काठमाडौं- अस्पतालमा उपचारका लागि पुग्दा नर्सलाई ‘सिस्टर’ भनेर बोलाउने चलन नौलो होइन। बिरामीले औषधि माग्दा होस् वा स्वास्थ्यकर्मीले वार्डमा काम गरिरहेका सहकर्मीलाई बोलाउँदा, यो शब्द धेरै ठाउँमा सुनिन्छ। भारत, नेपाल र दक्षिण एसियाका कतिपय अस्पतालमा त महिला नर्सलाई सम्बोधन गर्ने प्रचलित शब्द नै ‘सिस्टर’ बनेको छ।
तर नर्सलाई सिस्टर किन भनियो ? उनीहरू बिरामीका दिदीबहिनी नभए पनि यो सम्बोधन कसरी स्वास्थ्य सेवाको अभिन्न हिस्सा बन्यो ? अझ नर्सिङ पेसामा पुरुषको सहभागिता बढ्दै गएपछि महिलालाई मात्र जनाउने ‘सिस्टर’ शब्दको सट्टा अर्को साझा सम्बोधन प्रयोग गर्ने प्रयास किन भयो ?
यी प्रश्नको उत्तर खोज्न नर्सिङको इतिहासतिर फर्किनुपर्छ।
नर्सिङको इतिहास महिलाबाट मात्रै सुरु भएको होइन
अहिले नर्सिङलाई धेरैले महिलासँग जोडिएको पेसाका रूपमा बुझ्छन्। यसको एउटा ऐतिहासिक कारण छ। तर नर्सिङको इतिहास महिलाको सहभागिताभन्दा निकै पुरानो र लैङ्गिक रूपमा विविध छ।
नर्सिङ इतिहासको अध्ययन गर्ने अस्ट्रेलियास्थित क्विन्सल्यान्ड युनिभर्सिटी अफ टेक्नोलोजीका अनुसन्धानकर्ता मार्टिन क्रिस्टेनसेनले सन् २०१७ मा जर्नल अफ नर्सिङ प्य्राक्टिसमा प्रकाशित आफ्नो अनुसन्धानात्मक लेख ‘म्यान इन नर्सिङ:द अर्ली इअर्स'मा नर्सिङ सेवामा पुरुषको ऐतिहासिक सहभागिताबारे चर्चा गरेका छन्।
उनका अनुसार नर्सिङ सेवामा पुरुषको सहभागिताको अभिलेख ईसापूर्व २५० तिरको प्राचीन भारतसम्म पुग्छ। त्यतिबेला पुरुषलाई प्राथमिकता दिइएको नर्सिङ शिक्षालय रहेको ऐतिहासिक विवरण उनले उल्लेख गरेका छन्। प्राचीन समयमा युद्धमा घाइते भएका सैनिकको हेरचाह, धार्मिक संस्थामा बिरामीको स्याहार र अस्पतालको व्यवस्थापनमा पुरुषको भूमिका महत्त्वपूर्ण थियो।
चौथो र पाँचौँ शताब्दीमा इसाई धार्मिक समुदायका भिक्षुहरूले बिरामीको हेरचाह गर्थे। मध्ययुगमा विभिन्न धार्मिक तथा सैनिक समूहले पनि नर्सिङ सेवा प्रदान गर्थे। अस्पताल र धार्मिक संस्थामा बिरामीको सेवा गर्ने यस्ता पुरुष समूहको इतिहास नर्सिङको विकाससँग जोडिएको छ।
यसरी हेर्दा नर्सिङको सुरुवाती इतिहासमा पुरुषको भूमिका पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण थियो। पछि मात्रै यो पेसा महिलाको बाहुल्य भएको क्षेत्रमा परिणत भयो।
‘सिस्टर’ शब्दको सुरुवात कहाँबाट भयो ?
‘सिस्टर’ शब्दको सम्बन्ध इसाई धर्मका महिला धार्मिक समुदायसँग छ। विशेषगरी नन (Nuns) अर्थात् धार्मिक जीवन बिताउने महिलाहरूले बिरामी, असहाय, गरिब र समाजबाट उपेक्षित मानिसको हेरचाह गर्थे। उनीहरू धार्मिक समुदायका सदस्य भएकाले एकअर्कालाई सिस्टर भनेर सम्बोधन गरिन्थ्यो।
यस्ता महिला धार्मिक समूहले अस्पताल र परोपकारी संस्थामा बिरामीको सेवा गर्न थालेपछि सिस्टर शब्द नर्सिङ सेवासँग जोडिन पुग्यो।
मध्ययुगीन युरोपमा अस्पतालको सेवा धार्मिक संस्थासँग निकट रूपमा जोडिएको थियो। त्यतिबेला भिक्षु र नन दुवैले बिरामीको हेरचाह गर्थे। तर उन्नाइसौँ शताब्दीमा अस्पतालमा व्यवस्थित नर्सिङ सेवा विकास हुँदै जाँदा महिलाको सहभागिता बढ्यो र धार्मिक समुदायको सिस्टर सम्बोधन पनि नर्सिङ संस्थाको पहिचान बन्न थाल्यो।
यसको अर्थ सबै नर्सलाई सुरुदेखि नै सिस्टर भनिन्थ्यो भन्ने होइन। सुरुमा यो धार्मिक समुदायको पहिचान थियो। पछि अस्पतालको संगठन र नर्सिङ नेतृत्वसँग जोडिँदै व्यावसायिक सम्बोधनका रूपमा स्थापित भयो।
अस्पतालको वार्डमा नर्सिङ सेवाको नेतृत्व गर्ने वरिष्ठ नर्सलाई ‘वार्ड सिस्टर’ भन्न थालियो। उनको जिम्मेवारी बिरामीको हेरचाहमा संलग्न नर्सहरूको कामको समन्वय गर्ने, वार्डको व्यवस्थापन गर्ने र सेवाको गुणस्तर कायम राख्ने हुन्थ्यो।
नर्सिङ इतिहासका पुस्तकमा पनि यो पदनामको विकासबारे चर्चा गरिएको छ। लुसी जे. हुड, सुसन लेडी र जे. मे पेपरको कन्सेप्टुअल बेसेस अफ प्रोफेसनल नर्सिङ पुस्तकमा उद्धृत ऐतिहासिक विवरणअनुसार बेलायतमा वार्डको प्रमुख नर्सलाई सिस्टर भनिन्थ्यो। त्यतिबेला उनीसँग औपचारिक नर्सिङ शिक्षा अनिवार्य नभए पनि वार्डमा काम गर्ने कर्मचारीको निगरानी र बिरामीको हेरचाहको जिम्मेवारी हुन्थ्यो।
यसरी धार्मिक सम्बोधनबाट सुरु भएको शब्द अस्पतालको पदसोपानमा वरिष्ठ नर्सको जिम्मेवारी जनाउने शब्दसमेत बन्न पुग्यो।
फ्लोरेन्स नाइटिङ्गेलले कसरी बदलिन् नर्सिङको स्वरूप ?
नर्सिङलाई आधुनिक र व्यवस्थित व्यावसायिक स्वरूप दिन फ्लोरेन्स नाइटिङ्गेलको ठूलो योगदान छ।
उन्नाइसौँ शताब्दीमा उनले नर्सिङ शिक्षालाई व्यवस्थित बनाउने, तालिमप्राप्त नर्स तयार गर्ने, अस्पतालको सरसफाइ सुधार गर्ने र बिरामीको हेरचाहमा वैज्ञानिक विधि अपनाउने अभियान अघि बढाइन्।
सन् १८५४–१८५६ को क्रिमियन युद्धमा घाइते सैनिकको उपचार तथा हेरचाहमा उनले गरेको कामले नर्सिङप्रतिको सामाजिक दृष्टिकोण बदल्न सहयोग गर्यो। सन् १८६० मा लन्डनस्थित सेन्ट थोमस अस्पतालमा नाइटिङ्गेल ट्रेनिङ स्कुल फर नर्सेस स्थापना भएपछि आधुनिक नर्सिङ शिक्षाको विकासले संस्थागत आधार पायो।
तर यस सुधारको एउटा अर्को पाटो पनि छ। नाइटिङ्गेलको प्रभावमा विकसित नर्सिङ प्रणालीले महिलालाई केन्द्रमा राख्यो। तालिमप्राप्त महिला नर्सहरूको समूहलाई ‘रिफर्म्ड नर्सेस’ भनिन्थ्यो। उनीहरूको संगठन र पहिचान धार्मिक सिस्टरहुडको परम्परासँग पनि जोडियो।
यसपछि सामान्य अस्पतालको नर्सिङ सेवामा महिलाको बाहुल्य बढ्दै गयो। पुरुषको ऐतिहासिक सहभागिता क्रमशः ओझेलमा पर्दै गयो।
क्रिस्टेनसेनको अनुसन्धानले पनि उन्नाइसौँ शताब्दीको मध्यपछि नर्सिङमा महिलाको प्रभुत्व बढेको र यसको एउटा प्रमुख कारण नाइटिङ्गेलको सुधार अभियानबाट विकसित महिला केन्द्रित नर्सिङ प्रणाली भएको उल्लेख गरेको छ।
पुरुष नर्सको पुनः प्रवेश र ‘ब्रदर’ सम्बोधनको चलन
नर्सिङमा पुरुषको सहभागिता कहिल्यै पूर्ण रूपमा समाप्त भएको थिएन। तर आधुनिक अस्पतालको सामान्य नर्सिङ सेवामा महिलाको बाहुल्य बढेपछि पुरुष नर्सको उपस्थिति कम देखिन थाल्यो।
पुरुषहरू विशेषगरी सैनिक अस्पताल, कारागार, मानसिक स्वास्थ्य संस्था र पुरुष बिरामीको हेरचाहमा संलग्न रहन्थे। युद्धका समयमा पुरुष नर्सको आवश्यकता झन् बढ्थ्यो।
बेलायतको रोयल कलेज अफ नर्सिङ (आरसीएन) ले सन् २०२० मा प्रकाशित गरेको इतिहाससम्बन्धी सामग्रीमा पुरुष नर्सको व्यावसायिक दर्ताको रोचक इतिहास उल्लेख छ।
बेलायतमा सन् १९१९ को नर्स दर्तासम्बन्धी कानुनपछि सन् १९२२ मा पहिलो आधिकारिक नर्स दर्ता प्रकाशित भएको थियो। त्यसमा महिलाका लागि छुट्टै सामान्य दर्ता र पुरुष नर्सका लागि अलग पूरक दर्ता राखिएको थियो। मानसिक स्वास्थ्य, बालबालिका र ज्वरोका बिरामीको हेरचाह गर्ने नर्सका लागि पनि छुट्टाछुट्टै दर्ता व्यवस्था थियो।
पहिलो दर्तामा १५ जना पुरुष नर्स थिए। त्यसमध्ये धेरैजसोले सैनिक स्वास्थ्य सेवामा तालिम लिएका थिए। सन् १९४३ मा पुरुष नर्सका प्रतिनिधिहरूले महिला र पुरुषको दर्ता एकीकृत गर्न माग गरे। त्यसपछि सन् १९४९ को नर्सेस एक्टले पुरुषका लागि छुट्टै पूरक दर्ता हटायो र उनीहरू पनि महिलासँगै एउटै सामान्य दर्तामा समावेश भए।
यसलाई नर्सिङ पेसामा लैङ्गिक विभाजनबाट व्यावसायिक समानतातर्फ भएको महत्त्वपूर्ण परिवर्तनका रूपमा हेर्न सकिन्छ।
पुरुष नर्सको सहभागिता बढ्दै जाँदा उनीहरूलाई के भनेर सम्बोधन गर्ने भन्ने प्रश्न पनि उठ्यो। महिलालाई ‘सिस्टर’ भनिने चलन भएका अस्पतालमा पुरुष नर्सलाई ‘ब्रदर’ भन्न थालियो। भारतलगायत दक्षिण एसियाका कतिपय अस्पतालमा आज पनि यस्तो सम्बोधन सुनिन्छ।
तर ‘ब्रदर’ शब्द पनि नर्सिङको सार्वभौमिक व्यावसायिक पदनाम भने होइन। कतिपय ठाउँमा यो सम्मानपूर्वक बोलाउने सामाजिक चलनका रूपमा छ भने अन्य ठाउँमा पुरुष नर्सलाई पनि नर्स, स्टाफ नर्स वा नर्सिङ अफिसर नै भनिन्छ।
‘सिस्टर’ र ‘ब्रदर’ दुवैको सट्टा ‘नर्स’ किन भनिएन ?
नर्सिङको व्यावसायिक विकाससँगै यो प्रश्न अझ सान्दर्भिक बनेको छ। नर्सिङ महिला वा पुरुषको पहिचानभन्दा पनि शिक्षा, तालिम, सीप र जिम्मेवारीमा आधारित पेसा हो। त्यसैले लैङ्गिक पहिचान जनाउने सिस्टर र ब्रदरको सट्टा दुवैलाई समेट्ने एउटै व्यावसायिक सम्बोधन प्रयोग गर्ने अभ्यास बढेको हो।
अंग्रेजीको ‘नर्स’ शब्द आफैँमा महिला वा पुरुष छुट्याउने शब्द होइन। यसले नर्सिङ पेसामा संलग्न व्यक्तिलाई जनाउँछ। त्यसैले आधुनिक अस्पतालमा ‘नर्स’, ‘स्टाफ नर्स’, ‘रजिस्टर्ड नर्स’ (आरएन), ‘नर्सिङ अफिसर’ र ‘चार्ज नर्स’ जस्ता पदनाम प्रयोग गरिन्छ।
त्यस्तै, अस्पतालको वार्डको नेतृत्व गर्ने व्यक्तिलाई ‘वार्ड सिस्टर’ भन्नुको सट्टा ‘वार्ड म्यानेजर’, ‘नर्स इन्चार्ज’ वा ‘हेड नर्स’ भन्न थालिएको छ।
यो परिवर्तन केवल शब्द परिवर्तन मात्र होइन। यसले नर्सिङलाई धार्मिक परम्परा र लैङ्गिक पहिचानभन्दा अलग गरेर व्यावसायिक योग्यता, जिम्मेवारी र नेतृत्वका आधारमा पहिचान गर्ने सोचलाई प्रतिबिम्बित गर्छ।
अस्ट्रेलियाको रोयल प्रिन्स अल्फ्रेड अस्पतालमा गरिएको एउटा अध्ययनले पनि यो बहसलाई उजागर गरेको छ। सन् २००४ मा कलेजियन जर्नलमा प्रकाशित ‘द सिस्टर टाइटल: पास्ट द युज बाइ डेट?’ शीर्षकको अनुसन्धानमा २३१ जना दर्तावाला नर्सको धारणा अध्ययन गरिएको थियो।
अध्ययनमा सहभागीमध्ये ७० प्रतिशतले ‘सिस्टर’ सम्बोधन पुरानो भइसकेको धारणा राखेका थिए भने ६५ प्रतिशतले यसले आधुनिक दर्तावाला नर्सको व्यावसायिक छवि प्रतिनिधित्व नगर्ने बताएका थिए।
अध्ययनले नर्सिङमा व्यावसायिक पहिचान र परम्परागत सम्बोधनबीचको अन्तरलाई देखाएको थियो।
‘वार्ड सिस्टर’ बाट ‘वार्ड म्यानेजर’ सम्मको परिवर्तन
पहिले अस्पतालको वार्ड व्यवस्थापनमा वरिष्ठ नर्सको भूमिका निकै महत्त्वपूर्ण हुन्थ्यो। वार्ड सिस्टरले नर्सहरूको कामको निगरानी गर्ने, बिरामीको हेरचाहको गुणस्तर कायम राख्ने, अस्पतालको अनुशासन र सरसफाइमा ध्यान दिने तथा कनिष्ठ नर्सलाई सिकाउने काम गर्थिन्।
तर आधुनिक अस्पतालमा व्यवस्थापन प्रणाली परिवर्तन भएको छ। नर्सिङ सेवा पनि विशेषज्ञता, नेतृत्व, प्रशासन र बिरामीको सुरक्षासँग जोडिँदै गएको छ।
यससँगै वार्ड सिस्टरको परम्परागत पदनामको सट्टा वार्ड म्यानेजर, नर्सिङ सुपरभाइजर र नर्स इन्चार्जजस्ता पदनाम प्रचलनमा आउन थालेका छन्।
सन् २०१० मा जर्नल अफ क्लिनिकल नर्सिङमा प्रकाशित ‘इज द वार्ड सिस्टर रोल स्टिल रेलिभ्यान्ट टू द क्वालिटी अफ प्यासेन्ट केयर?’ शीर्षकको अनुसन्धानले पनि यस विषयमा चर्चा गरेको छ। अध्ययनका अनुसार सन् १९७० को दशकको अन्त्यसम्म वार्ड सिस्टरले नर्सिङ सेवाको गुणस्तर र वार्ड व्यवस्थापनमा महत्त्वपूर्ण अधिकार राख्थिन्। तर पछि व्यावसायिक तथा व्यवस्थापकीय संरचनामा आएको परिवर्तनले उनको परम्परागत अधिकार र भूमिकामा परिवर्तन ल्यायो।
यसले एउटा महत्त्वपूर्ण कुरा देखाउँछ- नर्सिङको विकाससँगै पदनाम मात्र होइन, नर्सको भूमिका र जिम्मेवारी पनि परिवर्तन हुँदै गएको छ।
नेपाल र भारतमा अझै किन प्रचलित छ ‘सिस्टर’ ?
भारत र नेपालका अस्पतालमा महिला नर्सलाई ‘सिस्टर’ भनेर बोलाउने चलन अझै व्यापक छ। यसको पछाडि ऐतिहासिक प्रभावसँगै अस्पतालको संस्थागत संस्कृति र बिरामीको दैनिक व्यवहार पनि जोडिएको छ।
बेलायती शासनकालमा विकसित अस्पताल प्रणाली र नर्सिङ शिक्षाको प्रभाव भारतमा परेको थियो। त्यहाँबाट विकसित कतिपय पदनाम र सम्बोधन दक्षिण एसियाका स्वास्थ्य संस्थामा पनि प्रचलित भए।
नेपालमा पनि नर्सिङ शिक्षाको विकास र अस्पतालको कार्यसंस्कृतिसँगै सिस्टर सम्बोधन स्थापित भएको देखिन्छ। तर नेपालका सबै अस्पतालमा यसको औपचारिक पदगत अर्थ एउटै छैन। कतिपय ठाउँमा वरिष्ठ नर्सलाई सिस्टर भनिन्छ भने कतिपयमा महिला नर्सलाई बोलाउने सामान्य सम्बोधनका रूपमा प्रयोग हुन्छ।
त्यस्तै पुरुष नर्सलाई कतिपय ठाउँमा ब्रदर भनिए पनि अहिले नर्सिङ पेसामा महिला र पुरुष दुवैको व्यावसायिक पहिचान समान रूपमा स्वीकार गर्ने अभ्यास बढिरहेको छ।
अन्ततः सम्बोधनभन्दा महत्त्वपूर्ण व्यावसायिक पहिचान
नर्सिङको इतिहासले एउटा रोचक परिवर्तन देखाउँछ। कुनै समय पुरुषको बाहुल्य रहेको बिरामीको हेरचाहसम्बन्धी काम धार्मिक समुदाय र अस्पतालको विकाससँगै महिलाको बाहुल्य भएको पेसामा बदलियो। त्यसपछि महिलाको पहिचानसँग जोडिएको ‘सिस्टर’ शब्द अस्पतालको स्थापित सम्बोधन बन्यो। पुरुष नर्सको सहभागिता पुनः विस्तार हुँदै गएपछि ‘ब्रदर’ शब्द पनि प्रयोगमा आयो।
तर आधुनिक नर्सिङले यी दुवै सम्बोधनभन्दा माथि उठेर व्यावसायिक पहिचानलाई प्राथमिकता दिन थालेको छ।
आज नर्सको दक्षता उसको लिङ्ग वा सम्बोधनले होइन, उसले प्राप्त गरेको शिक्षा, तालिम, सीप, अनुभव र बिरामीप्रतिको जिम्मेवारीले निर्धारण गर्छ। त्यसैले ‘सिस्टर’ र ‘ब्रदर’ ऐतिहासिक तथा सांस्कृतिक रूपमा स्थापित सम्बोधन भए पनि ‘नर्स’ शब्दले महिला र पुरुष दुवैलाई समान रूपमा समेट्छ।
(सुझाव र सल्लाहका लागि [email protected] मा सम्पर्क गर्न सकिनेछ)
