नेपालगञ्ज मेडिकल कलेज, बाँकेबाट एमबीबीएस पूरा गरेपछि चिकित्सकका रूपमा मेरो व्यावसायिक यात्राको पहिलो पाइला बयलपाटा प्रादेशिक अस्पतालबाट सुरु भयो। मेडिकल अफिसरका रूपमा यहाँ काम गर्न थालेको एक वर्ष पूरा भएको छ।
एक वर्षअघि बयलपाटा आउँदा म एउटा नयाँ चिकित्सक थिएँ। मेडिकल कलेजमा किताब, परीक्षा र क्लिनिकल पोस्टिङमार्फत धेरै कुरा सिकेको थिएँ। रोग कसरी पहिचान गर्ने, उपचार कसरी गर्ने र आपत्कालीन अवस्थामा कसरी निर्णय लिने भन्नेबारे आधारभूत ज्ञान थियो।
तर बयलपाटा आएपछि एउटा कुरा गहिरोसँग महसुस भयो, डाक्टर बन्ने वास्तविक सिकाइ त मेडिकल कलेजको पढाइ सकिएपछि पो सुरु हुँदो रहेछ।
यहाँ बिताएको एक वर्षले मलाई रोगको निदान र उपचार मात्र सिकाएन। यसले बिरामीको रोगसँगै उसको परिवार, आर्थिक अवस्था, सामाजिक परिवेश, दुर्गम भूगोल र स्वास्थ्य प्रणालीका सीमिततालाई पनि बुझ्न सिकायो।
बिरामी हुनु एउटा समस्या हो, उपचारसम्म पुग्नु अर्को
बयलपाटामा काम गर्दा मैले बारम्बार महसुस गरेको एउटा कुरा हो, बिरामी हुनु एउटा समस्या हो, तर उपचारसम्म पुग्नु अर्को ठूलो समस्या हो।
अछामका धेरै गाउँबाट अस्पतालसम्म आइपुग्न घण्टौँ लाग्छ। कतिपय ठाउँमा सडक सहज छैनन्। सार्वजनिक यातायात नियमित हुँदैन। एम्बुलेन्स सबै ठाउँमा सहजै उपलब्ध हुँदैन। सामान्य उपचारका लागि अस्पतालसम्म आइपुग्दा पनि परिवारले आफ्नो आर्थिक क्षमताभन्दा ठूलो खर्च व्यहोर्नुपर्ने अवस्था आउँछ।
अस्पतालमा आउने हरेक बिरामीसँग उसको रोगको मात्र कथा हुँदैन। कसैको घरमा आर्थिक समस्या हुन्छ, कसैको परिवारमा कमाउने व्यक्ति नै बिरामी हुन्छ, कसैका छोराछोरी रोजगारीका लागि शहर वा विदेशमा हुन्छन्।
कतिपय वृद्धवृद्धा अस्पतालमा आउँदा उनीहरूसँगै रहने आफन्तसमेत हुँदैनन्। उपचारका लागि अस्पताल आइपुग्नु मात्र उनीहरूको चुनौती हुँदैन, अस्पतालमा उपचार प्रक्रिया बुझ्नेदेखि औषधि किन्ने र घर फर्किने व्यवस्थासम्म उनीहरूले अनेक कठिनाइ सामना गर्नुपर्छ।
यस्ता अवस्थाले चिकित्सकका रूपमा हामीलाई एउटा प्रश्न बारम्बार सम्झाउँछ, स्वास्थ्य सेवा अस्पतालको ढोकासम्म मात्र सीमित हो कि बिरामीको घरसम्म पुग्ने विषय पनि हो ?
इमर्जेन्सीमा समयको अर्थ झन् ठूलो
आपत्कालीन अवस्थाले ग्रामीण स्वास्थ्य सेवाको वास्तविक चुनौती अझ स्पष्ट देखाउँछ।
इमर्जेन्सीमा केही मिनेटको पनि ठूलो महत्व हुन्छ। तर दुर्गम क्षेत्रमा बिरामीलाई समयमै सुविधासम्पन्न केन्द्रसम्म पुर्याउनु आफैँमा एउटा चुनौती हो।
रिफरल कागजमा लेखिने एउटा सामान्य शब्द जस्तो देखिन्छ। तर व्यवहारमा रिफरलसँग धेरै प्रश्न जोडिएका हुन्छन्-बिरामीलाई कसरी लैजाने? एम्बुलेन्स कहाँबाट ल्याउने? बाटो कस्तो छ? परिवारसँग खर्च गर्ने क्षमता छ कि छैन? अर्को अस्पतालमा आवश्यक सेवा उपलब्ध छ कि छैन?
यी प्रश्नहरूको उत्तर चिकित्सकको हातमा मात्र हुँदैन।
यही कारणले दुर्गम क्षेत्रमा चिकित्सक हुनु भनेको केवल बिरामीको उपचार गर्नु होइन; उपलब्ध स्रोत र सीमितताबीच सही निर्णय लिनु पनि हो।
कथा अभावको मात्र होइन, सम्भावनाको पनि ।
बयलपाटाको कथा समस्या र अभावको मात्र कथा होइन। यो सीमित स्रोतबीच सम्भावना खोजिरहेको एउटा अस्पतालको कथा पनि हो।
यहाँ काम गर्ने क्रममा मैले स्वास्थ्यकर्मीहरूको प्रतिबद्धता नजिकबाट देखेको छु। सीमित जनशक्ति, स्रोतसाधन र भौगोलिक कठिनाइका बाबजुद बिरामीलाई सकेसम्म राम्रो सेवा दिने प्रयास निरन्तर भइरहेको हुन्छ।
अस्पतालमा आउने बिरामीको संख्या, रोगको प्रकृति र आवश्यकताअनुसार हरेक दिन फरक चुनौती आउँछन्। कहिलेकाहीँ स्रोतसाधनले साथ दिँदैन। कहिलेकाहीँ जनशक्तिको अभाव महसुस हुन्छ। तर त्यही अवस्थामा उपलब्ध साधनबाट कसरी राम्रो परिणाम निकाल्ने भन्ने अभ्यास पनि बयलपाटाले सिकाइरहेको छ।
मेरो लागि बयलपाटाको सबैभन्दा ठूलो सिकाइ यही हो- स्वास्थ्य सेवा केवल भवन, उपकरण र प्रविधिको नाम होइन; त्यसलाई चलाउने मानिसको प्रतिबद्धता र बिरामीप्रतिको संवेदनशीलता पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण हुन्छ।
किताबमा नपढिएको पाठ
मेडिकल कलेजमा हामीले धेरै रोगका बारेमा पढ्यौँ। त्यसका लक्षण, परीक्षण, उपचार र जटिलताबारे सिक्यौँ।
तर एउटा बिरामी आफ्नो रोगसँगै अस्पतालसम्म आइपुग्न कति बाटो पार गरेर आएको हुन्छ भन्ने कुरा किताबमा पढिँदैन।
बिरामीले औषधि किन्न नसक्दा उसको उपचार योजनामा कसरी परिवर्तन गर्नुपर्छ भन्ने कुरा पनि केवल किताबबाट सिकिँदैन।
आफ्नो परिवारको आर्थिक अवस्थाका कारण आवश्यक जाँच गर्न नसक्ने बिरामीसँग कसरी संवाद गर्ने? गम्भीर रोगको सम्भावना सुनाउँदा परिवारलाई कसरी मानसिक रूपमा तयार गर्ने? वृद्ध बिरामीको कुरा धैर्यपूर्वक कसरी सुन्ने?
यी सबै कुरा बयालपाटाले मलाई सिकाएको छ।
कहिलेकाहीँ एउटा बिरामीलाई औषधिभन्दा पहिले विश्वास र आश्वासन चाहिएको हुन्छ। कहिलेकाहीँ उपचारको एउटा सानो निर्णयले परिवारको ठूलो आर्थिक भार कम गर्न सक्छ।
त्यसैले यहाँ बितेको एक वर्ष मेरो लागि चिकित्सकीय ज्ञानभन्दा बाहिरको एउटा ठूलो पाठशाला बनेको छ।
चिकित्सा मात्र होइन, स्वास्थ्य प्रणाली नै बुझ्ने अवसर
बयलपाटामा काम गर्दा मैले स्वास्थ्य प्रणालीलाई बिरामीको दृष्टिकोणबाट पनि हेर्न थालेको छु।
एउटा बिरामी अस्पताल आइपुग्दा उसको यात्रा सुरु भएको हुँदैन। उसको स्वास्थ्य समस्या पहिचान भएदेखि नै यात्रा सुरु हुन्छ, घर, समुदाय, स्थानीय स्वास्थ्य संस्था हुँदै अस्पतालसम्म।
त्यसैले ग्रामीण स्वास्थ्य सेवा बलियो बनाउन अस्पताल मात्र बलियो भएर पुग्दैन। स्थानीय स्वास्थ्य संस्था, स्वास्थ्यकर्मी, एम्बुलेन्स, रिफरल प्रणाली, औषधि तथा उपकरणको उपलब्धता र समुदायको स्वास्थ्य सचेतना सबै पक्ष एकअर्कासँग जोडिनुपर्छ।
बयलपाटामा काम गर्दा यही समग्र चित्रलाई बुझ्ने अवसर पाएँ।
एक वर्षपछि आफूलाई हेर्दा
एक वर्षअघि बयलपाटा आउँदा मसँग चिकित्सकीय ज्ञान थियो। तर ग्रामीण स्वास्थ्य सेवाको वास्तविकता प्रत्यक्ष अनुभव थिएन।
आज एक वर्षपछि फर्केर हेर्दा लाग्छ- म अझै सिक्दैछु।
हरेक बिरामीले केही न केही सिकाएको छ। हरेक इमर्जेन्सीले निर्णय क्षमता परीक्षण गरेको छ। हरेक रिफरलले स्वास्थ्य प्रणालीका चुनौती देखाएको छ। र हरेक सफल उपचारले यो कामप्रतिको विश्वास अझ बलियो बनाएको छ।
बयालपाटाले मलाई एउटा कुरा पनि सिकाएको छ- चिकित्सक हुनु भनेको रोगसँग मात्र लड्नु होइन, रोगका पछाडि रहेका सामाजिक र आर्थिक परिस्थितिलाई पनि बुझ्नु हो।
अबको आशा
दुर्गम क्षेत्रमा स्वास्थ्य सेवा सुधार गर्न चुनौती धेरै छन्। तर चुनौती जति छन्, सम्भावना पनि त्यति नै छन्।
स्थानीय तह, प्रदेश सरकार, अस्पताल प्रशासन, स्वास्थ्यकर्मी, समुदाय र विभिन्न साझेदारबीच प्रभावकारी सहकार्य हुन सके ग्रामीण स्वास्थ्य सेवामा अझ ठूलो सुधार ल्याउन सकिन्छ।
बयालपाटाजस्ता अस्पतालहरू केवल उपचार गर्ने ठाउँ होइनन्। यी अस्पताल दुर्गम समुदायका लागि भरोसाका केन्द्र हुन्।
त्यसैले यस्ता संस्थालाई स्रोतसाधन, जनशक्ति र प्रविधिले अझ बलियो बनाउनु आवश्यक छ। अस्पताल बलियो हुँदा केवल एउटा संस्था बलियो हुँदैन- त्यससँग जोडिएका हजारौँ बिरामी र परिवारको स्वास्थ्य सुरक्षाको आधार बलियो हुन्छ।
एक वर्षअघि बयलपाटा आउँदा म सोच्थेँ, म यहाँ बिरामीको उपचार गर्न आएको हुँ। अज एक वर्षपछि बुझ्दैछु, यहाँ आएर मैले उपचार मात्र गरिनँ, मानिस, समाज र स्वास्थ्य प्रणालीलाई पनि बुझ्ने अवसर पाएँ।
सायद यही नै बयलपाटामा बिताएको मेरो पहिलो वर्षको सबैभन्दा ठूलो उपलब्धि हो, र यात्रा अझै बाँकी छ।
(डा. जोशी बयालपाटा प्रादेशिक अस्पताल अछाममा मेडिकल अधिकृतको रुपमा कार्यरत छन् ।)
