ठूलो आन्द्राको क्यान्सरको उपचार कत्तिको प्रभावकारी भइरहेको छ भनी निगरानी गर्न, रोगको अवस्था आकलन गर्न र उपचारपछि क्यान्सर पुनः दोहोरिने सम्भावना पत्ता लगाउन रगतमा 'सीईए' को मात्रा जाँच गर्ने गरिन्छ। सीईए एक प्रकारको 'ट्युमर मार्कर' (प्रोटिन) हो, जुन शरीरमा क्यान्सर हुँदा वा बढ्दै जाँदा रगतमा देखिन सक्छ। तर, सीईएको मात्रा बढ्दैमा सधैँ क्यान्सर नै भएको हुन्छ भन्ने चाहिँ होइन।
विशेषगरी ठूलो आन्द्राको क्यान्सरको उपचार सकिएपछि सीईए जाँचको महत्त्व अझ बढी हुन्छ। रगतमा यसको मात्रामा आउने परिवर्तनले कतिपय अवस्थामा लक्षण देखिनुभन्दा अगाडि नै क्यान्सर दोहोरिएको संकेत दिन सक्छ।
यद्यपि, सीईए रिपोर्ट सामान्य आउँदैमा क्यान्सर पूर्ण रूपमा नभएको भन्न सकिँदैन भने एक पटक मात्र यसको मात्रा बढ्दैमा क्यान्सर फर्कियो भनेर निष्कर्ष निकाल्न मिल्दैन। सीईए स्तर के हो र समयसँगै यसमा आउने परिवर्तनले के संकेत गर्छ भन्ने बुझ्दा बिरामीलाई आफ्नो उपचार र नियमित 'फलोअप' बारे स्पष्ट जानकारी लिन मद्दत पुग्छ।
सीईए के हो र ठूलो आन्द्राको क्यान्सरमा यो किन महत्त्वपूर्ण छ?
सीईए (कार्सिनोएम्ब्रियोनिक एन्टिजेन) एक प्रकारको ग्लाइकोप्रोटिन हो, जुन ठूलो आन्द्राको क्यान्सरका कोषहरूले उत्पादन गरी रगतमा मिसाउन सक्छन्। सामान्यतया यो प्रोटिन गर्भमा रहेको शिशुको विकासका क्रममा बढी उत्पादन हुन्छ। जन्मिएपछि यसको मात्रा निकै घट्छ र स्वस्थ वयस्क व्यक्तिको रगतमा यो अत्यन्तै थोरै मात्र भेटिन्छ।
ठूलो आन्द्राको क्यान्सर हुँदा क्यान्सरका कोषहरूले अतिरिक्त सीईए उत्पादन गर्न सक्छन्, जसले गर्दा रगतमा यसको मात्रा बढ्छ। तर, सबै प्रकारका ठूलो आन्द्राका ट्युमरले यो प्रोटिन उत्पादन गर्छन् नै भन्ने हुँदैन। अर्कोतर्फ, क्यान्सर नभएका व्यक्तिहरूमा पनि विभिन्न कारणले सीईए बढ्न सक्छ।
त्यसैले, सीईए रगत जाँच मुख्यतया क्यान्सर पुष्टि भइसकेपछि प्रयोग गरिन्छ। चिकित्सकहरूले उपचार सुरु गर्नुअघि रगतमा सीईएको आधारभूत मात्रा जाँच गर्छन्, ताकि पछि शल्यक्रिया (सर्जरी) वा केमोथेरापी गरिसकेपछिको नतिजासँग तुलना गर्न सजिलो होस्।
यसका मुख्य उपयोगिताहरू:
रोगको सम्भावित अवस्था (प्रोग्नोसिस) आकलन गर्न।
उपचारले काम गरिरहेको छ वा छैन भनी निगरानी गर्न।
उपचारपछि क्यान्सर पुनः फर्किएको छ the छैन भनी पत्ता लगाउन।
उपचार सुरु गर्नुअघि सीईएको मात्रा धेरै उच्च छ भने रोग अलि जटिल अवस्थामा पुगेको वा पछि दोहोरिने जोखिम बढी हुन सक्ने संकेत मानिन्छ। तर, सीईए जाँच मात्रैले क्यान्सर कुन चरण (स्टेज) मा छ भनेर यकिन गर्न सक्दैन। त्यसैले, सामान्य मानिसमा क्यान्सर छ कि छैन भनी पत्ता लगाउने नियमित स्क्रिनिङका लागि यो जाँच सिफारिस गरिँदैन। सिटी स्क्यान, बायोप्सी र अन्य स्वास्थ्य परीक्षणसँगै जोडेर हेर्दा मात्र यसको वास्तविक महत्त्व देखिन्छ।
सीईएको सामान्य मात्रा कति हो?
प्रयोगशाला (ल्याब) र परीक्षण विधिअनुसार केही फरक पर्न सक्ने भए तापनि सामान्यतया सीईएको मात्रा निम्नानुसार हुनुपर्छ:
धूम्रपान नगर्नेहरूमा: ३ न्यानोग्राम प्रति मिलिलिटरभन्दा कम।
धूम्रपान गर्नेहरूमा: ५ न्यानोग्राम प्रति मिलिलिटरभन्दा कम।
धूम्रपान गर्ने स्वस्थ व्यक्तिमा पनि सीईएको मात्रा सामान्यभन्दा बढी देखिन सक्छ। यसका साथै कलेजोको रोग, शरीरको भित्री सुजन र अन्य स्वास्थ्य समस्याले पनि नतिजामा असर पार्न सक्छ।
यी अङ्कहरूलाई नै अन्तिम आधार मान्नु हुँदैन। कतिपय क्यान्सरका बिरामीमा सीईए सामान्य देखिन सक्छ भने क्यान्सर नभएका व्यक्तिमा बढेको देखिन सक्छ। उदाहरणका लागि, फलोअपका क्रममा कुनै बिरामीको सीईए बिस्तारै २ बाट बढेर ७ न्यानोग्राम प्रति मिलिलिटर पुगेमा थप जाँच गर्नुपर्ने हुन्छ। तर, धूम्रपान गर्ने व्यक्तिमा लामो समयदेखि स्थिर रूपमा थोरै बढेको सीईए देखिनुको अर्थ फरक हुन सक्छ।
चिकित्सकहरूले एक पटकको नतिजाभन्दा पनि समयसँगै यसमा आएको उतारचढावलाई बढी महत्त्व दिन्छन्। फरक-फरक ल्याबको मेसिन र प्रविधिले नतिजामा थोरै भिन्नता ल्याउन सक्ने भएकाले सम्भव भएसम्म एउटै ल्याबमा जाँच गराउनु राम्रो मानिन्छ।
सीईएको मात्रा बढ्नुका कारणहरू के-के हुन्?
ठूलो आन्द्राको क्यान्सर बढ्दै जाँदा वा उपचारपछि पुनः दोहोरिँदा सीईएको मात्रा उच्च हुन सक्छ। विशेषगरी क्यान्सर कलेजो लगायत शरीरका अन्य अङ्गमा फैलिएको अवस्थामा यसको स्तर निकै माथि जान्छ। यद्यपि, सीईए जाँचले क्यान्सर कुन अङ्गमा फैलिएको छ भनेर ठ्याक्कै भन्न सक्दैन।
क्यान्सरबाहेक अन्य थुप्रै स्वास्थ्य समस्याका कारण पनि रगतमा सीईए बढ्न सक्छ:
अन्य स्वास्थ्य समस्या: कलेजोको सिरोसिस, प्यान्क्रियाज सुन्निने रोग, आन्द्रा सुन्निने रोग र श्वासप्रश्वाससम्बन्धी दीर्घकालीन रोगहरू।
जीवनशैली: धूम्रपान (चुरोट/बिँडीको सेवन) सीईए बढाउने एक प्रमुख कारण हो।
अन्य प्रकारका क्यान्सर: प्यान्क्रियाज, फोक्सो, स्तन र थाइराइडको क्यान्सरमा पनि सीईएको मात्रा बढ्न सक्छ।
त्यसैले, थोरै मात्रामा सीईए बढेको देखिएमा चिकित्सकहरूले यो अस्थायी हो कि निरन्तर बढिरहेको छ, बिरामीलाई कुनै लक्षण देखिएको छ कि छैन र अघिल्ला रिपोर्टहरू कस्ता थिए भन्ने कुराको सूक्ष्म अध्ययन गर्छन्। एक पटकको असामान्य रिपोर्टकै आधारमा निष्कर्ष निकाल्नुको सट्टा केही समयपछि पुनः रगत जाँच गर्न लगाइन्छ।
उपचारको निगरानी गर्न सीईए जाँच कसरी प्रयोग गरिन्छ?
शल्यक्रिया (सर्जरी), केमोथेरापी या अन्य लक्षित उपचारले कत्तिको काम गरिरहेको छ भनी हेर्न सीईए जाँच निकै उपयोगी हुन्छ। यदि उपचार सुरु गर्नुअघि सीईएको मात्रा उच्च थियो भने पछि त्यसमा आएको गिरावटले उपचार सफल भइरहेको संकेत गर्छ।
शल्यक्रियापछि: ट्युमर निकालिएपछि रगतमा सीईएको मात्रा घट्नुपर्छ। तर, रगतमा पहिले नै रहेको सीईए पूर्ण रूपमा बाहिरिन केही दिन या हप्ता लाग्ने भएकाले सर्जरीलगत्तै घटिहाल्दैन। यदि उचित समयपछि पनि सीईए घट्दैन भने शरीरमा क्यान्सरका केही कोष बाँकी रहेको वा धूम्रपान तथा अन्य संक्रमणका कारण त्यस्तो भएको हुन सक्छ।
केमोथेरापीका क्रममा: उपचार चलिरहँदा सीईए घट्दै जानु सकारात्मक संकेत हो भने निरन्तर बढ्दै जानुले रोग नियन्त्रणमा नआएको संकेत गर्न सक्छ। कतिपय अवस्थामा केमोथेरापी सुरु गर्दा क्यान्सरका कोषहरू नष्ट हुने क्रममा अस्थायी रूपमा सीईए थोरै बढ्न पनि सक्छ।
कतिपय बिरामीमा ट्युमरको आकार बढे पनि सीईए स्थिर रहन सक्छ। त्यसैले, सीईए जाँचलाई सिटी स्क्यान वा एमआरआईको विकल्पका रूपमा होइन, बरु एक सहायक जाँचका रूपमा मात्र लिइन्छ। सीईए रिपोर्टको आधारमा मात्र उपचार पद्धति परिवर्तन गरिँदैन।
सीईए बढ्दै जानु क्यान्सर दोहोरिएको संकेत हो?
उपचार सफल भइसकेपछि सामान्य अवस्थामा फर्किएको सीईए यदि पुनः निरन्तर बढ्न थाल्यो भने त्यो क्यान्सर दोहोरिएको प्रारम्भिक संकेत हुन सक्छ। कतिपय अवस्थामा बिरामीलाई कुनै शारीरिक दुखाइ या लक्षण देखिनुभन्दा महिनौँ अगाडि रगतमा सीईए बढ्न थाल्छ।
तर, सीईए जाँच शतप्रतिशत भरपर्दो हुँदैन। सन् २०२३ मा ३,२२३ जना बिरामीहरूमा गरिएको एक बृहत् अध्ययन (Wang et al.) अनुसार, 5 ng/mL को मापदण्डलाई आधार मान्दा सीईए जाँचले क्यान्सर दोहोरिएका करिब ५९ प्रतिशत घटना मात्र पत्ता लगाउन सकेको थियो। यसको अर्थ, क्यान्सर दोहोरिएका करिब ४० प्रतिशत बिरामीमा सीईएको मात्रा सामान्य नै देखिन सक्छ। त्यसैले, सीईए सामान्य छ भन्दैमा नियमित चेकजाँच छुटाउनु हुँदैन।
उपचारपछि कति-कति समयमा सीईए जाँच गर्नुपर्छ?
विशेषगरी दोस्रो (स्टेज टु) र तेस्रो चरण (स्टेज थ्री) को ठूलो आन्द्राको क्यान्सरको उपचार गराएका बिरामीहरूलाई नियमित सीईए जाँच गर्न सिफारिस गरिन्छ। उपचारपछिका सुरुवाती वर्षहरूमा क्यान्सर फर्किने जोखिम बढी हुने भएकाले नियमित निगरानी आवश्यक हुन्छ:
पहिलो २ वर्षसम्म: प्रत्येक ३ देखि ६ महिनामा एक पटक।
२ देखि ५ वर्षसम्म: प्रत्येक ६ महिनामा एक पटक।
यद्यपि, रोगको सुरुवाती अवस्था र बिरामीको स्वास्थ्यअनुसार चिकित्सकले यो तालिकामा हेरफेर गर्न सक्छन्। रगतको सीईए जाँचसँगै चिकित्सकहरूले सिटी स्क्यान र कोलोनोस्कोपी गर्न पनि सल्लाह दिन्छन्। आन्द्राभित्र पलाउन सक्ने नयाँ मासु (पोलिप्स) वा ट्युमर पत्ता लगाउन सीईए जाँच मात्र पर्याप्त नहुने भएकाले कोलोनोस्कोपी अनिवार्य मानिन्छ।
सीईए स्तर र रोग निको हुने सम्भावनाबीचको सम्बन्ध
उपचार सुरु गर्नुअघि सीईएको मात्रा अत्यधिक उच्च छ भने रोग अलि जटिल भएको वा भविष्यमा दोहोरिने जोखिम बढी हुन सक्ने मानिन्छ। तर, उच्च सीईए हुँदैमा उपचार सफल हुँदैन भन्ने होइन। सुरुमा निकै उच्च सीईए भएका धेरै बिरामीहरू सफल उपचारपछि पूर्ण रूपमा निको भएका छन्।
उपचारपछि उच्च सीईए घटेर सामान्य अवस्थामा फर्किनु निकै राम्रो संकेत मानिन्छ। समग्रमा, बिरामीको स्वास्थ्य अवस्था, क्यान्सरको चरण, ट्युमरको प्रकृति र उपचारप्रतिको प्रतिक्रियाले नै रोग निको हुने सम्भावना निर्धारण गर्छ, सीईए एक्लैले होइन।
सीईएको मात्रा निरन्तर बढिरहेमा के-कस्ता थप जाँच गरिन्छ?
फलोअपका क्रममा सीईए निरन्तर बढ्दै गएमा चिकित्सकहरूले तुरुन्तै आत्तिनुको सट्टा क्रमबद्ध रूपमा निम्न जाँचहरू गर्न सक्छन्:
पुनः रगत जाँच: ल्याबको प्राविधिक त्रुटि वा अस्थायी उतारचढाव हो कि भनी यकिन गर्न केही समयपछि फेरि रगत जाँच गरिन्छ।
सिटी स्क्यान: छाती, पेट र तल्लो पेटको सिटी स्क्यान गरी कलेजो, फोक्सो वा अन्य भागमा क्यान्सर फर्किएको छ कि छैन भनी हेरिन्छ।
कोलोनोस्कोपी: ठूलो आन्द्राको भित्री भाग प्रत्यक्ष रूपमा हेर्न दूरबिन प्रविधिबाट जाँच गरिन्छ।
एमआरआई वा पेट स्क्यान: यदि सिटी स्क्यानबाट स्पष्ट नतिजा नआएमा विशेष परिस्थितिमा एमआरआई वा पेट स्क्यान गर्न सकिन्छ।
चिकित्सकलाई तुरुन्तै सम्पर्क गर्नुपर्ने अवस्था: सीईए रिपोर्ट सामान्य नै आए पनि यदि बिरामीलाई निरन्तर पेट दुख्ने, दिसाको बानीमा परिवर्तन आउने (कब्जियत वा पखाला लागिरहने), बिनाकारण तौल घट्ने, दिसामा रगत देखिने वा अत्यधिक थकान महसुस हुने जस्ता लक्षण देखिएमा तुरुन्तै आफ्नो क्यान्सर रोग विशेषज्ञसँग परामर्श लिनुपर्छ। स्मरण रहोस्, सीईए बढेको आधारमा मात्र केमोथेरापी पुनः सुरु गरिँदैन; त्यसका लागि स्क्यान वा बायोप्सीबाट रोग पुष्टि हुनु आवश्यक हुन्छ।
