चिकित्सक नपुगेका गाउँमा स्वास्थ्य सेवाको ढोका खोल्ने, प्राथमिक उपचारदेखि जनस्वास्थ्य कार्यक्रमसम्मको जिम्मेवारी सम्हाल्ने अहेब जनशक्ति आज आफैँ आफ्नो पेसागत पहिचान र अस्तित्वको प्रश्नसँग जुधिरहेको छ। चिकित्सा शिक्षाको संरचना फेरिएको छ, नयाँ जनशक्ति उत्पादन भइरहेका छन्, तर दशकौँदेखि स्वास्थ्य सेवाको अग्रपंक्तिमा खटिएको अहेबको अनुभव र योगदानलाई कसरी उपयोग गर्ने भन्ने प्रश्न अझै अनुत्तरित छ।
नेपालको स्वास्थ्य सेवाको इतिहास अस्पताल, चिकित्सक र ठूला स्वास्थ्य संस्थाको विकासको कथा मात्रै होइन। यो दुर्गम गाउँबस्तीमा सीमित स्रोतसाधनका बीच बिरामीको उपचार गर्ने, खोप कार्यक्रम सञ्चालन गर्ने, मातृ तथा शिशु स्वास्थ्यको हेरचाह गर्ने र सामान्य स्वास्थ्य समस्या लिएर आएका नागरिकलाई सेवा दिने हजारौँ स्वास्थ्यकर्मीको योगदानको कथा पनि हो। यही इतिहासको एउटा महत्त्वपूर्ण पात्र हो– अहेब।
आज अहेब अर्थात् असिस्टेन्ट हेल्थ वर्कर (अहेब) जनशक्तिको चर्चा फेरि हुन थालेको छ। विशेषगरी उनीहरूको कार्यक्षेत्र, बिरामी परीक्षण गर्ने अधिकार, औषधि सिफारिस, शैक्षिक योग्यता र पेसागत मर्यादाका विषयमा विवाद देखिएका छन्। चितवनको माडीमा अहेब स्वास्थ्यकर्मीले बिरामीको परीक्षण र औषधि सिफारिस गर्न पाउने वा नपाउने भन्ने विषयमा उठेको विवादले पनि यो बहसलाई सतहमा ल्याएको छ।
तर प्रश्न यति मात्र होइन– नेपालको स्वास्थ्य सेवामा दशकौँ योगदान गरेको यो जनशक्ति आज पनि किन आवश्यक छ? नयाँ शैक्षिक संरचना आएपछि अहेबको भूमिका समाप्त भएको हो? वा स्वास्थ्य सेवाको बदलिँदो आवश्यकताबीच उनीहरूको अनुभव र सीपलाई अझ व्यवस्थित रूपमा उपयोग गर्नुपर्ने हो?
गाउँमा चिकित्सक नपुग्दा स्वास्थ्य सेवाको आधार
नेपालमा आधुनिक स्वास्थ्य सेवाको विस्तार सुरु हुँदा चिकित्सक र नर्सको संख्या अत्यन्त न्यून थियो। उपलब्ध स्वास्थ्य जनशक्ति पनि मुख्य सहरमा केन्द्रित थियो। भौगोलिक विकटता, यातायातको अभाव र कमजोर स्वास्थ्य पूर्वाधारका कारण गाउँगाउँमा चिकित्सक पुर्याउनु सहज थिएन।
यही आवश्यकता पूरा गर्न आधारभूत तहका स्वास्थ्य जनशक्ति उत्पादन गर्ने अवधारणा अघि बढ्यो। सुरुमा विभिन्न प्रकारका स्वास्थ्य तालिमबाट जनशक्ति तयार पारिएको थियो। पछि चिकित्सा शास्त्र अध्ययन संस्थान (आईओएम) मार्फत अहेब तथा सिनियर अहेबको औपचारिक तालिम सुरु भयो।
२००७ सालको राजनीतिक परिवर्तनपछि नेपालमा आधुनिक स्वास्थ्य सेवाको संस्थागत विकास सुरु भयो। त्यतिबेला देशभर चिकित्सक (डाक्टर) र नर्सहरूको संख्या अत्यन्तै न्यून थियो, र उपलब्ध जनशक्ति पनि काठमाडौँ उपत्यका तथा मुख्य सहरहरूमा मात्र केन्द्रित थिए।
गाउँ-गाउँमा फैलिएका संक्रामक रोग (मलेरिया, हैजा, बिफर, क्षयरोग आदि) नियन्त्रण गर्न र आधारभूत उपचार दिन मध्यम तथा आधारभूत तहको स्वास्थ्य जनशक्ति तयार पार्नुपर्ने आवश्यकता महसुस गरियो। सुरुवाती चरणमा स्वास्थ्य विभाग अन्तर्गत रहेर औलो उन्मूलन तथा बिफर नियन्त्रण जस्ता सिधा कार्यक्रम सञ्चालन गर्न अल्पकालीन तालिम दिएर स्वास्थ्य कार्यकर्ताहरू खटाइएको थियो।
नेपालको स्वास्थ्य इतिहासमा राष्ट्रिय शिक्षा पद्धति योजना, २०२८ र पहिलो दीर्घकालीन स्वास्थ्य योजना (वि.सं. २०३२–२०४७) कोसेढुङ्गा सावित भए।
त्रिभुवन विश्वविद्यालय अन्तर्गत चिकित्सा शास्त्र अध्ययन संस्थान (आईओएम) को स्थापना भएपछि स्वास्थ्य जनशक्ति उत्पादनले औपचारिक र शैक्षिक रूप लियो।
तालिमको स्वरूप: सुरुमा प्रवेशिका (एसएलसी) उत्तीर्ण वा सोसरहका विद्यार्थीलाई लक्षित गरी सिनियर अहेब र अहेबको पाठ्यक्रम विकास गरियो। विशेष गरी ग्रामीण क्षेत्रका स्वास्थ्य चौकी सञ्चालन गर्न र सामान्य रोगको निदान तथा उपचार गर्न सक्ने गरी अहेबहरूलाई तालिम दिन थालियो।
२०३० सालको दशकमा देशका विभिन्न क्षेत्र (जस्तै: विराटनगर, वीरगन्ज, पोखरा, नेपालगन्ज, धनगढी आदि) मा तालिम केन्द्रहरू स्थापना गरी अहेब उत्पादनलाई तीव्रता दिइयो।
२०४५ सालमा प्राविधिक शिक्षा तथा व्यावसायिक तालिम परिषद् (सीटीईभीटी) स्थापना भएपछि सीएमए (कम्युनिटी मेडिकल असिस्टेन्ट) कार्यक्रमले थप विस्तार पायो। एसएलसी उत्तीर्ण विद्यार्थीलाई लक्षित गरी सञ्चालन गरिएको १५ देखि १८ महिने तालिमले ग्रामीण स्वास्थ्य सेवाका लागि ठूलो संख्यामा जनशक्ति उत्पादन गर्यो।
सरकारी स्वास्थ्य सेवामा प्रवेश गर्दा यही सीएमए अध्ययन गरेका जनशक्ति अहेब पदमा नियुक्त हुन्थे। विशेषगरी स्वास्थ्य चौकी र उपस्वास्थ्य चौकीमा उनीहरूको उपस्थिति महत्त्वपूर्ण बन्यो।
सामान्य रोगको परीक्षण, प्राथमिक उपचार, औषधि वितरण, खोप, परिवार नियोजन, मातृ तथा शिशु स्वास्थ्य सेवा र राष्ट्रिय स्वास्थ्य कार्यक्रमको कार्यान्वयन उनीहरूको जिम्मेवारीमा पर्थ्यो। जटिल अवस्था देखिएमा बिरामीलाई माथिल्लो स्वास्थ्य संस्थामा पठाउने काम पनि उनीहरूले गर्थे।
त्यतिबेला स्वास्थ्य चौकीको भवन हुनु र त्यहाँ स्वास्थ्य सेवा उपलब्ध हुनु फरक कुरा थियो। स्वास्थ्य संस्थामा बिरामीको समस्या सुन्ने, परीक्षण गर्ने र आवश्यक सेवा दिने जनशक्ति नभए भवनले मात्र स्वास्थ्य सेवा दिन सक्दैनथ्यो। अहेबहरूले यही रिक्तता पूरा गरे।
जनस्वास्थ्यका उपलब्धिमा अहेबको योगदान
नेपालले पछिल्ला दशकमा मातृ तथा शिशु स्वास्थ्य, खोप, क्षयरोग नियन्त्रण, कुष्ठरोग नियन्त्रण, झाडापखालाको व्यवस्थापन तथा अन्य जनस्वास्थ्य कार्यक्रममा हासिल गरेका उपलब्धिमा समुदायस्तरमा खटिने स्वास्थ्यकर्मीको भूमिका महत्त्वपूर्ण छ। तीमध्ये अहेब जनशक्ति पनि अग्रपंक्तिमा थियो।
विशेषगरी दुर्गम क्षेत्रका नागरिकका लागि अहेब स्वास्थ्य सेवाको पहिलो सम्पर्क बिन्दु थिए। सामान्य ज्वरो, झाडापखाला, श्वासप्रश्वाससम्बन्धी समस्या वा अन्य स्वास्थ्य समस्या लिएर स्वास्थ्य संस्था पुग्ने नागरिकले सबैभन्दा पहिले भेट्ने स्वास्थ्यकर्मीमध्ये अहेब हुन्थे।
उनीहरू उपचारमा मात्र सीमित थिएनन्। समुदायमा पुगेर स्वास्थ्य शिक्षा दिने, रोगको जोखिमबारे जानकारी गराउने, खोप तथा अन्य स्वास्थ्य कार्यक्रम सञ्चालन गर्ने र आवश्यकताअनुसार बिरामीलाई माथिल्लो स्वास्थ्य संस्थासम्म पुर्याउन सहजीकरण गर्ने जिम्मेवारी पनि उनीहरूकै काँधमा थियो।
त्यसैले अहेबलाई केवल एउटा प्राविधिक पद वा निश्चित अवधिको तालिम लिएको जनशक्तिका रूपमा मात्र बुझ्नु पर्याप्त हुँदैन। नेपालको प्राथमिक स्वास्थ्य सेवा विस्तारको इतिहासमा उनीहरूको योगदान संस्थागत र व्यावहारिक दुवै हिसाबले महत्त्वपूर्ण छ।
उत्पादन बन्द हुँदैमा आवश्यकता समाप्त हुँदैन
समयसँगै चिकित्सा शिक्षा र स्वास्थ्य जनशक्ति उत्पादनको संरचनामा परिवर्तन आएको छ। राष्ट्रिय चिकित्सा शिक्षा ऐन, २०७५ लागू भएपछि सीटीईभीटीअन्तर्गत सञ्चालन हुँदै आएका १८ महिने सीएमए लगायतका कार्यक्रम क्रमशः बन्द भए। आधारभूत तहको चिकित्सा शिक्षालाई स्तरोन्नति गर्ने उद्देश्यले नयाँ शैक्षिक संरचनातर्फ अघि बढियो।
यो परिवर्तनको उद्देश्य स्वास्थ्य जनशक्तिको शैक्षिक योग्यता, दक्षता र सेवाको गुणस्तर अभिवृद्धि गर्नु थियो। स्वास्थ्य सेवाको जटिलता बढ्दै गएको अवस्थामा पाठ्यक्रम सुधार र थप व्यावसायिक दक्षता आवश्यक पनि छ।
तर नयाँ जनशक्ति उत्पादन गर्ने बाटो परिवर्तन हुँदैमा पुरानो जनशक्तिको आवश्यकता र योगदान समाप्त हुँदैन।
आज पनि देशका विभिन्न स्वास्थ्य संस्थामा अहेबहरू कार्यरत छन्। उनीहरूसँग वर्षौँको अनुभव छ। ग्रामीण स्वास्थ्य सेवाको वास्तविकता बुझेका छन्। स्थानीय समुदायसँग सम्बन्ध स्थापित गरेका छन्। सीमित स्रोतसाधनमा सेवा सञ्चालन गरेको अनुभव छ।
नयाँ जनशक्तिले शैक्षिक रूपमा थप ज्ञान हासिल गरेको हुन सक्छ। तर स्वास्थ्य सेवाको व्यावहारिक अनुभव पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुन्छ। कक्षाकोठामा सिकेको ज्ञान र दुर्गम स्वास्थ्य संस्थामा बिरामीसँग प्रत्यक्ष काम गर्दाको अनुभव एकअर्काका परिपूरक हुन्।
अहेब जनशक्तिको योगदानलाई मूल्याङ्कन गर्दा यही पक्षलाई बिर्सनु हुँदैन।
कार्यक्षेत्रको विवाद र पेसागत मर्यादाको प्रश्न
अहेब स्वास्थ्यकर्मीले बिरामीको परीक्षण गर्न पाउने वा नपाउने, कुन प्रकारका औषधि सिफारिस गर्न मिल्ने र उनीहरूको व्यावसायिक अधिकार कति हुने भन्ने विषयमा पछिल्लो समय बहस भइरहेको छ।
यसै सन्दर्भमा नेपाल स्वास्थ्य व्यवसायी परिषद्ले पनि आफ्नो धारणा सार्वजनिक गरेको छ। परिषद्का अनुसार दर्ता भएका अहेब स्वास्थ्यकर्मीले आफ्नो शैक्षिक योग्यता, पेसागत दर्ता र निर्धारित कार्यक्षेत्रभित्र रहेर स्वास्थ्य परीक्षण, जाँच तथा आवश्यक स्वास्थ्य सेवा प्रदान गर्न सक्छन्।
परिषद्ले नेपाल स्वास्थ्य व्यवसायी परिषद् ऐन, २०५३, नियमावली, २०५६ र निर्धारित पेसागत आचारसंहिताअनुसार सेवा दिनुपर्ने स्पष्ट पारेको छ। कुनै स्वास्थ्यकर्मीले कार्यक्षेत्र वा आचारसंहिता उल्लङ्घन गरेको पाइएमा कानुनअनुसार छानबिन र कारबाही हुने पनि जनाएको छ।
यद्यपि एन्टिबायोटिकलगायतका औषधि सिफारिस गर्न पाउने वा नपाउने भन्ने विषयमा परिषद्को विज्ञप्तिले औषधिअनुसार छुट्टै स्पष्ट व्यवस्था गरेको छैन।
स्वास्थ्य सेवामा बिरामीको सुरक्षा सर्वोपरि हुनुपर्छ। कुनै पनि स्वास्थ्यकर्मीले आफ्नो शैक्षिक योग्यता, तालिम, सीप र कानुनी अधिकारभन्दा बाहिर गएर उपचार गर्नु हुँदैन। कार्यक्षेत्रको स्पष्टता र नियमन आवश्यक छ।
तर नियमन र अपमान फरक विषय हुन्।
कुनै स्वास्थ्यकर्मीले आफ्नो अधिकारभन्दा बाहिर गएर काम गरेको छ भने प्रमाण र कानुनका आधारमा कारबाही हुनुपर्छ। त्यसको आधारमा समग्र अहेब जनशक्तिको पेसागत पहिचान र योगदानमाथि प्रश्न उठाउनु उचित हुँदैन।
राज्यलाई आवश्यकता पर्दा दुर्गम क्षेत्रमा सेवा दिन यही जनशक्ति चाहिने, तर उनीहरूको वृत्तिविकास र पेसागत सुरक्षाको विषय आउँदा बेवास्ता गरिने प्रवृत्तिले स्वास्थ्य प्रणाली बलियो बनाउन सक्दैन।
अनुभवलाई कसरी उपयोग गर्ने?
अहेब जनशक्तिको अहिलेको मुख्य समस्या केवल कार्यक्षेत्रको विवाद होइन। उनीहरूको वृत्तिविकास, शैक्षिक स्तरोन्नति, पेसागत सुरक्षा र अनुभवको उचित मूल्याङ्कन पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छन्।
सीएमए कार्यक्रम बन्द भएपछि नयाँ जनशक्ति उत्पादनको बाटो परिवर्तन भयो। तर पुरानो जनशक्तिको व्यवस्थापन कसरी गर्ने भन्ने विषयमा स्पष्ट र व्यावहारिक नीति आवश्यक छ।
वर्षौँदेखि स्वास्थ्य सेवामा काम गरेका अहेबलाई उनीहरूको अनुभव र क्षमताका आधारमा थप अध्ययन गर्ने अवसर दिन सकिन्छ। आवश्यक तालिममार्फत सीप विकास गर्न सकिन्छ। सेवा अवधि र कार्यसम्पादनको मूल्याङ्कन गरेर वृत्तिविकासका अवसर व्यवस्थित गर्न सकिन्छ।
त्यस्तै, उनीहरूको कार्यक्षेत्र स्पष्ट पारेर बिरामीको सुरक्षासँगै स्वास्थ्यकर्मीको पेसागत अधिकार पनि सुनिश्चित गर्नुपर्छ। स्थानीय तहमा समायोजन भएका स्वास्थ्यकर्मीको सेवासुविधा, जिम्मेवारी र बढुवासम्बन्धी विषयमा पनि एकरूपता आवश्यक छ।
अहेब जनशक्तिको अनुभवलाई नयाँ पुस्ताको ज्ञानसँग जोड्न सके त्यसले स्वास्थ्य सेवाको गुणस्तर सुधार गर्न थप योगदान दिन सक्छ।
स्वास्थ्य सेवा कुनै एउटा तहको जनशक्तिले मात्र सञ्चालन हुने प्रणाली होइन। चिकित्सक, नर्स, एचए, अहेब, अनमी, ल्याब प्राविधिक, फार्मेसीलगायत सबैको आ–आफ्नो भूमिका हुन्छ। उनीहरूको शैक्षिक योग्यता, सीप र जिम्मेवारी फरक हुन सक्छ। तर स्वास्थ्य सेवा प्रवाहमा सबैको योगदान महत्त्वपूर्ण छ।
अहेबको सान्दर्भिकता उनीहरूले विगतमा गरेको काममा मात्र सीमित छैन। आज पनि दुर्गम तथा ग्रामीण क्षेत्रमा आधारभूत स्वास्थ्य सेवाको पहुँच, समुदायसँगको सम्बन्ध र उपलब्ध जनशक्तिको प्रभावकारी परिचालन महत्त्वपूर्ण आवश्यकता हुन्।
स्वास्थ्य सेवाको सुधार भनेको पुरानो जनशक्तिलाई कमजोर बनाएर नयाँ जनशक्ति स्थापित गर्नु होइन। बरु नयाँ पुस्ताको शैक्षिक ज्ञान, प्रविधि र दक्षतालाई पुरानो पुस्ताको अनुभवसँग जोड्नु हो।
नेपालको स्वास्थ्य सेवाको जग निर्माणमा योगदान गरेको अहेब जनशक्तिलाई सम्मान गर्नु भनेको विगतको इतिहासलाई मात्र सम्मान गर्नु होइन, स्वास्थ्य सेवाको संस्थागत अनुभवलाई संरक्षण गर्नु पनि हो।
अन्ततः अहेब अझै किन सान्दर्भिक छन् भन्ने प्रश्नको जवाफ उनीहरूको विगतको योगदानमा मात्र खोजेर पुग्दैन। देशको स्वास्थ्य सेवामा उनीहरूसँग रहेको अनुभव, समुदायसँगको सम्बन्ध र प्राथमिक स्वास्थ्य सेवामा उनीहरूले निर्वाह गर्न सक्ने कानुनसम्मत भूमिकामा पनि खोज्नुपर्छ।
अहेबको योगदानको सम्मान गर्नु भनेको उनीहरूलाई कार्यक्षेत्रभन्दा बाहिर काम गर्न छुट दिनु होइन। उनीहरूको योग्यता र जिम्मेवारी स्पष्ट पार्दै अनुभवको उचित उपयोग गर्नु हो। स्वास्थ्यकर्मीबीच विभाजन होइन, सहकार्य र सम्मानको संस्कृति विकास गर्न सके मात्र नेपालको स्वास्थ्य सेवा थप सबल बन्न सक्छ।
त्यसैले अहेबलाई हेपेर होइन, उनीहरूको क्षमता र अनुभवलाई पहिचान गरेर स्वास्थ्य सेवा बलियो बनाउन आवश्यक छ। नेपालको स्वास्थ्य सेवाको जग खडा गर्न महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेको यो जनशक्तिको सान्दर्भिकता अझै समाप्त भएको छैन।