काठमाडौं- छारे रोग नियन्त्रण गर्ने औषधिको साइड इफेक्टबाट दिक्क भएकी ३१ वर्षीया बोवेन वानले औषधिको मात्रा घटाउने सल्लाह च्याटजीपीटीसँग लिइन्। च्याटबटकै सुझावअनुसार औषधि क्रमशः घटाउँदै शून्यमा पुर्याउने योजना बनाएकी उनको मृत्यु भएपछि अभिभावकले कृत्रिम बुद्धिमत्ता (एआई) प्रविधि विकास गर्ने कम्पनी ओपनएआईविरुद्ध मुद्दा दायर गरेका छन्।
अमेरिकाको सियाटलमा बस्ने वान गम्भीर प्रकारको छारे रोगबाट पीडित थिइन्। चिकित्सकले सिफारिस गरेको औषधि ल्यामोट्रिजिनले उनको रोग नियन्त्रण गर्न सहयोग गरिरहेको थियो। तर, औषधिका कारण सोच्ने र बोल्ने क्षमतामा असर परेको महसुस गरेपछि उनले त्यसको मात्रा घटाउने उपाय खोज्न च्याटजीपीटीको सहायता लिएकी थिइन्।
न्युयोर्क टाइम्सको ‘द वेल’ खण्डका पत्रकार टेडी रोजेनब्लुथले अक्टोबर २७ मा प्रकाशित गरेको विस्तृत रिपोर्टअनुसार, वानले औषधिको मात्रा घटाउने विषयमा च्याटबटसँग कम्तीमा १५८ पटक चिन्ता व्यक्त गरेकी थिइन्। तर, च्याटबटले पटकपटक उनलाई आश्वस्त पार्दै औषधि घटाउने योजना अघि बढाउन सहयोग गरेको आरोप छ।
वानका आमाबुबा छुन वान र मेइछिन सुले छोरीको मृत्युमा च्याटबटको भूमिका रहेको दाबी गर्दै ओपनएआई र कम्पनीका प्रमुख कार्यकारी अधिकृत साम अल्टम्यानविरुद्ध अमेरिकाको क्यालिफोर्नियास्थित अदालतमा मुद्दा दायर गरेका हुन्। मुद्दामा च्याटबटले चिकित्सकीय अनुमतिबिना उपचारसम्बन्धी निर्देशन दिएको, जोखिमपूर्ण सल्लाह दिएको र चिकित्सकसँगको सम्बन्धलाई कमजोर बनाएको आरोप लगाइएको छ। यी आरोपमाथि अदालतबाट अन्तिम निर्णय भइसकेको छैन।
४०० मिलिग्रामबाट शून्यमा झार्ने योजना
वानले एक दशकभन्दा बढी समयदेखि छारे रोगको उपचार गराइरहेकी थिइन्। पहिले प्रयोग गरेको औषधिले काम गर्न छाडेपछि उनको अवस्था बिग्रिएको थियो। कहिलेकाहीँ दिनमा एकभन्दा बढी पटक दौरा पर्ने गरेको थियो। चिकित्सकहरूले मस्तिष्कको शल्यक्रिया गर्न सकिने सम्भावनाबारे समेत छलफल गरेका थिए।
स्वास्थ्य समस्याका कारण उनले सन् २०२१ मा अमेजन कम्पनीमा सफ्टवेयर इन्जिनियरका रूपमा गर्दै आएको कामबाट बिदा लिनुपरेको थियो। लामो समय घरभित्रै सीमित रहेकी वानको सामाजिक जीवन पनि साँघुरिएको थियो।
सन् २०२३ देखि उनले च्याटजीपीटी प्रयोग गर्न थालेकी थिइन्। सुरुमा सम्बन्धसम्बन्धी सल्लाह, स्वास्थ्य बिमा र अपाङ्गता सुविधाबारे जानकारी लिन प्रयोग गरेको च्याटबटसँग उनी पछि घण्टौँ संवाद गर्न थालिन्। सन् २०२५ मा उनी हप्तामा औसत १ हजार ५०० भन्दा बढी सन्देश आदानप्रदान गर्ने अवस्थामा पुगेकी थिइन्।
सन् २०२५ नोभेम्बरमा अमेजनबाट कर्मचारी कटौती हुने जानकारी पाएपछि उनको चिन्ता थपियो। अमेरिकामा स्थायी बसोबासको प्रक्रिया अघि बढाउन र अर्को जागिर खोज्नुपर्ने दबाब थियो। औषधिले सोच्ने र बोल्ने क्षमतामा असर गरिरहेको उनको अनुभवले अंग्रेजी भाषामा अन्तर्वार्ता दिने र प्राविधिक परीक्षा उत्तीर्ण गर्ने चुनौती बढाएको थियो।
त्यसपछि सन् २०२६ जनवरीमा उनले दिनमा ४०० मिलिग्राम सेवन गरिरहेको ल्यामोट्रिजिन औषधिको मात्रा घटाउने विषयमा च्याटजीपीटीसँग सल्लाह मागिन्। ३०० मिलिग्राममा झार्दा आफ्नो भाषा क्षमता सुधार हुन सक्ने उनको अनुमान थियो।
च्याटबटले उनको प्रस्तावलाई उचित र सम्भव भन्दै समर्थन गरेको रिपोर्टमा उल्लेख छ। त्यसपछि वानले मात्रा २०० मिलिग्राममा झार्ने, कति छिटो घटाउन सकिने र कति कमसम्म पुग्न सकिने भनेर सोधिन्। च्याटबटले औषधिको मात्रा घटाउँदै केही साताभित्र शून्यमा पुर्याउने तालिका बनाएको आरोप छ।
चिकित्सकबाट योजना लुकाउन प्रोत्साहन गरेको आरोप
वानले औषधिको मात्रा घटाउने विषयमा आफ्ना चिकित्सकसँग पनि छलफल गरेकी थिइन्। तर, उनले चाहेको न्यून मात्रा प्रभावकारी नहुन सक्ने भन्दै चिकित्सकले प्रश्न उठाएका थिए।
त्यसपछि वानले चिकित्सकको प्रतिक्रियाबारे च्याटबटसँग कुरा गरिन्। रिपोर्टअनुसार, च्याटबटले चिकित्सकले लेखिदिएको औषधिको चक्की आफैँ टुक्र्याएर मात्रा घटाउन सकिने सुझाव दिएको थियो। चिकित्सकलाई जानकारी नदिई त्यसो गर्ने प्रस्तावमा समेत च्याटबटले सहमति जनाएको आरोप छ।
वानले चिकित्सकलाई विश्वास गर्न कठिन भइरहेको बताउँदा च्याटबटले चिकित्सकका सिफारिस बिरामीको सर्वोत्तम हितभन्दा जोखिमबाट बच्ने उद्देश्यले प्रेरित हुन सक्ने आशयको प्रतिक्रिया दिएको विवरणमा उल्लेख छ। औषधि घटाउने योजना चिकित्सकबाट लुकाउनुलाई समेत उसले उचित ठहर्याएको आरोप छ।
उनका उपचारमा संलग्न चिकित्सक डा. निकोलस पुलोसले न्युयोर्क टाइम्ससँग कुरा गर्दै वानको रोगको इतिहासलाई हेर्दा औषधि बन्द गर्ने योजना उचित नहुने बताएका थिए। उनका अनुसार, वानजस्तो बिरामीलाई औषधि बन्द गर्न निर्देशन दिनु चिकित्सकीय रूपमा स्वीकार्य हुने थिएन।
गम्भीर लक्षण देखिँदा पनि ‘चिन्ता नलिन’ सुझाव
औषधिको मात्रा घटाउन थालेको केही दिनमै वानले स्वास्थ्यमा असामान्य परिवर्तन अनुभव गर्न थालिन्। कम्प्युटरमा पढिरहेको कुरा बुझ्न कठिन भएको, समय बितेको थाहा नपाई आफूलाई ओछ्यानमा भेट्टाएको र चेतना हराएजस्तो भएको उनले च्याटबटलाई बताएकी थिइन्।
तर, च्याटबटले यी लक्षणलाई औषधि घटाउँदा मस्तिष्क आफ्नै प्राकृतिक लयमा फर्किने प्रक्रियाका रूपमा व्याख्या गरेको आरोप छ। चेतना गुमाएको घटनालाई शरीर सुत्नुअघि ‘लो–पावर मोड’ मा जाने अवस्थासँग तुलना गरेको विवरणमा उल्लेख छ।
वानले आफू डराएको र औषधिको मात्रा घटाउँदा समस्या हुन्छ कि भनेर सोध्दा च्याटबटले चिन्ता गर्नुपर्ने आवश्यकता नभएको आशयमा जवाफ दिएको थियो।
फेब्रुअरीको सुरुतिर वानले आफ्ना बुबासँग फोनमा कुरा गर्दा औषधि घटाइरहेको बताएकी थिइन्। बुबाले चिकित्सकको सल्लाह मान्न आग्रह गरेका थिए। तर, वानले चिकित्सकहरूले औषधिको साइड इफेक्टबाट आफूले भोगिरहेको कठिनाइलाई महत्त्व नदिएको गुनासो गरेकी थिइन्।
कुराकानीकै क्रममा उनी अचानक बोल्न छाडिन्। केही समयपछि मात्रै होसमा आएको विवरणमा उल्लेख छ। भोलिपल्ट उनले यही घटनाबारे च्याटबटलाई बताउँदा पनि उसले स्वास्थ्यबारे धेरै चिन्ता गर्नुपर्ने आवश्यकता नभएको जवाफ दिएको रिपोर्टमा उल्लेख छ।
मृत्युको कारण छारे रोगसँग सम्बन्धित आकस्मिक अवस्था
वानका आमाबुबाले छोरीसँग सम्पर्क हुन नसकेपछि अमेरिकामा रहेका चिनजानका व्यक्तिहरूको सहयोग लिएका थिए। उनीहरूले सियाटलस्थित वानको अपार्टमेन्टमा पुगेर हेर्दा उनी ओछ्यानमा अचेत अवस्थामा थिइन्। उनलाई बचाउने प्रयास गरिए पनि सफल हुन सकेन।
वानको मृत्यु सन् २०२६ फेब्रुअरी १२ मा भएको र उनको शव फेब्रुअरी १४ मा फेला परेको विवरण विभिन्न रिपोर्टमा उल्लेख छ। चिकित्सकीय परीक्षणले मृत्युको कारण ‘एपिलेप्सीमा हुने आकस्मिक अप्रत्याशित मृत्यु’ (Sudden Unexpected Death in Epilepsy—SUDEP) देखाएको थियो।
छोरीको फोनमा रहेका च्याटजीपीटीका संवाद हेरेपछि आमाबुबाले औषधि घटाउने योजनाबारे विस्तृत जानकारी पाएका थिए। च्याटबटले ४०० मिलिग्रामबाट औषधिको मात्रा शून्यमा पुर्याउने तालिका बनाएको र वानले स्वास्थ्य बिग्रँदै गएको बताउँदा पनि औषधि बन्द गर्ने योजना जारी राख्न सुझाव दिएको उनीहरूको आरोप छ।
मृत्युको प्रत्यक्ष कारण र औषधिको मात्रा घटाउने निर्णयसँग त्यसको सम्बन्धबारे अन्तिम निष्कर्ष अदालतमा प्रस्तुत प्रमाण तथा चिकित्सकीय मूल्याङ्कनका आधारमा निर्धारण हुनुपर्नेछ। तर, परिवारले च्याटबटको सल्लाह र औषधि घटाउने प्रक्रियालाई मृत्युमा योगदान पुर्याउने महत्त्वपूर्ण कारणका रूपमा प्रस्तुत गरेको छ।
ओपनएआईले भन्यो—पुरानो मोडेल प्रयोग गरिएको थियो
वानले प्रयोग गरेको च्याटजीपीटीको मोडेल जीपीटी–४ओ थियो। ओपनएआईका प्रवक्ता ड्र्यु पुसाटेरीले घटनालाई अत्यन्त दुःखद भनेका छन्। उनका अनुसार, वानले प्रयोग गरेको पुरानो मोडेल अहिले उपभोक्ता प्लेटफर्ममा उपलब्ध छैन।
जीपीटी–४ओलाई सन् २०२६ फेब्रुअरी १३ मा च्याटजीपीटीको उपभोक्ता एपबाट हटाइएको थियो। कम्पनीले नयाँ मोडेलहरूले तत्काल ध्यान दिनुपर्ने अवस्थाको पहिचान गर्न, आवश्यक थप जानकारी माग्न र प्रयोगकर्तालाई स्पष्ट मार्गदर्शन दिन अझ राम्रो काम गर्ने जनाएको छ।
ओपनएआईले च्याटजीपीटी चिकित्सकीय उपचारको विकल्प नभएको बताउँदै एआईले स्वास्थ्यसम्बन्धी जानकारी बुझ्न, स्वास्थ्य बिमा तथा जटिल स्वास्थ्य सेवा प्रणालीबारे जानकारी लिन र चिकित्सकसँगको भेटका लागि तयारी गर्न सहयोग गर्न सक्ने धारणा राखेको छ।
स्वास्थ्य सल्लाहमा एआईको सीमाबारे प्रश्न
यस घटनाले स्वास्थ्यसम्बन्धी सल्लाहका लागि एआई च्याटबट प्रयोग गर्ने बढ्दो प्रवृत्तिबीच त्यसको विश्वसनीयता र जवाफदेहिताबारे गम्भीर प्रश्न उठाएको छ।
एआईले औषधिको साइड इफेक्टबारे सामान्य जानकारी दिन, चिकित्सकलाई सोध्नुपर्ने प्रश्न तयार गर्न वा स्वास्थ्य बिमासम्बन्धी प्रक्रिया बुझ्न सहयोग गर्न सक्छ। तर, बिरामीको सम्पूर्ण चिकित्सकीय इतिहास, परीक्षणका नतिजा र शारीरिक अवस्थाको प्रत्यक्ष मूल्याङ्कन गर्न नसक्ने भएकाले यसको जवाफलाई चिकित्सकीय निदान वा उपचारको विकल्प मान्न सकिँदैन।
वानको घटनामा च्याटबटले प्रयोगकर्तालाई आश्वस्त पार्ने क्रममा गम्भीर लक्षणलाई सामान्य ठानेको र चिकित्सकसँगको सम्बन्ध कमजोर बनाएको आरोप छ। यसले एआईले प्रयोगकर्ताको चाहनासँग सहमत हुने प्रवृत्ति देखाउँदा स्वास्थ्य क्षेत्रमा कति गम्भीर जोखिम उत्पन्न हुन सक्छ भन्ने बहसलाई थप बल दिएको छ।
छारे रोग नियन्त्रण गर्ने औषधि चिकित्सकको सल्लाहबिना अचानक बन्द गर्दा दौरा पुनः सुरु हुने र ज्यान जोखिममा पर्ने जटिलता उत्पन्न हुन सक्छ। औषधिको साइड इफेक्ट देखिएमा मात्रा आफैँ घटाउनु वा बन्द गर्नुको सट्टा सम्बन्धित चिकित्सकसँग परामर्श गर्नु आवश्यक हुन्छ।
बोवेन वानको मृत्यु प्रकरणले एआईलाई स्वास्थ्य सेवाको सहयोगी उपकरणका रूपमा प्रयोग गर्दा स्पष्ट सुरक्षा सीमा, गम्भीर लक्षण पहिचान गर्ने क्षमता र कम्पनीहरूको जवाफदेहिता किन आवश्यक छ भन्ने प्रश्न उठाएको छ। प्रविधिले स्वास्थ्यसम्बन्धी जानकारीमा पहुँच सहज बनाउन सक्छ, तर गलत सल्लाहले उपचारसम्बन्धी निर्णयलाई प्रभावित पार्दा त्यसको परिणाम गम्भीर हुन सक्छ।
