आजकल धेरै मानिसहरू भन्छन्, पहिलेको समयमा मानिसलाई तनाव हुँदैनथ्यो। तर यो कुरा सत्य होइन। प्राचीन समयमा पनि ठूलाठूला युद्ध, रोग, भोकमरी, प्राकृतिक प्रकोप र आफ्नो ज्यान बचाउन गरिने विभिन्न संघर्षले मानिसलाई तनाव दिइरहन्थे। त्यतिबेला अहिलेको जस्तो आधुनिक औषधि र मनोचिकित्सकको सुविधा थिएन।
उनीहरूले आफ्नै धर्म, संस्कृति र परम्परागत ज्ञानबाट तनाव व्यवस्थापन गर्थे। आज आएर ती पुराना विधिहरूको अध्ययन गर्दा ती सबै अन्धविश्वास नभई धेरै विधिभित्र गहिरो वैज्ञानिक आधार लुकेको रहेछ भन्ने कुरा प्रमाणित हुँदै गएको छ। प्राचीन मानिसहरू दुःख र तनावको अवस्थामा ध्यानमा बस्ने, श्वासप्रश्वासलाई नियन्त्रण गर्ने र मनलाई शान्त पार्ने गर्थे। आज यी विधिहरूलाई वैज्ञानिक अध्ययनले समेत पुष्टि गरेको छ।
बुद्धले करिब २५०० वर्षअघि नै वर्तमान क्षणमा सचेत रहने अभ्यास सिकाउनुभएको थियो। विपश्यना ध्यानका रूपमा चिनिने यो अभ्यास आज विश्वभर प्रचलित छ र नेपालमा पनि यसका केन्द्रहरू छन्। प्राचीन समयमा मानिसहरू दुःख, डर र चिन्ता हुँदा श्वासप्रश्वासमा ध्यान दिने, शरीरका अनुभूति बुझ्ने र मनलाई वर्तमान क्षणमा केन्द्रित गर्ने अभ्यास गर्थे।
त्यस्तै, इस्लाममा नमाज, इसाई परम्परामा प्रार्थना तथा चर्चमा सामूहिक भजन र यहुदी परम्परामा शबाथ विश्राम तनाव व्यवस्थापनका परम्परागत माध्यम हुन्। प्राचीन समयमा मानिसहरू एक्लोपन वा डर महसुस हुँदा समूहमा भेला भएर प्रार्थना गर्थे, भजन गाउँथे र ईश्वरसँग संवाद गर्थे। यसले उनीहरूलाई मानसिक रूपमा हल्का महसुस गराउँथ्यो।
आयुर्वेदमा ‘स्वस्थस्य स्वास्थ्य रक्षणम्’ भन्ने सिद्धान्तअनुसार दिनचर्या, ऋतुचर्या र विभिन्न प्रकारका जडीबुटीको प्रयोग गरिन्थ्यो। प्राचीन समयमा तनाव तथा कमजोरी महसुस हुँदा यस्ता परम्परागत विधि र जडीबुटीको प्रयोग गरी मनलाई शान्त पार्ने प्रयास गरिन्थ्यो।
त्यस्तै, चिनियाँ ताओ परम्परामा ताइची चुआन र चिगोङ अभ्यासमार्फत जीवन ऊर्जालाई सन्तुलित गर्ने प्रयास गरिन्थ्यो। अकुपञ्चर विधिबाट शरीरका निश्चित बिन्दुहरूमा सुईको प्रयोग गरी दुखाइ तथा तनाव व्यवस्थापन गर्ने अभ्यास पनि गरिन्थ्यो। आज यी परम्परागत उपचार पद्धतिहरूमाथि विश्वभर अध्ययन तथा अनुसन्धान भइरहेका छन्।
अफ्रिकी उबुन्टु दर्शन ‘म हुँ किनभने हामी छौँ’ भन्ने मान्यतामा आधारित छ। यसले सामूहिकता र समुदायको महत्त्वलाई जोड दिन्छ। आदिवासी समुदायहरूमा कथा भन्ने, नाच्ने, ढोल बजाउने र प्रकृतिसँग जोडिने परम्परा थियो। प्राचीन समयमा मानिसहरू दुःखी हुँदा एक्लै बस्नुको सट्टा समूहमा भेला भएर नाच्थे, गाउँथे र कथा सुन्थे।
नेपालमा पनि गुठी प्रथा, दशैँ, तिहार, इन्द्रजात्रा, सामूहिक पूजा र भजन–कीर्तन तनाव व्यवस्थापनका परम्परागत माध्यम थिए। नेपालमा गरिएका मानसिक स्वास्थ्यसम्बन्धी अध्ययनहरूले सामुदायिक सहभागिता र मानसिक स्वास्थ्यबीच सकारात्मक सम्बन्ध रहेको देखाएका छन्।
यसरी हेर्दा विज्ञान र धर्म–संस्कृति एकअर्काका विरोधी नभई पूरक हुन सक्छन् भन्ने देखिन्छ। विश्वका विभिन्न धर्म र संस्कृतिमा प्रचलित तनाव व्यवस्थापनका परम्परागत विधिहरूमध्ये धेरैलाई आज आधुनिक विज्ञानले पनि अध्ययन र अनुसन्धानमार्फत पुष्टि गरिरहेको छ।
