काठमाडौं — मानिसको आयु लम्ब्याउन सक्ने औषधिको खोजीमा वैज्ञानिकहरूले नयाँ सङ्केत फेला पारेका छन्। तौल घटाउन र मधुमेह नियन्त्रण गर्न प्रयोग गरिने सेमाग्लुटाइड नामक औषधिले वृद्ध मुसाको आयु लम्ब्याउनुका साथै बुढ्यौलीसँगै कमजोर हुँदै जाने शारीरिक तथा मानसिक क्षमतामा सकारात्मक प्रभाव पारेको अनुसन्धानले देखाएको छ।
अमेरिकाको क्यालिफोर्निया विश्वविद्यालय, बर्कलेका वैज्ञानिकहरूले गरेको यो अध्ययन सन् २०२६ सेप्टेम्बरमा प्रतिष्ठित वैज्ञानिक जर्नल नेचर मा प्रकाशित भएको हो। अध्ययनमा जीवनको उत्तरार्धमा सेमाग्लुटाइड दिइएका पोथी मुसा लामो समय बाँचेका थिए। औषधि प्रयोग गरेका मुसामा मांसपेशीको कार्यक्षमता, सन्तुलन, सहनशीलता तथा स्मरणशक्तिसँग सम्बन्धित केही क्षमतासमेत राम्रो देखिएको थियो।
तर, यो खोजले मानिसको आयु पनि औषधिका कारण लम्बिन्छ भन्ने प्रमाणित गरिसकेको छैन। मुसामा देखिएको प्रभाव मानिसमा पनि हुन्छ कि हुँदैन, औषधि कति समय प्रयोग गर्नुपर्छ र स्वस्थ व्यक्तिले प्रयोग गर्दा कस्तो लाभ वा जोखिम हुन सक्छ भन्ने प्रश्नको उत्तर वैज्ञानिकहरूले अझै खोजिरहेका छन्।
यो अनुसन्धानको महत्त्व यहीँ छ- वैज्ञानिकहरू अब औषधिले कुनै रोगको उपचार गर्ने वा तौल घटाउने काममा मात्रै सीमित नभई बुढ्यौलीको जैविक प्रक्रियामै प्रभाव पार्न सक्छ कि सक्दैन भन्ने प्रश्नतर्फ अघि बढिरहेका छन्।
के हो जीएलपी–१ औषधि र यसले कसरी काम गर्छ?
जीएलपी–१ (ग्लुकागन लाइक पेप्टाइड–१) शरीरमा प्राकृतिक रूपमा बन्ने हर्मोन हो। यसले रगतमा चिनीको मात्रा नियन्त्रण गर्न, खानापछि इन्सुलिन निस्कन सहयोग गर्न र भोक कम गर्न भूमिका खेल्छ। यस हर्मोनको प्रभाव नक्कल गर्ने औषधिलाई जीएलपी–१ रिसेप्टर एगोनिस्ट भनिन्छ।
सेमाग्लुटाइड यस समूहको औषधि हो, जुन ओजेम्पिक र वेगोभी नाममा उपलब्ध छ। त्यस्तै, टिर्जेपाटाइड अर्को औषधि हो, जुन मधुमेह र मोटोपनाको उपचारमा प्रयोग गरिन्छ। यी औषधिले भोक कम गर्ने, पेट भरिएको अनुभूति लामो समय कायम राख्ने र रगतमा चिनीको मात्रा नियन्त्रण गर्न मद्दत गर्छन्।
जीएलपी–१ समूहका औषधिको महत्त्व तौल घटाउनमा मात्रै सीमित छैन। अध्ययनहरूले यी औषधिले मुटु तथा मिर्गौलासम्बन्धी केही जोखिम घटाउन र चयापचय स्वास्थ्य सुधार्न पनि मद्दत गर्न सक्ने देखाएका छन्। अब वैज्ञानिकहरूले यी लाभ बुढ्यौलीको मूल जैविक प्रक्रियासँग पनि सम्बन्धित छन् कि छैनन् भनेर अध्ययन गरिरहेका छन्।
मुसामा के देखियो?
क्यालिफोर्निया विश्वविद्यालय, बर्कलेका अनुसन्धानकर्ताले गरेको अध्ययनमा २० महिनाका पोथी मुसालाई सेमाग्लुटाइड दिइएको थियो। अध्ययन सुरु हुँदाको उमेर मानिसको करिब ६० वर्षसँग तुलना गरिएको थियो।
अनुसन्धानकर्ताले मुसालाई जीवनको बाँकी अवधिसम्म औषधि दिएर तिनको आयु र स्वास्थ्यमा आएको परिवर्तन अध्ययन गरे। नतिजा यस्तो थियो।
दुई समूहबीच औसत आयुको अन्तर ९२ दिन थियो। यो मुसामा देखिएको नतिजा हो, मानिसको आयुमा त्यति नै वर्ष थपिने अर्थ होइन।
औषधि पाएका मुसामा उमेरसँगै कमजोर हुने केही शारीरिक तथा मानसिक क्षमता पनि राम्रो देखिएको थियो। उनीहरूको सन्तुलन, सहनशीलता, मांसपेशीको कार्यक्षमता र केही संज्ञानात्मक परीक्षणको नतिजा सकारात्मक थियो।
तर एउटा महत्त्वपूर्ण पक्ष छ—यो अध्ययन पोथी मुसामा गरिएको थियो। त्यसैले यस्तै प्रभाव भाले मुसा वा मानिसमा पनि हुन्छ भन्ने निष्कर्ष निकाल्न थप अनुसन्धान आवश्यक छ।
औषधिले मात्रै आयु बढाएको हो कि कम खाना खाएर?
वैज्ञानिकहरूको मुख्य जिज्ञासा यही थियो। सेमाग्लुटाइडले भोक कम गर्छ र मुसाले कम खाना खान्छन्। त्यसैले तिनको आयु लम्बिनुको कारण औषधिको प्रत्यक्ष प्रभाव हो वा कम क्यालोरी सेवन गर्नु हो भन्ने छुट्याउन आवश्यक थियो।
यसका लागि अनुसन्धानकर्ताले अर्को समूहका मुसालाई करिब २४–२५ प्रतिशत कम क्यालोरी भएको खाना दिए। कम क्यालोरी खाएका मुसामा पनि आयु र स्वास्थ्यसम्बन्धी लाभ देखियो।
तर, सेमाग्लुटाइड पाएका मुसाले केही परीक्षणमा अझ राम्रो प्रदर्शन गरे। विशेषगरी भुलभुलैयाबाट बाटो पत्ता लगाउने, स्थानसम्बन्धी स्मरणशक्ति र रगतमा चिनीको मात्रा नियन्त्रण गर्ने क्षमतामा उनीहरू राम्रो देखिए। यसले औषधिको प्रभाव खानाको मात्रा घट्नुमा मात्रै सीमित नहुन सक्ने सङ्केत दिएको छ।
यद्यपि, कुन जैविक प्रक्रियामार्फत यस्तो प्रभाव देखियो र त्यसको कति हिस्सा औषधिको प्रत्यक्ष प्रभाव हो भन्ने पूर्ण रूपमा स्पष्ट भइसकेको छैन।
मानिसमा पनि बुढ्यौली सुस्त भएको प्रमाण छ?
यस प्रश्नको उत्तर खोज्ने केही प्रारम्भिक मानव अध्ययन पनि छन्। तर तिनको अर्थ सावधानीपूर्वक बुझ्नुपर्छ।
सन् २०२६ मेमा नेचर कम्युनिकेसन्समा प्रकाशित एक अध्ययनले एचआईभीसँग सम्बन्धित शरीरमा बोसो असामान्य रूपमा जम्मा हुने समस्या भएका ८४ जना वयस्कको तथ्याङ्क विश्लेषण गरेको थियो। तीमध्ये ४५ जनाले सेमाग्लुटाइड र ३९ जनाले प्लासेबो प्रयोग गरेका थिए। ३२ हप्तापछि रगतको डीएनएमा भएका परिवर्तनका आधारमा गणना गरिने केही जैविक उमेर सूचकमा सेमाग्लुटाइड समूहको नतिजा सकारात्मक देखिएको थियो।
तर यो अध्ययनको मूल उद्देश्य आयु बढ्छ कि बढ्दैन भनेर परीक्षण गर्नु थिएन। जैविक उमेरसम्बन्धी विश्लेषण पनि पहिले नै मुख्य नतिजाका रूपमा निर्धारित गरिएको थिएन। अध्ययनमा एचआईभीसँग सम्बन्धित विशेष स्वास्थ्य अवस्था भएका मानिस सहभागी थिए, त्यसैले नतिजा सबै स्वस्थ व्यक्तिमा लागू हुन्छ भन्न मिल्दैन।
जैविक उमेर नाप्ने सूचकले शरीरमा बुढ्यौलीसँग सम्बन्धित केही परिवर्तन देखाउन सक्छन्। तर त्यस्ता सूचकमा सुधार देखिँदैमा मानिस लामो समय बाँच्छ भन्ने स्वतः प्रमाणित हुँदैन।
जैविक उमेर र वास्तविक उमेर फरक हुन्
मानिसको वास्तविक उमेर जन्ममितिबाट गणना गरिन्छ। जैविक उमेर भने शरीरका कोषिका, अङ्ग र विभिन्न जैविक प्रणालीको अवस्थाका आधारमा अनुमान गरिन्छ।
उदाहरणका लागि, एउटै उमेरका दुई व्यक्तिमध्ये एकको रक्तचाप, रगतमा चिनीको मात्रा, शारीरिक क्षमता र चयापचय स्वास्थ्य राम्रो हुन सक्छ भने अर्कोमा विभिन्न समस्या देखिन सक्छन्। यसैले उनीहरूको जैविक स्वास्थ्यको अवस्था फरक हुन सक्छ।
वैज्ञानिकहरूले डीएनएमा हुने रासायनिक परिवर्तन, प्रोटिनको मात्रा तथा अन्य जैविक सूचकका आधारमा जैविक उमेर अनुमान गर्ने विधि विकास गरेका छन्। तर यी विधिका पनि सीमितता छन्। परीक्षणको नतिजा फरक पर्दैमा कुनै व्यक्तिको वास्तविक आयु कति बढ्छ वा घट्छ भन्ने निर्धारण गर्न सकिँदैन।
त्यसैले जीएलपी–१ औषधिले केही जैविक घडीको गति सुस्त बनाएको सङ्केत देखिनु र मानिसको आयु बढाएको प्रमाणित हुनु दुई फरक कुरा हुन्।
के अब लामो आयुका लागि पनि यस्ता औषधि प्रयोग गर्न मिल्छ?
अहिलेको प्रमाणका आधारमा मिल्दैन। सेमाग्लुटाइड तथा टिर्जेपाटाइड जस्ता औषधि चिकित्सकीय प्रयोजनका लागि प्रयोग गरिन्छन्। स्वस्थ मानिसले केवल बुढ्यौली रोक्न वा लामो समय बाँच्नका लागि यी औषधि प्रयोग गर्नु उचित ठहरिने पर्याप्त प्रमाण छैन।
यी औषधिका सम्भावित लाभसँगै वाकवाकी, बान्ता, पखाला वा कब्जियतजस्ता पाचनसम्बन्धी असर हुन सक्छन्। केही व्यक्तिमा गम्भीर जटिलता पनि देखिन सक्छ। औषधि उपयुक्त छ कि छैन भन्ने कुरा व्यक्तिको स्वास्थ्य अवस्था, अन्य रोग, प्रयोग भइरहेका औषधि र चिकित्सकीय मूल्याङ्कनमा निर्भर हुन्छ।
विशेषगरी मधुमेह नभएका र सामान्य तौल भएका व्यक्तिमा दीर्घकालीन प्रयोगको लाभ र जोखिमबारे थप अध्ययन आवश्यक छ। चिकित्सकको सल्लाहबिना यी औषधि प्रयोग गर्नु हुँदैन।
अब वैज्ञानिकले के खोज्नेछन्?
आगामी अनुसन्धानले मुख्यतः तीन प्रश्नको उत्तर खोज्नुपर्नेछ।
- मानिसको वास्तविक आयु बढ्छ कि बढ्दैन? यसका लागि लामो समयसम्म ठूलो सङ्ख्यामा मानिसलाई सहभागी गराएर स्वास्थ्य र मृत्युदरसम्बन्धी नतिजा अध्ययन गर्नुपर्छ।
- औषधिको लाभ तौल घट्नुबाहेक पनि हुन्छ? यसका लागि तौल, खानाको मात्रा, रगतमा चिनीको नियन्त्रण र औषधिको प्रत्यक्ष प्रभावलाई छुट्याएर अध्ययन गर्नुपर्छ।
- स्वस्थ तथा सामान्य तौल भएका व्यक्तिलाई पनि लाभ हुन्छ? मोटोपना वा मधुमेह नभएका व्यक्तिमा औषधिको प्रभाव र दीर्घकालीन सुरक्षा अलग्गै परीक्षण गर्नुपर्छ।
वैज्ञानिकहरूका लागि लक्ष्य केवल मानिसलाई धेरै वर्ष बाँचाउनु होइन, स्वस्थ अवस्थामा धेरै वर्ष बाँच्न सक्ने बनाउनु पनि हो। यसलाई हेल्थस्प्यान अर्थात् स्वस्थ जीवन बिताउने अवधि भनिन्छ।
निष्कर्ष : सम्भावना छ, तर आयु बढाउने औषधि प्रमाणित भएको छैन
सेमाग्लुटाइडले वृद्ध मुसाको आयु लम्ब्याएको र बुढ्यौलीसँग सम्बन्धित केही शारीरिक तथा मानसिक क्षमतामा सकारात्मक प्रभाव पारेको अध्ययनले देखाएको छ। मानिसमा गरिएका केही प्रारम्भिक अध्ययनले पनि जैविक उमेरका निश्चित सूचकमा परिवर्तन आएको सङ्केत दिएका छन्।
तर मुसामा देखिएको आयु वृद्धिलाई मानिसमा सीधै लागू गर्न मिल्दैन। जैविक उमेरका सूचकमा सुधार हुनु र वास्तविक जीवनकाल लम्बिनु एउटै कुरा होइन।
अहिलेको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण निष्कर्ष यो हो- वैज्ञानिकहरूले बुढ्यौलीको प्रक्रियालाई लक्षित गर्न सक्ने सम्भावित औषधिको सङ्केत फेला पारेका छन्, तर मानिसको आयु बढाउने औषधि प्रमाणित भइसकेको छैन। आगामी वर्षका मानव अध्ययनले यस सम्भावनालाई पुष्टि गर्छन् वा गर्दैनन् भन्ने कुराले बुढ्यौलीसम्बन्धी चिकित्सकीय अनुसन्धानको दिशा निर्धारण गर्न सक्छ।
(सीएनएन, नेचर तथा पबमेडबाट एकीकृत सामाग्री)
