स्तनपान गराइरहेका आमाहरूका लागि शतावरी (कुरिलोको जरा) एक उत्कृष्ट र परम्परागत आयुर्वेदिक जडीबुटी हो। यसले आमाको दूध बढाउन र सुत्केरीपछिको स्वास्थ्य सुधार्न मुख्य भूमिका खेल्छ। आयुर्वेद तथा वैकल्पिक चिकित्सा विभागले पनि स्तनपानलाई प्रवर्द्धन गर्न स्तनपान गराइरहेका सुत्केरी आमाहरूलाई शतावरी चूर्ण (धूलो) वितरण गर्ने कार्यक्रम सञ्चालन गर्दै आएको छ।
शतावरीको परिचय
वानस्पतिक नाम: यसको वैज्ञानिक नाम Asparagus racemosus हो र यो लिलिएसी (Liliaceae) परिवार अन्तर्गत पर्दछ।
बनावट: यो एक लहरायुक्त काँडा हुने बुट्यान हो, जसको भुइँमुनि औँलाजस्ता धेरै ससाना, सधैँ हरिया कन्द वा जराहरूको झुप्पा हुन्छ।
प्राप्ति: यो नेपाल, भारत लगायतका दक्षिण एसियाली देशका जंगल तथा पहाडी र मैदानी क्षेत्रहरूमा प्राकृतिक रूपमा पाइन्छ।
शतावरीको आयुर्वेदिक वर्गीकरण (पञ्चमहाभूत र गुण)
रस : यसमा मुख्य रूपमा मधुर (गुलियो) र तिक्त (तीतो) रस हुन्छ।
गुण : यो गुरु (पच्न भारी) र स्निग्ध (चिल्लो/चिसोपनयुक्त) गुणको हुन्छ।
वीर्य (Potency/Energy): यसको प्रकृति शीत (चिसो) हुन्छ, जसले शरीरको अत्यधिक गर्मीलाई शान्त पार्छ।
विपाक (Post-digestive effect): पाचन भइसकेपछि यो मधुर (गुलियो) रूपमा परिवर्तन हुन्छ।
दोष कर्म (Effect on Doshas): यसले वात र पित्त दोषलाई कम गर्छ (वातपित्तशामक)। कफ दोषलाई भने यसले केही बढाउन सक्छ।
आयुर्वेदिक गुणहरू र तिनको शरीरमा प्रभाव
शतावरीका विशिष्ट आयुर्वेदीय तत्वहरूले शरीरमा निम्नानुसार काम गर्छन्:
१. पित्तनाशक र दाहशामक (गर्मी शान्त पार्ने): यसको शीत (चिसो) वीर्य र मधुर रसका कारण यसले शरीर भित्रको जलन, एसिडिटी, ग्यास्ट्रिक, र अल्सर जस्ता पित्त बिग्रेर हुने रोगहरूमा तुरुन्तै राहत दिन्छ।
२. रसायन र बल्य (शक्ति र ऊर्जा दिने): 'रसायन' गुण भएकोले यसले शरीरका धातुहरू (रक्त, मासु, मज्जा आदि) को पोषण गर्छ। यसले कोषहरूलाई बुढो हुनबाट रोक्छ, शारीरिक शक्ति बढाउँछ र रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता (इम्युनिटी) बलियो बनाउँछ।
३. स्तन्यजनन (दूध बढाउने): यसको मधुर र स्निग्ध गुणले सुत्केरी महिलाहरूको स्तनमा दूधको उत्पादन र गुणस्तर प्राकृतिक रूपमा बढाउँछ। आयुर्वेदमा यसलाई सबैभन्दा उत्तम 'स्तन्य' जडीबुटी मानिन्छ।
४. शुक्रल र प्रजास्थापन (प्रजनन क्षमता बढाउने): यसले महिला र पुरुष दुवैको प्रजनन प्रणालीलाई बलियो बनाउँछ। यसले महिलाको डिम्ब र पुरुषको वीर्यको गुणस्तर सुधार गरी बाँझोपन हटाउन मद्दत गर्छ।
५. मेध्य र चक्षुष्य (मस्तिष्क र आँखाका लागि): यसले मस्तिष्कका कोशिकाहरूलाई शान्त पारेर तनाव र अनिद्रा कम गर्छ। साथै, यसको नियमित सेवनले आँखाको ज्योति पनि राम्रो बनाउँछ।
स्तनपान गराउने आमाहरूमा शतावरीको मुख्य प्रभावहरू
दूधको मात्रा बढाउने: यो एक शक्तिशाली 'ग्यालाक्टागोग' (Galactagogue) जडीबुटी हो, जसले प्राकृतिक रूपमा स्तनमा दूधको उत्पादन र प्रवाह बढाउँछ।
दूधको गुणस्तर सुधार: यसमा पाइने भिटामिन, खनिज र एन्टिअक्सिडेन्टले दूधको पौष्टिकता बढाउँछन्, जसले गर्दा शिशुको तौल र स्वास्थ्यमा सकारात्मक सुधार आउँछ।
हर्मोन सन्तुलन: सुत्केरीपछि महिलाको शरीरमा हुने हर्मोनको उतारचढावलाई यसले प्राकृतिक रूपमा सञ्चालन र सन्तुलनमा ल्याउन मद्दत गर्छ।
तनाव र थकान कम गर्ने: शतावरीमा 'एडाप्टोजेनिक' गुण हुन्छ, जसले मानसिक तनाव, चिन्ता र सुत्केरीपछिको शारीरिक थकान कम गर्छ।
शारीरिक शक्ति: यसले आमाको पाठेघरलाई पूर्ववत् अवस्थामा फर्कन मद्दत गर्नुका साथै शरीरको प्रतिरोधी क्षमता बढाउँछ।
यसले काम गर्ने वैज्ञानिक तरिका
शतावरीले आमाको शरीरमा मुख्यतया तीन तरिकाले काम गर्छ:
१. प्रोल्याक्टिन (Prolactin) हर्मोन वृद्धि: शतावरीमा 'फाइटोएस्ट्रोजेन' र 'स्टेरोइडल सापोनिन' पाइन्छन्। यी तत्वहरूले मस्तिष्कको पिट्युटरी ग्रन्थीलाई उत्तेजित गरी दूध बनाउने मुख्य हर्मोन प्रोल्याक्टिनको उत्पादन बढाउँछन्।
२. कोर्टिसोल हर्मोन नियन्त्रण: तनाव बढ्दा शरीरमा कोर्टिसोल हर्मोन उत्सर्जन हुन्छ, जसले दूधको प्रवाहलाई रोक्छ। शतावरीले तनाव कम गराई दूध सजिलै बाहिर आउने प्रक्रियालाई सहज बनाउँछ।
३. स्तनका कोषहरूको विकास: यसले स्तनभित्र दूध उत्पादन गर्ने ग्रन्थी र कोषहरू (Mammary Glands) को विकासमा सहयोग पुर्याउँछ।
रासायनिक संरचना
शतावरीको औषधीय गुण यसभित्र पाइने विभिन्न प्रकारका सक्रिय प्राकृतिक रसायनहरूले गर्दा भएको हो। यसको जरामा पाइने मुख्य रासायनिक घटकहरू यस प्रकार छन्:
१. स्टेरोइडल सापोनिन : यो शतावरीमा पाइने सबैभन्दा प्रमुख र सक्रिय रासायनिक घटक हो।
शतावरिन i देखि x (Shatavarins I–X): यसमा पनि मुख्य गरी शतावरिन IV (Shatavarin IV) सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण मानिन्छ। यसले महिलाहरूको हर्मोन सन्तुलन गर्न, प्रोल्याक्टिन बढाउन (दूध उत्पादन गर्न) र इम्युनिटी पावर बलियो बनाउन मुख्य भूमिका खेल्छ।
सार्सासापोजेनिन : यो सापोनिनको मुख्य र आधारभूत तत्व हो, जसले एन्टिअक्सिडेन्टको रूपमा काम गर्छ।
२. अल्कालोइड्स : एस्पारागामिन ए : यो एक विशेष प्रकारको पोलिसाइक्लिक अल्कालोइड हो, जसले शरीरमा ट्युमर प्रतिरोधी र अन्य औषधीय प्रभाव देखाउँछ।
३. फ्ल्याभोनोइड्स र पोलिफेनोल : यिनीहरूमा शक्तिशाली एन्टि-इन्फ्लेमेटरी (सुन्निएको कम गर्ने) र एन्टिअक्सिडेन्ट गुण हुन्छ।
रुटिन, क्वेर्सिटिन (Quercetin), र केम्पफेरोल (Kaempferol):
आइसोफ्लाभोन : यसले शरीरमा प्राकृतिक 'फाइटोएस्ट्रोजन'को रूपमा काम गरी महिलाको हर्मोन नियमित बनाउँछ।
४. साइक्लिक हाइड्रोकार्बन र फुरान समूह :
रेसिमोसोल (Racemosol) र रेसिमोफुरान (Racemofuran): यिनीहरूले शरीरमा एन्टिब्याक्टेरियल र रोग प्रतिरोधी क्षमता बढाउन मद्दत गर्छन्।
५. एमिनो एसिड :
यसमा एस्पारागिन (Asparagine), अर्जिनिन (Arginine), र टायरोसिन (Tyrosine) जस्ता आवश्यक एमिनो एसिडहरू पाइन्छन्, जसले शरीरको कोषहरूको वृद्धि र मर्मतमा सहयोग गर्छन्।
६. कार्बोहाइड्रेट र म्यूसिलेज :
यसमा पाइने घुलनशील फाइबर र पोलिसेकराइड्स (Polysaccharides) ले पाचन प्रणालीलाई राम्रो बनाउन र पेटको अल्सर निको पार्न मद्दत गर्छन्।
७. भिटामिन र खनिज तत्वहरू (Nutritional Minerals & Vitamins): शतावरीको जरा पोषणयुक्त खनिज र भिटामिनको खानी नै हो। यसमा निम्न तत्वहरू पाइन्छन्:
भिटामिनहरू: भिटामिन A, B1, B2, C, E र फोलिक एसिड (Folic Acid)।
खनिजहरू: म्याग्नेसियम (Mg), फस्फोरस (P), क्याल्सियम (Ca), र फलाम (Iron/Fe)।
शतावरी प्रयोग गर्ने सही तरिका र मात्रा
शतावरी बजारमा चूर्ण (धूलो - Powder), कल्प (Paste), दानादार (Granules) वा क्याप्सुलको रूपमा पाइन्छ। स्तनपान गराउने आमाहरूका लागि यसको प्रयोग यसरी गर्न सकिन्छ:
शतावरी चूर्ण (Powder): आधा देखि १ चिया चम्चा (लगभग ३–५ ग्राम) शतावरीको धूलो दिनको दुई पटक (बिहान र बेलुका) मनतातो दूध वा पानीसँग खाना खाएपछि सेवन गर्ने।
शतावरी कल्प (Shatavari Kalpa): यो स्वादिलो हुन्छ। यसलाई १–२ चम्चा मनतातो दूधमा मिसाएर पिउन सकिन्छ।
निरन्तरता: राम्रो नतिजाका लागि यसलाई चिकित्सकको सल्लाह बमोजिम नियमित रूपमा केही हप्ता वा महिनासम्म प्रयोग गर्नुपर्छ।
ध्यान दिनुपर्ने कुरा: यदि तपाईंलाई कुरिलो वा यसको प्रजातिको तरकारीबाट एलर्जी छ भने शतावरी प्रयोग नगर्नुहोला। कुनै पनि जडीबुटी वा पूरक आहार सुरु गर्नुअघि आफ्नो डाक्टर वा आयुर्वेद विशेषज्ञसँग सल्लाह लिनु सधैँ सुरक्षित हुन्छ।
