बिरामीको सेवा गर्ने सपना बोकेर नर्सिङ पेसामा प्रवेश गरेका युवाहरू आज आफ्नै भविष्य सुरक्षित गर्न अमेरिका, बेलायत, क्यानडा, जर्मनी, स्विट्जरल्यान्डदेखि खाडी मुलुकसम्म रोजगारी खोजिरहेका छन्। विदेशको आकर्षण तलब मात्रै होइन, पेसागत सुरक्षा, सम्मान र अवसर पनि हो।
नेपालमा नर्सिङ पढ्दा धेरैको सपना हुन्छ– बिरामीको सेवा गर्ने, स्वास्थ्य क्षेत्रमा योगदान पुर्याउने र आफ्नो सीपबाट मानिसको जीवन सहज बनाउने। तर अध्ययन पूरा गरेर अस्पतालमा काम गर्न थालेपछि धेरै नर्सको प्राथमिकता बदलिन थाल्छ। बिरामीको सेवासँगै आफ्नो भविष्य, आर्थिक अवस्था र पेसागत सुरक्षाको चिन्ता थपिन्छ। यही चिन्ताले आज ठूलो संख्यामा नेपाली नर्सलाई विदेशको रोजगारीतर्फ आकर्षित गरिरहेको छ।
म आफैँ पनि नेपालको एउटा सरकारी अस्पतालमा करार सेवामा कार्यरत छु। बिरामीको सेवामा खटिँदा आफ्नो पेसाप्रति गर्व लाग्छ। तर करार सेवाको अनिश्चितता, सीमित पारिश्रमिक र भविष्यको अन्योलले विदेशमा अवसर खोज्न बाध्य बनाएको छ। म जस्तै धेरै नर्स भाषा परीक्षा, लाइसेन्स र आवश्यक कागजातको तयारीमा छन्। कोही बेलायतका लागि आइइएलटीएस वा ओइटी पढिरहेका छन्, कोही अमेरिकाका लागि एनसीएलईएक्सको तयारीमा छन् भने कोही जर्मन भाषा सिकिरहेका छन्।
यो व्यक्तिगत महत्वाकांक्षाको विषय मात्रै होइन। नेपालको स्वास्थ्य प्रणालीले दक्ष जनशक्तिलाई किन टिकाउन सकिरहेको छैन भन्ने गम्भीर प्रश्न पनि हो।
विदेशमा तलब र सुविधा कति छ ?
नेपाली नर्सका लागि विदेशका विभिन्न गन्तव्य आकर्षक हुनुको प्रमुख कारण पारिश्रमिक र सेवासुविधाबीचको अन्तर हो। अमेरिकाको श्रम तथ्याङ्क विभाग (बीएलएस) अनुसार सन् २०२५ मेमा रजिस्टर्ड नर्सको वार्षिक मध्यक तलब ९७ हजार ५५० अमेरिकी डलर थियो। अस्पतालमा कार्यरत नर्सको मध्यक तलब १ लाख २२ हजार डलरभन्दा बढी छ। स्वास्थ्य बीमा, दन्त उपचार, अवकाश बचत योजना, सशुल्क बिदा र अतिरिक्त समयको भुक्तानीजस्ता सुविधा पनि रोजगारदाताअनुसार उपलब्ध हुन्छन्।
बेलायतको राष्ट्रिय स्वास्थ्य सेवा (एनएचएस)मा अप्रिल २०२६ देखि लागू तलबमानअनुसार नयाँ रजिस्टर्ड नर्सले सामान्यतः Band 5 अन्तर्गत वार्षिक ३२ हजार ७३ देखि ३९ हजार ४३ पाउन्डसम्म पाउँछन्। अनुभव र जिम्मेवारी बढ्दै जाँदा Band 6 मा ३९ हजार ९५९ देखि ४८ हजार ११७ पाउन्ड र Band 7 मा ४९ हजार ३८७ देखि ५६ हजार ५१५ पाउन्डसम्म तलब पुग्छ। शनिबार र रातिको काममा ३० प्रतिशत तथा आइतबार र सार्वजनिक बिदामा ६० प्रतिशतसम्म अतिरिक्त भुक्तानीको व्यवस्था छ। वार्षिक बिदा, पेन्सन र बिरामी बिदा पनि यस प्रणालीका महत्त्वपूर्ण सुविधा हुन्।
क्यानडाको सरकारी जब ब्यान्क अनुसार रजिस्टर्ड नर्सको प्रतिघण्टा मध्यक पारिश्रमिक ४३.२७ क्यानेडियन डलर छ। सातामा ३७.५ घण्टा काम गर्ने हिसाबले वार्षिक सकल आम्दानी करिब ८४ हजार ४०० डलर हुन्छ। प्रान्तअनुसार तलब फरक भए पनि स्वास्थ्य बीमा, पेन्सन, बिरामी बिदा, ओभरटाइम र रात्रि ड्युटीको अतिरिक्त भुक्तानीजस्ता सुविधा सामूहिक श्रम सम्झौतामा समेटिएका हुन्छन्।
जर्मनीमा सार्वजनिक सेवाअन्तर्गतको टीभी ओ डी-पी तलबमानअनुसार सन् २०२६ मा पी७ समूहका नर्सले मासिक ३ हजार ५१० देखि ४ हजार ३०५ युरो र पी८ समूहमा ३ हजार ७०१ देखि ४ हजार ४८९ युरोसम्म आधारभूत तलब पाउँछन्। यसबाहेक नर्सिङ भत्ता, राति तथा सार्वजनिक बिदामा काम गरेबापत थप भुक्तानी र वार्षिक विशेष भुक्तानीको व्यवस्था छ। तर जर्मन भाषा र शैक्षिक योग्यताको मान्यता प्राप्त गर्नु त्यहाँ काम गर्न चाहने नेपाली नर्सका लागि महत्त्वपूर्ण चुनौती हो।
स्विट्जरल्यान्डमा जब्स.सीएचको रोजगार बजारसम्बन्धी तथ्याङ्कअनुसार पूर्णकालीन नर्सको औसत वार्षिक सकल तलब करिब ७९ हजार ३०० स्विस फ्र्याङ्क छ। यसमा बोनस र १३औँ महिनाको तलबसमेत समावेश छ। अनुभव, विशेषज्ञता र काम गर्ने क्यान्टोनअनुसार आम्दानी फरक हुन्छ। राति, आइतबार र सार्वजनिक बिदामा काम गर्दा अतिरिक्त भत्ता पाइने व्यवस्था पनि छ।
खाडी मुलुक नयाँ गन्तव्य
खाडी मुलुक पनि नेपाली नर्सका लागि महत्त्वपूर्ण गन्तव्य बन्दै छन्। यूएईमा रजिस्टर्ड नर्सले सामान्यतः मासिक १ हजार ५०० देखि ४ हजार ९०० अमेरिकी डलर बराबरको पारिश्रमिक पाउने रोजगार बजारका विवरण छन्। साउदी अरेबियामा १ हजार ६०० देखि ४ हजार ८००, कतारमा १ हजार ४०० देखि ४ हजार ९००, बहराइनमा १ हजार १०० देखि ३ हजार २००, ओमानमा १ हजार ८०० देखि ३ हजार ४०० र कुवेतमा १ हजारदेखि ३ हजार ९०० डलर बराबरको मासिक पारिश्रमिकको दायरा देखिन्छ। यी अनुभव, पद र संस्थाअनुसारका अनुमानित कुल पारिश्रमिक हुन्, निश्चित सरकारी तलबमान होइनन्।
खाडीका कतिपय अस्पतालले आवास, यातायात, स्वास्थ्य बीमा र वार्षिक हवाई टिकटसमेत उपलब्ध गराउँछन्। व्यक्तिगत आयकर नलाग्ने व्यवस्थाले बचतको सम्भावना पनि बढाउँछ। तर सबै रोजगारदाताले समान सुविधा दिँदैनन्। त्यसैले तलबसँगै रोजगार सम्झौता र सुविधाको अवस्था बुझ्नु आवश्यक हुन्छ।
यी उदाहरणले विदेशमा नर्सको आम्दानी आकर्षक देखाए पनि सबै रकम बचत गर्न सकिने होइनन्। अमेरिकामा बीमा र घरभाडा, बेलायतमा आवास खर्च, क्यानडामा कर तथा जीवनयापन र स्विट्जरल्यान्डमा अत्यधिक महँगो बसोबास खर्च छन्। विदेशको वास्तविक आकर्षण भनेको तलबसँगै व्यवस्थित सेवा सर्त, सामाजिक सुरक्षा र पेसागत उन्नतिको अवसर हो।
नेपालमा श्रमको मूल्य र पेसागत असुरक्षा
नेपालमा सरकारी सेवामा कार्यरत नर्सको आधारभूत मासिक तलब तहअनुसार फरक हुन्छ। उपलब्ध तलब विवरणअनुसार स्टाफ नर्सको पाँचौँ तहमा करिब ३८ हजार २०३ रुपैयाँ र नर्सिङ अधिकृतको सातौँ तहमा करिब ५० हजार ४३६ रुपैयाँ छ। नियमित सरकारी सेवामा बिदा, सञ्चय कोष र अवकाश सुविधाजस्ता पक्ष पनि छन्।
तर करार सेवामा कार्यरत नर्सको अवस्था फरक छ। स्थायी सेवामा जस्तो भविष्यको सुनिश्चितता हुँदैन। करार नवीकरण हुने वा नहुने अन्योल रहन्छ। निजी अस्पतालमा तलब र सुविधाको असमानता अझ ठूलो समस्या छ। कतिपय संस्थामा नयाँ नर्सले १५ देखि २५ हजार रुपैयाँमा काम गर्नुपर्ने अवस्था छ भने ठूला अस्पतालमा अनुभव र जिम्मेवारीअनुसार ३० देखि ६० हजार रुपैयाँसम्म पाउन सक्छन्।
नर्सिङ पढ्न परिवारले गरेको लगानी, अध्ययनका वर्षहरू र बिरामीको जीवनसँग जोडिएको जिम्मेवारीको तुलनामा यस्तो पारिश्रमिकले धेरैलाई निराश बनाउँछ। लामो ड्युटी, सीमित जनशक्ति, अतिरिक्त समयको उचित भुक्तानी नहुनु र कार्यस्थलमा पर्याप्त सम्मान नपाउनु पनि असन्तुष्टिका कारण हुन्।
यही कारण विदेशिने निर्णय तलबको तुलना गरेर मात्रै गरिँदैन। आफ्नो श्रमको मूल्य पाउने, नियमित आम्दानी हुने, परिवारको आर्थिक अवस्था सुधार्ने र विशेषज्ञता हासिल गर्ने अवसर खोज्ने क्रममा नर्सहरू विदेशतर्फ आकर्षित हुन्छन्।
देशले के गुमाउँदै छ ?
एउटी नर्स विदेश जानु एउटा व्यक्तिको रोजगारी परिवर्तन मात्र होइन। त्यससँगै देशले लगानी गरेको शिक्षा, तालिम र अनुभव पनि बाहिरिन्छ। नेपालमै नर्सिङ जनशक्तिको आवश्यकता रहेको अवस्थामा दक्ष र अनुभवी नर्स विदेशिनु स्वास्थ्य सेवाको गुणस्तर र उपलब्धताका लागि चुनौती हो।
तर विदेश जान खोज्ने नर्सलाई देशप्रतिको जिम्मेवारी सम्झाएर रोक्नु समाधान होइन। देशमै बसेर सम्मानपूर्वक काम गर्न सक्ने वातावरण निर्माण गर्नु राज्य र स्वास्थ्य संस्थाको जिम्मेवारी हो।
सरकारी तथा निजी अस्पतालमा न्यूनतम पारिश्रमिक कार्यान्वयन, करार सेवाको सुरक्षा, अतिरिक्त समय र जोखिमअनुसार भत्ता, पर्याप्त जनशक्ति, विशेषज्ञता तथा पदोन्नतिको अवसर र सुरक्षित कार्य वातावरण सुनिश्चित गर्नुपर्छ। नर्सलाई स्वास्थ्य सेवाको अपरिहार्य जनशक्ति मान्ने हो भने उनीहरूको आर्थिक तथा पेसागत भविष्य पनि सुरक्षित बनाउनुपर्छ।
म आज पनि अस्पतालमा बिरामीको सेवा गर्दा गर्व महसुस गर्छु। बिरामी निको भएर घर फर्किंदा आफ्नो मेहनत सार्थक भएको लाग्छ। तर आफ्नै भविष्यप्रति ढुक्क हुन नसक्दा विदेशको अवसर खोज्नुपर्ने अवस्था छ। म जस्तै धेरै नर्सको मनमा यही द्वन्द्व छ- आफ्नै देशमा सेवा गर्ने चाहना र सुरक्षित भविष्यको आवश्यकता।
हामी विदेशिन चाहन्छौँ कि आफ्नै देशमा बस्न चाहन्छौँ भन्ने प्रश्नको उत्तर हाम्रो मनमा मात्रै छैन। त्यसको उत्तर नेपालले दिने पारिश्रमिक, अवसर, सुरक्षा र सम्मानमा पनि निर्भर छ।
नर्सलाई देशमै रोक्ने हो भने सेवाभावको नाममा उनीहरूको श्रमको अवमूल्यन नगरौँ। किनकि नर्सको भविष्य सुरक्षित हुनु भनेको नेपालको स्वास्थ्य सेवाको भविष्य सुरक्षित हुनु पनि हो।
(सल्लाह र सुझावका लागि इमेल [email protected] मा सम्पर्क गर्न सक्नुहुनेछ)
