परम्परागत ज्ञान र आधुनिक विज्ञानको संगम
हजारौँ वर्ष पुरानो चिनियाँ उपचार पद्धति अकुपञ्चर आज आधुनिक चिकित्सा विज्ञान र न्युरोसाइन्सको महत्त्वपूर्ण अनुसन्धानको विषय बनेको छ। परम्परागत चिनियाँ चिकित्सा पद्धतिमा शरीरका निश्चित बिन्दुहरूलाई मेरिडियन प्रणालीसँग सम्बन्धित मानिन्छ। ती बिन्दुमा मसिना सुई प्रयोग गरेर शरीरको सन्तुलन कायम गर्ने अवधारणा रहेको छ। आधुनिक विज्ञानले भने अकुपञ्चरले शरीरको स्नायु प्रणाली, मस्तिष्क र विभिन्न जैविक प्रक्रियामा कसरी प्रभाव पार्छ भन्ने विषयमा अनुसन्धान गरिरहेको छ।
आजको महत्त्वपूर्ण प्रश्न हो– शरीरको एउटा निश्चित स्थानमा सुई लगाउँदा त्यसको सङ्केत मस्तिष्कसम्म कसरी पुग्छ र शरीरमा कस्तो प्रतिक्रिया उत्पन्न हुन्छ? पछिल्ला वर्षहरूमा स्नायु विज्ञान, ब्रेन इमेजिङ र आणविक जीवविज्ञानमा भएका प्रगतिले यस प्रश्नको उत्तर खोज्न नयाँ सम्भावना सिर्जना गरेका छन्।
अकुपञ्चरले स्नायु प्रणालीमा कसरी काम गर्छ?
जब अकुपञ्चरको सुई छाला वा मांसपेशीमा प्रवेश गर्छ, त्यसले त्यहाँ रहेका संवेदी स्नायुहरूलाई उत्तेजित गर्न सक्छ। यी स्नायुहरूले उत्पन्न भएको सङ्केत मेरुदण्ड हुँदै मस्तिष्कसम्म पुर्याउँछन्। मस्तिष्कले प्राप्त सूचनालाई प्रशोधन गरेर दुखाइको अनुभूति, संवेदी प्रतिक्रिया तथा शरीरका अन्य कार्यसँग सम्बन्धित विभिन्न प्रतिक्रिया उत्पन्न गर्न सक्छ।
यस प्रक्रियामा थालामस, सोमाटोसेन्सरी कोर्टेक्स, इन्सुला र पेरिएक्वेडक्टल ग्रे जस्ता मस्तिष्कीय संरचनाहरूको भूमिका महत्त्वपूर्ण हुन्छ। यी संरचनाहरूले शरीरबाट प्राप्त सूचना, दुखाइको अनुभूति र त्यसको नियन्त्रणमा सहयोग गर्छन्।
यस विषयमा सन् २०२५ मा लियाङ जे., सन डब्लु., झाउ वाई. तथा सहकर्मीहरूले सीएनएस न्युरोसाइन्स एन्ड थेराप्युटिक्स जर्नलमा प्रकाशित गरेको अनुसन्धान विशेष महत्त्वपूर्ण छ। 'स्टडी अन द सेन्ट्रल न्युरल पाथवेज कनेक्टिङ द ब्रेन एन्ड पेरिफेरल अकुप्वाइन्ट्स युजिङ न्युरल ट्रेसर्स' शीर्षकको यस अनुसन्धानमा वैज्ञानिकहरूले मुसामा सातवटा प्रचलित अकुपञ्चर बिन्दु– एलआई४, जीभी२०, एलआई११, बीएल२३, एलआर३, एसटी२५ र एसटी३६ को अध्ययन गरेका थिए।
अनुसन्धानमा आधुनिक न्युरल ट्रेसिङ प्रविधि प्रयोग गरी यी बिन्दुबाट मस्तिष्कका विभिन्न भागसँग सम्बन्धित स्नायु मार्गहरूको पहिचान गरिएको थियो। अध्ययनमा प्राइमरी मोटर कोर्टेक्स, सेकेन्डरी मोटर कोर्टेक्स, जायगेन्टोसेलुलर रेटिकुलर न्युक्लियस र भेन्ट्रोलेटरल पेरिएक्वेडक्टल ग्रे जस्ता मस्तिष्कीय क्षेत्रहरू साझा रूपमा पहिचान भएका थिए। यी क्षेत्रहरू चाल नियन्त्रण, संवेदी प्रशोधन तथा दुखाइ नियन्त्रणसँग सम्बन्धित छन्।
तुलनात्मक रूपमा सामान्य छालामुनिका स्थानहरूबाट प्राप्त स्नायु सम्बन्धहरूमा केही भिन्नता पनि देखिएको थियो। यस अनुसन्धानले अकुपञ्चर बिन्दु र मस्तिष्कबीच सम्भावित स्नायु सम्बन्ध रहेको देखाउने महत्त्वपूर्ण आधार प्रदान गरेको छ। तर यो मुसामा गरिएको प्रयोगात्मक अनुसन्धान हो। यसले मानवमा अकुपञ्चरको उपचारात्मक प्रभाव प्रमाणित गर्दैन र परम्परागत मेरिडियन प्रणालीलाई पूर्ण रूपमा प्रमाणित गरेको पनि होइन। मानवमा यसको पुष्टि गर्न थप अनुसन्धान आवश्यक छ।
अकुपञ्चर र प्राकृतिक दुखाइ नियन्त्रण प्रणाली
मानव शरीरमा दुखाइ नियन्त्रण गर्ने आफ्नै प्राकृतिक प्रणाली हुन्छ। यसलाई इन्डोजेनस पेन मोडुलेसन सिस्टम भनिन्छ। अकुपञ्चरले यस प्रणालीसँग अन्तरक्रिया गर्न सक्ने विभिन्न अनुसन्धानले देखाएका छन्।
यस प्रक्रियामा एन्डोर्फिन्स, एन्केफालिन्स, सेरोटोनिन र नोरएड्रेनालिन जस्ता रासायनिक तत्त्वहरूको भूमिका हुन्छ। यी तत्त्वहरूले स्नायु प्रणालीमा दुखाइसम्बन्धी सङ्केतको प्रशोधनलाई प्रभावित गर्न सक्छन्। त्यस्तै, एडेनोसिन नामक जैविक तत्त्वले पनि अकुपञ्चरको स्थानीय दुखाइ नियन्त्रण प्रक्रियामा भूमिका खेल्न सक्ने प्रयोगात्मक प्रमाण उपलब्ध छ।
चेन र सहकर्मीहरूले सन् २०२० मा प्रकाशित गरेको समीक्षात्मक अनुसन्धानले अकुपञ्चरको दुखाइ नियन्त्रणमा यस्ता विभिन्न न्युरोट्रान्समिटर र जैविक प्रक्रियाहरूको भूमिका विश्लेषण गरेको छ। यसले अकुपञ्चरको प्रभाव एउटै जैविक प्रक्रियामा मात्र निर्भर नभई विभिन्न स्नायु तथा रासायनिक प्रणालीको अन्तरक्रियासँग सम्बन्धित हुन सक्ने देखाउँछ।
स्वायत्त स्नायु प्रणाली र प्रतिरक्षा प्रणालीसँगको सम्बन्ध
अकुपञ्चरको अनुसन्धान केवल दुखाइ व्यवस्थापनमा सीमित छैन। यसले स्वायत्त स्नायु प्रणाली र प्रतिरक्षा प्रणालीसँग कस्तो सम्बन्ध राख्छ भन्ने विषयमा पनि अनुसन्धान भइरहेको छ।
सन् २०२१ मा लिउ र सहकर्मीहरूले नेचर जर्नलमा प्रकाशित गरेको अनुसन्धानमा मुसाको एसटी३६ अकुपञ्चर बिन्दुमा कम तीव्रताको इलेक्ट्रोअकुपञ्चर प्रयोग गर्दा भेगल–एड्रिनल एक्सिस सक्रिय भएको देखाएका थिए। यस प्रक्रियामा विशेष संवेदी स्नायु मार्गमार्फत मस्तिष्कको स्वायत्त केन्द्र र एड्रिनल ग्रन्थिबीचको सञ्चार प्रभावित भएको थियो। प्रयोगात्मक अवस्थामा यसले सूजनसम्बन्धी प्रतिक्रिया कम गर्न सहयोग गरेको थियो।
यो अनुसन्धानले अकुपञ्चर, स्नायु प्रणाली र प्रतिरक्षा प्रणालीबीचको सम्भावित सम्बन्ध बुझ्न महत्त्वपूर्ण आधार प्रदान गरेको छ। तर यसलाई मानवमा सङ्क्रमण वा अन्य गम्भीर रोगको प्रमाणित उपचारका रूपमा बुझ्नु हुँदैन।
अकुपञ्चर अनुसन्धानको भविष्य
आधुनिक विज्ञानको विकाससँगै अकुपञ्चर अनुसन्धानका नयाँ सम्भावना खुलिरहेका छन्। फङ्सनल एमआरआई, न्युरल ट्रेसिङ, इलेक्ट्रोइन्सेफालोग्राफी तथा अन्य प्रविधिको प्रयोगबाट अकुपञ्चरपछि मस्तिष्क र स्नायु प्रणालीमा हुने परिवर्तन अध्ययन गर्न सकिन्छ। भविष्यमा आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स र प्रेसिजन मेडिसिनको प्रयोगबाट बिरामीको अवस्था तथा उपचारप्रतिको प्रतिक्रियाअनुसार व्यक्तिगत उपचार योजना विकास गर्न सकिने सम्भावना पनि छ।
तर अझै धेरै प्रश्नको उत्तर खोज्न बाँकी छ। किन केही बिरामीले अकुपञ्चरबाट राम्रो लाभ प्राप्त गर्छन् भने केहीले गर्दैनन्? विभिन्न अकुपञ्चर बिन्दुले फरक स्नायु मार्ग सक्रिय गर्छन् कि गर्दैनन्? उत्तेजनाको गहिराइ, तीव्रता र आवृत्तिले उपचारको परिणाममा कस्तो प्रभाव पार्छ? यी विषयमा थप वैज्ञानिक अनुसन्धान आवश्यक छ।
अकुपञ्चरको हजारौँ वर्ष पुरानो इतिहास आज आधुनिक न्युरोसाइन्ससँग जोडिँदै नयाँ वैज्ञानिक यात्रामा अघि बढिरहेको छ। परिधीय स्नायुबाट सुरु हुने सङ्केत, मेरुदण्ड हुँदै मस्तिष्कसम्म पुग्ने प्रक्रिया, दुखाइ नियन्त्रण गर्ने प्राकृतिक प्रणाली तथा स्वायत्त स्नायु प्रणालीसँगको सम्भावित अन्तरक्रियाले अकुपञ्चरको कार्यविधि बुझ्न महत्त्वपूर्ण आधार प्रदान गरेका छन्।
(डा लामिछानेचाइनिज मेडिसिन चिकित्सक समाज, नेपालका सचिव तथा वर्ल्ड फेडेरेसन अफ अकुपञ्चर एन्ड मोक्सिबसन सोसाइटिजका सदस्य हुन्)