केही मानिस रातमा चार–पाँच घण्टा मात्र सुतेर पनि बिहान ताजा र ऊर्जावान् महसुस गर्छन्। उनीहरू दिनभर सक्रिय रहन सक्छन्। तर धेरैजसो मानिसलाई भने दैनिक सातदेखि नौ घण्टासम्म निद्रा आवश्यक पर्छ। आखिर केही मानिसलाई किन अरूको तुलनामा निकै कम निद्रा पर्याप्त हुन्छ ? यसको रहस्य उनीहरूको वंशाणुमा लुकेको हुन सक्ने वैज्ञानिकहरूले बताएका छन्।
अमेरिकाको कोलोराडो विश्वविद्यालयकी प्रतिरक्षा विज्ञानकी प्राध्यापक एमी प्यू बर्नार्ड यसको एउटा उदाहरण हुन्। उनी सामान्यतया राति १० बजे सुत्छिन् र बिहान साढे ४ बजे उठ्छिन्। कहिलेकाहीँ पाँच घण्टा मात्र सुते पनि उनलाई थकान महसुस हुँदैन। बिहान उठेर कुकुर घुमाउने, व्यायाम गर्ने र काम सुरु गर्ने उनको नियमित दिनचर्या छ। उनका बुबा र भाइ पनि उनीजस्तै कम सुत्छन्।
सन् २०१९ मा बर्नार्डले आफूलाई किन कम निद्रा पर्याप्त हुन्छ भन्ने कारण पत्ता लगाइन्। अमेरिकाको क्यालिफोर्निया विश्वविद्यालय, सान फ्रान्सिस्कोका अनुसन्धानकर्ताहरूले निद्राको अवधिसँग सम्बन्धित एउटा दुर्लभ वंशाणुगत परिवर्तन पहिचान गरेका थिए। बर्नार्डको रगत परीक्षण गर्दा उनमा पनि त्यही परिवर्तन रहेको पाइयो।
परिवारमा पुस्तौँदेखि सर्न सक्ने यो अवस्थालाई ‘फ्यामिलियल नेचुरल सर्ट स्लिप’ (एफएनएसएस) भनिन्छ। यस्तो अवस्था भएका मानिसलाई स्वाभाविक रूपमै कम निद्रा पर्याप्त हुन्छ। उनीहरू सामान्यतया रातमा चारदेखि साढे छ घण्टासम्म मात्र सुत्छन्।
वैज्ञानिकहरूले एफएनएसएससँग सम्बन्धित अन्य वंशाणुगत परिवर्तन पनि पहिचान गरेका छन्। यी परिवर्तनले निद्राको आवश्यकता घटाउनुका साथै कम निद्राका नकारात्मक असरबाट पनि जोगाउन सक्ने सम्भावना देखिएको छ।
सन् २०१९ मा गरिएको एउटा प्रयोगमा अनुसन्धानकर्ताहरूले मुसाको वंशाणुमा एफएनएसएससँग सम्बन्धित परिवर्तन गराएका थिए। अध्ययनमा ती मुसा कम सुते पनि उनीहरूको स्मरणशक्तिमा उल्लेखनीय असर परेको देखिएन। अर्को अनुसन्धानमा यस्ता केही वंशाणुगत परिवर्तन भएका मुसामा अल्जाइमरजस्तो रोगको जोखिमसमेत कम देखिएको थियो।
सन् २०१४ मा गरिएको जुम्ल्याहा दाजुभाइसम्बन्धी अर्को अध्ययनले पनि रोचक नतिजा देखाएको थियो। कम निद्रासँग सम्बन्धित वंशाणुगत परिवर्तन भएको भाइ अर्काको तुलनामा दैनिक करिब एक घण्टा कम सुत्थ्यो। दुवैलाई लगातार ३८ घण्टासम्म जागै राखेर परीक्षण गर्दा कम सुत्ने भाइले अर्काको तुलनामा करिब ४० प्रतिशत कम गल्ती गरेको थियो।
वैज्ञानिकहरूका अनुसार मानिसको निद्राको अवधिमा हुने ३० देखि ६५ प्रतिशतसम्मको भिन्नता वंशाणुसँग सम्बन्धित हुन सक्छ। करिब ६ लाख ५० हजार वयस्कको तथ्याङ्क विश्लेषण गर्दा निद्राको अवधिमा प्रभाव पार्न सक्ने २४४ वटा वंशाणुगत स्थान पहिचान गरिएको छ। यद्यपि, तीमध्ये कुन परिवर्तनले कम निद्राका नकारात्मक असरबाट जोगाउँछ भन्ने विषयमा थप अनुसन्धान आवश्यक छ।
तर कम सुत्नु सधैँ स्वास्थ्यका लागि राम्रो हुन्छ भन्ने होइन। एउटा अध्ययनमा स्वस्थ वयस्कलाई प्रत्येक रात चार वा छ घण्टा मात्र सुत्न दिइएको थियो। दुई हप्तापछि उनीहरूको सोच्ने, बुझ्ने र काम गर्ने क्षमतामा निरन्तर गिरावट देखियो। तर सहभागीहरूले आफूलाई निद्राको कमीले खासै असर नगरेको बताएका थिए।
यसले कम सुत्दा पनि आफूलाई ठीक महसुस हुनु र वास्तवमै शरीर तथा मस्तिष्कले पर्याप्त आराम पाउनु फरक कुरा हुन् भन्ने देखाउँछ। निद्राको कमीले काम गर्ने क्षमता घटेको व्यक्तिले आफैँ त्यसको सही मूल्याङ्कन गर्न नसक्ने सम्भावना पनि हुन्छ।
वैज्ञानिकहरू अहिले कम निद्रा आवश्यक पर्ने वंशाणुगत परिवर्तनले कसरी काम गर्छन् भन्ने अध्ययन गरिरहेका छन्। भविष्यमा यसबाट निद्रासम्बन्धी समस्या र निद्राको कमीका नकारात्मक असरबाट जोगाउने औषधि विकास गर्न सकिने आशा गरिएको छ।
तर अनुसन्धानकर्ताहरूले यसको दीर्घकालीन असरबारे स्पष्ट जानकारी नआएसम्म कम सुत्ने अभ्यास गर्नु उचित नहुने बताएका छन्। किनकि केही मानिसलाई स्वाभाविक रूपमै कम निद्रा पर्याप्त भए पनि अधिकांश मानिसका लागि पर्याप्त निद्रा स्वास्थ्यको महत्त्वपूर्ण आधार हो।
