पेरियोडोन्टोलोजी र ओरल इम्प्लान्टोलोजीमा पुनरुत्पादक उपचार पद्धतिको महत्त्व बढ्दै गएको वर्तमान समयमा एल–पीआरएफसम्बन्धी ज्ञान र व्यावहारिक सीप दुवै उत्तिकै आवश्यक छन्।
एक दिनभरि सञ्चालन भएको विस्तृत शैक्षिक कार्यक्रममा उहाँका अनुभव, वैज्ञानिक अवधारणा, क्लिनिकल प्रयोग र एल–पीआरएफका व्यावहारिक पक्षबारे सिक्ने अवसर प्राप्त भयो। यस्ता कार्यक्रमको विशेषता नयाँ प्रविधिबारे जानकारी प्राप्त गर्नु मात्र होइन। कुनै प्रविधि किन प्रयोग गरिन्छ, त्यसको वैज्ञानिक आधार के हो, कुन अवस्थामा उपयोगी हुन सक्छ र यसको सीमितता के हुन् भन्ने कुरा पनि बुझ्न पाउनु हो।
एक चिकित्सकका रूपमा हामीले नयाँ प्रविधिप्रति उत्साहित हुनु स्वाभाविक हो। तर त्यसलाई वैज्ञानिक प्रमाण र बिरामीको हितसँग जोडेर हेर्नु अझ महत्त्वपूर्ण हुन्छ। प्रोफेसर क्विरिनेन जस्ता अनुभवी व्यक्तित्वबाट सिक्दा यस्ता विषयलाई फराकिलो दृष्टिकोणबाट बुझ्ने अवसर प्राप्त हुन्छ।
मेरा लागि यो कार्यक्रम एउटा नयाँ प्रविधिको ज्ञान प्राप्त गर्ने अवसर मात्र थिएन। विद्यार्थी जीवनमा सुरु भएको वैज्ञानिक जिज्ञासालाई अझ अगाडि बढाउने एउटा महत्त्वपूर्ण अवसर पनि थियो।
अन्तर्राष्ट्रिय ज्ञानको नेपालसँगको सम्बन्ध
अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा ख्याति प्राप्त व्यक्तित्वहरू नेपाल आएर यहाँका चिकित्सक, शिक्षक र विद्यार्थीहरूसँग आफ्नो ज्ञान तथा अनुभव बाँड्नु नेपाली दन्त चिकित्सा क्षेत्रका लागि महत्त्वपूर्ण कुरा हो। हामीले विश्वका विभिन्न विश्वविद्यालय, अनुसन्धान केन्द्र र अन्तर्राष्ट्रिय सम्मेलनमा प्रस्तुत भएका नयाँ अवधारणा तथा अनुसन्धानबारे अध्ययन गर्छौँ। तर ती अवधारणालाई प्रत्यक्ष रूपमा बुझ्ने र विशेषज्ञसँग छलफल गर्ने अवसर सधैँ उपलब्ध हुँदैन। यस्ता कार्यक्रमले त्यो दूरी कम गर्छन्।
विशेषगरी स्नातकोत्तर तहका विद्यार्थीका लागि अन्तर्राष्ट्रिय विज्ञहरूसँग प्रत्यक्ष अन्तरक्रिया गर्ने अवसर अत्यन्त उपयोगी हुन्छ। उनीहरूले पाठ्यपुस्तकमा सीमित ज्ञानभन्दा बाहिर गएर अनुसन्धानको वास्तविक यात्रा, क्लिनिकल अनुभव र भविष्यका सम्भावनाबारे बुझ्न सक्छन्।
यस अर्थमा एनएसपीओआईको १३औँ पीजी कन्भेन्सन र प्रोफेसर मार्क क्विरिनेनको सहभागिता केवल एउटा कार्यक्रमको सफलता मात्र होइन, नेपाली पेरियोडोन्टोलोजी र ओरल इम्प्लान्टोलोजी समुदायका लागि ज्ञान आदानप्रदानको एउटा महत्त्वपूर्ण अवसर पनि थियो। यस्ता कार्यक्रम आयोजना गर्न संलग्न हुने संस्था, आयोजक, शिक्षक, विद्यार्थी र सम्पूर्ण सहयोगीप्रति पनि विशेष सम्मान व्यक्त गर्न चाहन्छु।
एउटा भेटले दिएको व्यक्तिगत प्रेरणा
मलाई लाग्छ, हाम्रो व्यावसायिक जीवनमा केही व्यक्तित्वहरू यस्ता हुन्छन्, जसले प्रत्यक्ष रूपमा धेरै समय नदिए पनि आफ्नो काम र योगदानमार्फत हामीलाई वर्षौंदेखि प्रेरित गरिरहेका हुन्छन्। प्रोफेसर मार्क क्विरिनेन मेरा लागि त्यस्तै एउटा नाम हुनुहुन्थ्यो। बिडिएस पढ्दा उहाँको अनुसन्धान र फुल माउथ डिसइन्फेक्सन प्रोटोकलबारे पढेको थिएँ। आज त्यही व्यक्तित्वबाट एल–पीआरएफसम्बन्धी विस्तृत ज्ञान प्राप्त गर्ने अवसर मिल्यो।
यसले मलाई एउटा कुरा फेरि सम्झायो—ज्ञानको यात्रा कहिल्यै समाप्त हुँदैन। हामीले विद्यार्थी हुँदा पढेका व्यक्तित्वहरू पनि निरन्तर अनुसन्धान, अनुभव र अभ्यासबाट आफ्नो ज्ञानलाई अगाडि बढाइरहेका हुन्छन्। त्यसैले शिक्षकका रूपमा हाम्रो जिम्मेवारी पनि केवल पाठ्यक्रम पूरा गर्नु होइन। विद्यार्थीहरूमा प्रश्न गर्ने बानी विकास गर्नु, अनुसन्धानप्रति रुचि जगाउनु र जीवनभर सिकिरहने संस्कार निर्माण गर्नु हो।
म आफैँ पनि अझै सिक्ने क्रममा छु। कहिलेकाहीँ कुनै नयाँ अनुसन्धान पढ्दा, अन्तर्राष्ट्रिय सम्मेलनमा सहभागी हुँदा वा अनुभवी व्यक्तित्वसँग अन्तरक्रिया गर्दा आफूले अझ धेरै सिक्न बाँकी रहेको महसुस हुन्छ। सायद यही अनुभूतिले हामीलाई व्यावसायिक रूपमा सक्रिय र जिज्ञासु बनाइराख्छ।
अन्त्यमा : किताबदेखि कार्यस्थलसम्म
जीवनको यात्रामा हामीले पढेका हरेक किताब, भेटेका हरेक शिक्षक र सिकेका हरेक पाठको कुनै न कुनै अर्थ हुन्छ। त्यतिबेला सामान्य लागेका कतिपय अध्ययन र अनुभवहरू भविष्यमा विशेष सम्झना बनेर फर्किन्छन्।
बिडिएस अध्ययनका क्रममा पेरियोडोन्टिक्सको पुस्तकमा प्रोफेसर मार्क क्विरिनेनको नाम पढेको एउटा विद्यार्थीले आज उहाँलाई आफ्नै देशमा प्रत्यक्ष भेट्न र उहाँबाट सिक्न पाउँदा जुन अनुभूति हुन्छ, त्यसलाई केही शब्दमा व्यक्त गर्न कठिन छ। यो केवल एउटा अन्तर्राष्ट्रिय विज्ञसँगको भेट होइन। यो मेरो विद्यार्थी जीवन, शैक्षिक यात्रा र वर्तमान व्यावसायिक पहिचानबीचको एउटा सुन्दर सम्बन्ध हो।
कुनै समय किताबमा पढेको फुल माउथ डिसइन्फेक्सन प्रोटोकल आज पनि मेरो स्मृतिमा छ। त्यससँग जोडिएको व्यक्तित्वसँग आफ्नै व्यावसायिक जीवनको यात्रामा प्रत्यक्ष भेट हुनु मेरा लागि सधैँ सम्झनलायक रहनेछ। सायद जीवनको सुन्दरता पनि यही हो—हामीले कहिल्यै नसोचेका क्षणहरू कुनै दिन हाम्रो जीवनका सबैभन्दा प्रिय सम्झना बन्न पुग्छन्। कहिलेकाहीँ एउटा किताबले एउटा व्यक्तित्वसँग परिचय गराउँछ, समयले त्यो परिचयलाई वर्षौंसम्म मनमा जीवित राख्छ र जीवनले कुनै दिन त्यही व्यक्तित्वसँग प्रत्यक्ष भेट गराइदिन्छ। मेरा लागि प्रोफेसर मार्क क्विरिनेनसँगको यो भेट त्यस्तै एउटा क्षण हो—किताबदेखि कार्यस्थलसम्मको यात्रा।
धन्यवाद, प्रोफेसर मार्क क्विरिनेन! आफ्नो ज्ञान, अनुभव र वैज्ञानिक दृष्टिकोण हामीसँग बाँड्नुभएकोमा। यो अवसर मेरा लागि केवल एक दिनको शैक्षिक कार्यक्रम नभई लामो समयसम्म प्रेरणा दिइरहने एउटा अविस्मरणीय अनुभव बनेको छ।
(लेखक काठमाडौं विश्वविद्यालय स्कुल अफ मेडिकल साइन्सेसको पेरियोडोन्टोलोजी तथा ओरल इम्प्लान्टोलोजी विभागमा कार्यरत छन्।)
