अन्तर्राष्ट्रिय वैज्ञानिक मञ्चमा सहभागी भई विश्वभर विकसित भइरहेका नवीनतम ज्ञान, प्रविधि र अनुसन्धानका अभ्यासलाई नजिकबाट बुझ्ने र आत्मसात् गर्ने अवसर कुनै पनि युवा वैज्ञानिकका लागि व्यावसायिक यात्राको अत्यन्त महत्त्वपूर्ण र प्रेरणादायी उपलब्धि हो। इन्टरनेसनल फेडेरेसन अफ क्लिनिकल केमिस्ट्री एन्ड ल्याबोरेटरी मेडिसिन (आईएफसीसी) द्वारा भारतको नयाँदिल्लीमा आयोजित वर्ल्डल्याब कंग्रेस २०२६ मा यात्रा अनुदान छात्रवृत्ति प्राप्त गरी सहभागी हुन पाउनु मेरो व्यावसायिक जीवनको एउटा गौरवमय उपलब्धि मात्र नभई नेपाली वैज्ञानिक समुदायका लागि पनि खुसीको विषय हो।
विश्वभरबाट कडा छनोट प्रक्रियामार्फत छानिएका ४३ जना छात्रवृत्ति प्राप्तकर्तामध्ये एकका रूपमा यस अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चमा विशाल खत्री र विपिन मुक्तानसँगै नेपालबाट प्रतिनिधित्व गर्न पाउँदा नेपाली प्रयोगशाला चिकित्साको सम्भावना, क्षमता र अन्तर्राष्ट्रिय उपस्थितिप्रति थप उत्साह र आत्मविश्वास जागेको छ। यस अवसरले व्यक्तिगत ज्ञानको दायरा फराकिलो बनाउनुका साथै नेपालको प्रयोगशाला चिकित्सालाई विश्वस्तरीय वैज्ञानिक अभ्याससँग जोड्ने र स्थानीय स्वास्थ्य सेवामा गुणात्मक परिवर्तन ल्याउने मार्गसमेत प्रशस्त गरेको छ।
आधुनिक स्वास्थ्य सेवामा प्रयोगशालाको भूमिका नमुना परीक्षण गर्ने र प्रतिवेदन तयार पार्ने परम्परागत कार्यमा मात्र सीमित छैन। रोगको सही र समयमै पहिचान, रोगको जोखिम मूल्याङ्कन, उपचारको प्रभावकारिताको अनुगमन तथा चिकित्सकीय निर्णयलाई सही दिशा दिन प्रयोगशालाबाट प्राप्त नतिजाको केन्द्रीय भूमिका हुन्छ।
व्यक्तिगत स्वास्थ्य अवस्था, जैविक विशेषता र आनुवंशिक सूचनाका आधारमा विशिष्टीकृत उपचार प्रदान गर्ने अवधारणालाई व्यक्तिगतकृत उपचार पद्धति (प्रिसिजन मेडिसिन) भनिन्छ। सम्मेलनका विभिन्न सत्रमा विशेष चर्चा गरिएको आवश्यकताअनुसार थप परीक्षण गर्ने पद्धति (रिफ्लेक्स टेस्टिङ) ले प्रारम्भिक परीक्षणको नतिजा र पूर्वनिर्धारित चिकित्सकीय मापदण्डका आधारमा आवश्यक पुष्टि परीक्षण स्वतः सञ्चालन गरी रोगको पहिचानलाई छिटो, सटीक र प्रभावकारी बनाउन मद्दत गर्छ। यस प्रक्रियामा चिकित्सकीय जैवरसायनविद्को निर्णय क्षमता, वैज्ञानिक विश्लेषण र प्रमाणमा आधारित मापदण्डको भूमिका अत्यन्त संवेदनशील र अपरिहार्य हुन्छ।
त्यसैगरी, नवजात शिशु परीक्षण (न्युबर्न स्क्रिनिङ) ले जन्मजात वा जीवनको सुरुवाती चरणमै पहिचान गर्न सकिने विभिन्न आनुवंशिक तथा चयापचयसम्बन्धी रोगको समयमै पत्ता लगाई सम्भावित जटिलता र अपाङ्गताबाट बचाउन ठूलो योगदान पुर्याउँछ। अर्कोतर्फ, उपचारस्थलमै गरिने परीक्षण (पोइन्ट अफ केयर टेस्टिङ) ले अत्याधुनिक केन्द्रीय प्रयोगशालामा सहज पहुँच नभएका दुर्गम स्थानमा समेत उपचारस्थलमै छोटो समयमा परीक्षणको नतिजा उपलब्ध गराएर स्वास्थ्य सेवाको पहुँच सहज बनाउँछ।
यद्यपि, नयाँ प्रविधि भित्र्याउनु मात्र नवप्रवर्तन होइन। त्यसलाई सुरक्षित, भरपर्दो, गुणस्तरीय र स्थानीय स्वास्थ्य आवश्यकताअनुकूल बनाउनु मुख्य चुनौती हो। नेपालका विभिन्न समुदाय र भौगोलिक क्षेत्रमा देखिन सक्ने रक्तकोशिकासम्बन्धी वंशाणुगत रोग (हेमोग्लोबिनोप्याथी), जस्तै थालासेमिया र सिकल सेल रोगको वास्तविक अवस्था बुझ्न स्थानीय तथ्याङ्कमा आधारित अनुसन्धान अपरिहार्य छ।
राप्ती स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठान, दाङमा उपलब्ध प्रयोगशाला सुविधाको प्रभावकारी उपयोग गर्दै स्थानीय जनसमुदायमा आधारित अनुसन्धान अघि बढाउने तथा मुटु, मिर्गौला र चयापचयसम्बन्धी रोग (कार्डियो–रेनल–मेटाबोलिक डिजिजेज) र विषाक्त पदार्थको सम्पर्कबाट हुने स्वास्थ्य समस्याको पहिचानमा प्रयोगशाला र चिकित्सकबीचको सहकार्यलाई अझ सुदृढ गर्ने ठूलो सम्भावना छ।
विकसित देशमा उपलब्ध सबै अत्याधुनिक प्रविधि र अभ्यास नेपालमा तत्काल लागू गर्न स्रोतसाधनको सीमितताका कारण सम्भव नहुन सक्छ। त्यसैले उपलब्ध जनशक्ति, उपकरण, आर्थिक अवस्था र स्थानीय स्वास्थ्य आवश्यकतालाई ध्यानमा राखेर लागत प्रभावकारी र उपयुक्त उपाय अपनाउनु आवश्यक छ।
राप्ती स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठानमा कार्यरत रहँदा गुणस्तर सुनिश्चितता, चिकित्सकसँगको सहकार्य र स्थानीय स्वास्थ्य समस्यामा आधारित अनुसन्धानलाई प्राथमिकता दिने मेरो प्रमुख लक्ष्य हुनेछ। अनुसन्धानका लागि सधैँ ठूलो बजेट वा अत्याधुनिक उपकरण आवश्यक पर्दैन। स्पष्ट अनुसन्धान प्रश्न, उपयुक्त अध्ययन विधि, विश्वसनीय तथ्याङ्क विश्लेषण र वैज्ञानिक अनुशासनका आधारमा पनि उच्चस्तरको अनुसन्धान गर्न सकिन्छ। सीमित स्रोतसाधनमा काम गर्नु भनेको गुणस्तरमा सम्झौता गर्नु होइन, बरु उपलब्ध स्रोतको वैज्ञानिक, न्यायोचित र जिम्मेवार उपयोग गर्नु हो।
यस महत्त्वपूर्ण अवसरका लागि नेपाली क्लिनिकल केमिस्ट्री एसोसिएसन (एनएसीसी) र आईएफसीसीप्रति हार्दिक आभार व्यक्त गर्दछु। साथै, आफ्नो कार्यस्थल राप्ती स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठानप्रति कृतज्ञता ज्ञापन गर्दै अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा सिकेका उपयोगी अभ्यासलाई नेपालको वास्तविकतासँग जोडेर गुणस्तरीय प्रयोगशाला सेवा, शिक्षण र अनुसन्धानमा योगदान पुर्याउने मेरो प्रतिबद्धता सधैँ अडिग रहनेछ।
(डा. मनोज आचार्य आईएफसीसी युवा वैज्ञानिक २०२६ अनुदान प्राप्तकर्ता हुन् । उनी कन्सल्टेन्ट राप्ती स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठानमा बायोकेमिस्टका रुपमा कार्यरत छन्)
