अस्पतालमा गुणस्तरीय स्वास्थ्य सेवा भन्नाले चिकित्सकले सही उपचार गर्नु मात्र बुझिँदैन। बिरामी अस्पताल प्रवेश गरेदेखि उपचार पूरा गरी घर फर्किँदासम्म उसले पाउने सम्पूर्ण सेवा, अनुभव, सुरक्षा, सूचना र व्यवहार पनि स्वास्थ्य सेवाको गुणस्तरका अभिन्न अङ्ग हुन्।
बिरामीले दर्ता गर्न कति समय कुर्नुपर्यो? चिकित्सक भेट्न कति समय लाग्यो? आकस्मिक अवस्थामा सेवा कति छिटो उपलब्ध भयो? प्रयोगशाला र रेडियोलोजी सेवा समयमै पाए कि पाएनन्? औषधि उपलब्ध थियो कि थिएन? बिल तिर्न अनावश्यक भीडमा बस्नुपर्यो कि परेन? बिरामीका गुनासा कसरी सुनिए? उपचारबारे पर्याप्त जानकारी दिइयो कि दिइएन?
यी प्रश्नको उत्तरले अस्पतालको वास्तविक गुणस्तर देखाउँछ।
यही सन्दर्भमा राष्ट्रिय स्वास्थ्य प्रत्यायन प्राधिकरण (एनएचएए) गठनको पहललाई नेपालको स्वास्थ्य प्रणालीमा गुणस्तर सुधार गर्ने महत्त्वपूर्ण अवसरका रूपमा लिन सकिन्छ। राष्ट्रिय स्तरको प्रत्यायन प्रणालीले अस्पताललाई निश्चित मापदण्ड, बिरामी सुरक्षा, सुशासन र निरन्तर गुणस्तर सुधारको दिशामा अघि बढाउन सक्छ।
तर यसको सफलता एउटा प्रश्नको उत्तरमा निर्भर हुनेछ, यसले अस्पतालको गुणस्तरलाई प्रमाणपत्रमा सीमित गर्छ कि वास्तविक सुधारको प्रक्रियामा जोड दिन्छ?
त्यससँगै अर्को प्रश्न पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ, अस्पताल कसरी सञ्चालन हुन्छ भन्ने प्रत्यक्ष अनुभव भएका अस्पताल प्रशासक र व्यवस्थापकलाई प्राधिकरणको नीति, मापदण्ड निर्माण तथा प्रत्यायन प्रक्रियामा कति स्थान दिइन्छ?
यो प्रश्न कुनै एउटा पेसागत समूहको प्रतिनिधित्वको विषय मात्र होइन। यो नेपालमा भविष्यको अस्पताल व्यवस्थापन र स्वास्थ्य सेवाको गुणस्तर कस्तो हुने भन्ने प्रश्न पनि हो।
अस्पतालका हरेक सेवाको गुणस्तर सामूहिक जिम्मेवारी हो
अस्पताल एउटा जटिल संस्था हो। यहाँ चिकित्सक, नर्स, औषधिविज्ञ, प्रयोगशालाकर्मी, रेडियोलोजी तथा अन्य स्वास्थ्यकर्मीले आ–आफ्नो विशेषज्ञताअनुसार काम गर्छन्। तर यी सबै सेवा एउटै प्रणालीभित्र प्रभावकारी रूपमा सञ्चालन गर्न व्यवस्थापन, समन्वय र नेतृत्व आवश्यक हुन्छ।
अस्पताल २४ घण्टा सञ्चालन हुन्छ। यहाँ बिरामीको चाप दिनअनुसार परिवर्तन हुन्छ। आकस्मिक अवस्था आउन सक्छ। जनशक्ति, औषधि, उपकरण र पूर्वाधारको व्यवस्थापन निरन्तर गर्नुपर्छ। एउटै बिरामीको उपचार प्रक्रियामा धेरै विभाग र पेसागत समूह संलग्न हुन सक्छन्।
त्यसैले अस्पताललाई केवल चिकित्सकीय सेवाको केन्द्रका रूपमा बुझ्नु पर्याप्त हुँदैन। यो चिकित्सकीय सेवा, प्रशासन, वित्त, प्रविधि र जनशक्ति व्यवस्थापनका विभिन्न प्रणाली एकैसाथ सञ्चालन हुने जटिल संस्था हो।
यही कारण अस्पताल व्यवस्थापनको भूमिका महत्त्वपूर्ण हुन्छ।
अस्पताल प्रशासकको काम चिकित्सकको चिकित्सकीय निर्णयमा हस्तक्षेप गर्नु होइन। बरु चिकित्सक, नर्स र अन्य स्वास्थ्यकर्मीले आफ्नो विशेषज्ञता प्रभावकारी रूपमा प्रयोग गर्न सक्ने सुरक्षित, व्यवस्थित र सक्षम वातावरण निर्माण गर्नु हो।
अर्थात् उत्कृष्ट चिकित्सकीय सेवा र उत्कृष्ट अस्पताल व्यवस्थापनबीच प्रतिस्पर्धा होइन, सहकार्य आवश्यक छ।
प्रत्यायनका मापदण्ड अस्पतालको व्यवहारिक अनुभवमा आधारित हुनुपर्छ
कुनै अस्पतालको व्यवस्थापन प्रणाली कस्तो छ भनेर मूल्याङ्कन गर्न अस्पतालको दैनिक कार्यप्रवाह बुझ्नुपर्छ।
उदाहरणका लागि, बहिरङ्ग सेवामा बिरामीले कति समय कुर्नुपर्छ? दर्ता र बिल भुक्तानीका क्रममा हुने भीड कसरी व्यवस्थापन गर्ने? अस्पतालमा आवश्यक जनशक्ति कसरी निर्धारण गर्ने? बिरामीका गुनासा प्रभावकारी रूपमा समाधान भएका छन् कि छैनन् भनेर कसरी मापन गर्ने? विभिन्न विभागबीच समन्वय कस्तो छ? उपलब्ध उपकरण र स्रोतसाधनको उपयोग कत्तिको प्रभावकारी छ?
यी प्रश्नको उत्तर कागजमा मात्र खोजेर पुग्दैन। अस्पतालको दैनिक सञ्चालनमा काम गरेका व्यक्तिको अनुभव पनि आवश्यक हुन्छ।
त्यसैले राष्ट्रिय स्वास्थ्य प्रत्यायन प्राधिकरणका मापदण्ड निर्माणमा नीतिनिर्माता, चिकित्सक, नर्सिङ तथा जनस्वास्थ्य विज्ञसँगै अस्पताल प्रशासक, अस्पताल निर्देशक, प्रमुख कार्यकारी अधिकृत तथा गुणस्तर व्यवस्थापनका विज्ञको अर्थपूर्ण सहभागिता आवश्यक छ।
मापदण्ड निर्माण गर्दा नीतिगत सोचसँगै अस्पतालको वास्तविक कार्यानुभवलाई पनि महत्त्व दिनुपर्छ। अर्थात्, मापदण्ड व्यवहारबाट सिकिएको अनुभवमा आधारित हुनुपर्छ।
प्रत्यायन मूल्याङ्कन टोलीमा व्यवस्थापन विज्ञ किन आवश्यक?
अस्पतालको समग्र मूल्याङ्कन कुनै एकल पेसागत समूहबाट सम्भव हुँदैन। चिकित्सा, नर्सिङ, औषधि, प्रयोगशाला, सङ्क्रमण नियन्त्रण, जनस्वास्थ्य र अस्पताल व्यवस्थापन, सबै क्षेत्रको दृष्टिकोण आवश्यक हुन्छ।
त्यसैले प्राधिकरणको प्रत्यायन सर्वेक्षण टोली पनि बहुविषयगत हुनुपर्छ।
चिकित्सकीय सेवाको गुणस्तर चिकित्सकीय विज्ञले मूल्याङ्कन गर्न सक्छन्। नर्सिङ सेवाको मूल्याङ्कन नर्सिङ विज्ञले गर्न सक्छन्। सङ्क्रमण नियन्त्रणका पक्ष सम्बन्धित विज्ञले हेर्न सक्छन्।
तर अस्पतालको सुशासन, जनशक्ति व्यवस्थापन, बिरामीको आवागमन तथा सेवा प्रवाह, दैनिक सञ्चालन, खरिद प्रक्रिया, स्रोतसाधनको उपयोग, भौतिक पूर्वाधार व्यवस्थापन, अभिलेख प्रणाली र गुणस्तर सुधारजस्ता पक्षको मूल्याङ्कन गर्न अस्पताल व्यवस्थापनको व्यावहारिक ज्ञान आवश्यक हुन्छ।
यसकारण अस्पताल प्रशासकलाई सर्वेक्षण टोलीलाई सहयोग गर्ने कर्मचारीका रूपमा मात्र होइन, योग्यता र अनुभवका आधारमा प्रत्यायन मूल्याङ्कनकर्ता वा प्रत्यायन विज्ञका रूपमा विकास गर्न आवश्यक छ। यसले मूल्याङ्कनलाई थप व्यावहारिक, सन्तुलित र प्रभावकारी बनाउन मद्दत गर्छ।
प्रमाणपत्र पाउनु अन्त्य होइन
प्रत्यायन प्रणालीको सबैभन्दा ठूलो जोखिम भनेको अस्पतालले आवश्यक तयारी गरेर एकपटक प्रमाणपत्र प्राप्त गर्ने र त्यसलाई उपलब्धिका रूपमा प्रस्तुत गरेर बस्ने अवस्था हो।
तर गुणस्तर व्यवस्थापनको दृष्टिले प्रत्यायन त्यतिमै सीमित हुनु हुँदैन।
कुनै अस्पतालले प्रत्यायन प्राप्त गर्दैमा त्यसका सबै कमजोरी समाप्त भएका हुँदैनन्। गुणस्तर सुधार निरन्तर चलिरहने प्रक्रिया हो।
त्यसैले राष्ट्रिय स्वास्थ्य प्रत्यायन प्राधिकरणले निरन्तर गुणस्तर सुधारलाई प्रत्यायनको केन्द्रमा राख्नुपर्छ।
अस्पतालले आफ्ना कमजोरी पहिचान गर्नुपर्छ, समस्याको मूल कारण खोज्नुपर्छ, सुधार योजना बनाउनुपर्छ, सुधारात्मक तथा निवारक उपाय लागू गर्नुपर्छ र त्यसको परिणाम मापन गर्नुपर्छ। आवश्यकताअनुसार पुनः सुधारका कदम चाल्नुपर्छ।
अर्थात् प्रत्यायन एउटा प्रमाणपत्र मात्र होइन, निरन्तर सुधारको चक्र हो।
बिरामीको आवाज कहाँ छ?
अस्पतालको गुणस्तरको मूल्याङ्कन बिरामीको अनुभवबाट पनि हुन्छ।
बिरामीलाई स्वास्थ्यकर्मीले कस्तो व्यवहार गरे? आवश्यक सूचना पाए कि पाएनन्? गोपनीयता कायम भयो कि भएन? सेवा लिन कति समय लाग्यो? बिल स्पष्ट थियो कि थिएन? गुनासो गर्दा कसैले सुन्यो कि सुनेन? उपचार प्रक्रियाबारे बिरामी र परिवारलाई पर्याप्त जानकारी दिइयो कि दिइएन?
यी अनुभवलाई गुणस्तर मापनको दायराबाहिर राख्न मिल्दैन।
त्यसैले राष्ट्रिय स्वास्थ्य प्रत्यायन प्राधिकरणले बिरामीको अनुभव र सन्तुष्टिलाई पनि महत्त्वपूर्ण सूचकका रूपमा समावेश गर्नुपर्छ।
तर बिरामीको अनुभव सुधार गर्ने जिम्मेवारी स्वागत कक्ष वा सेवाग्राही सहायता कक्षको मात्र होइन। यसका लागि बहिरङ्ग सेवा, नर्सिङ, औषधि, प्रयोगशाला, बिल भुक्तानी, बिरामीको अभिलेख तथा प्रशासनलगायत विभिन्न विभागबीच प्रभावकारी समन्वय आवश्यक हुन्छ।
त्यसैले यहाँ पनि अस्पताल प्रशासकको भूमिका महत्त्वपूर्ण हुन्छ।
‘उपयुक्त व्यक्तिलाई उपयुक्त जिम्मेवारी’ को सिद्धान्त
नेपालमा अस्पताल व्यवस्थापन अझै पनि कतिपय अवस्थामा स्पष्ट व्यावसायिक पहिचान स्थापित गर्ने क्रममा छ। अस्पताल सञ्चालनका लागि चिकित्सकीय ज्ञान आवश्यक हुन्छ, तर व्यवस्थापनका लागि व्यवस्थापनसम्बन्धी ज्ञान, सीप र अनुभव पनि उत्तिकै आवश्यक हुन्छ।
अस्पताल प्रशासन वा व्यवस्थापनमा औपचारिक शिक्षा हासिल गरेका तथा अस्पताल सञ्चालनको व्यावहारिक अनुभव भएका जनशक्तिलाई व्यवस्थापनसम्बन्धी जिम्मेवारीमा उचित स्थान दिन आवश्यक छ।
यही सिद्धान्त राष्ट्रिय स्वास्थ्य प्रत्यायन प्राधिकरणमा पनि लागू हुनुपर्छ।
अस्पताल व्यवस्थापनसम्बन्धी मापदण्ड निर्माण गर्ने, व्यवस्थापकीय कार्यसम्पादनको मूल्याङ्कन गर्ने र सञ्चालनसम्बन्धी कमजोरी पहिचान गर्ने जिम्मेवारीमा सम्बन्धित शैक्षिक योग्यता र व्यावहारिक अनुभव भएका विज्ञको सहभागिता सुनिश्चित गरिनुपर्छ।
यो कुनै पेसागत स्वार्थको प्रश्न होइन। यो उपयुक्त व्यक्तिलाई उपयुक्त जिम्मेवारी दिने सिद्धान्त हो।
राष्ट्रिय स्वास्थ्य प्रत्यायन प्राधिकरणमा अस्पताल प्रशासकको तीन तहको भूमिका
प्राधिकरणले अस्पताल प्रशासकलाई कम्तीमा तीन महत्त्वपूर्ण भूमिकामा समेट्न सक्छ।
पहिलो- मापदण्ड निर्माणकर्ता।
अस्पताल सञ्चालन, बिरामीको आवागमन तथा सेवाप्रवाह, जनशक्ति व्यवस्थापन, सुशासन, भौतिक पूर्वाधार व्यवस्थापन र गुणस्तर सुधारसम्बन्धी मापदण्ड निर्माणमा योगदान गर्ने।
दोस्रो- प्रत्यायन मूल्याङ्कनकर्ता।
अस्पतालको व्यवस्थापकीय तथा सञ्चालनसम्बन्धी पक्षको वस्तुनिष्ठ मूल्याङ्कन गर्ने।
तेस्रो- गुणस्तर सुधार साझेदार।
प्रत्यायन प्राप्त गरेपछि पनि अस्पताललाई निरन्तर सुधारको दिशामा अघि बढ्न सहयोग गर्ने।
यसका लागि प्राधिकरणले अनुभवी अस्पताल प्रशासकलाई समेटेर प्रत्यायन मूल्याङ्कनकर्ताको समूह बनाउन सक्छ। यसले प्रत्यायनका लागि आवश्यक दक्ष जनशक्ति विकास गर्नुका साथै नेपालमा अस्पताल व्यवस्थापनलाई थप व्यावसायिक बनाउन पनि सहयोग पुर्याउन सक्छ।
सरोकारवालाको सुझाव सुन्नैपर्छ
राष्ट्रिय स्वास्थ्य प्रत्यायन प्राधिकरणजस्तो राष्ट्रिय महत्त्वको संस्थाको संरचना र मापदण्ड निर्माण गर्दा अस्पतालभित्र काम गरिरहेका सरोकारवालाको अनुभवलाई बेवास्ता गर्नु हुँदैन।
सरकारी, निजी तथा सामुदायिक अस्पतालका प्रशासक, प्रमुख कार्यकारी अधिकृत, गुणस्तर व्यवस्थापक, चिकित्सक, नर्सिङ नेतृत्व, जनस्वास्थ्य विज्ञ, प्राज्ञिक क्षेत्रका प्रतिनिधि तथा बिरामी अधिकारसम्बन्धी सरोकारवालासँग व्यवस्थित परामर्श आवश्यक छ।
तर परामर्श औपचारिक बैठकमा मात्र सीमित हुनु हुँदैन।
‘तपाईंको सुझाव के छ?’ भनेर सोध्नु मात्र पर्याप्त हुँदैन। प्राप्त सुझावलाई मापदण्ड, संस्थागत संरचना र कार्यविधि निर्माणमा कसरी समेटियो भन्ने पनि स्पष्ट हुनुपर्छ।
यसरी निर्माण गरिएको प्रत्यायन प्रणाली अस्पतालको वास्तविक अवस्था, उपलब्ध स्रोतसाधन र सेवाप्रवाहका चुनौतीसँग बढी जोडिन सक्छ।
अब अस्पताल प्रशासकलाई नीतिगत साझेदार बनाउने समय
नेपालको स्वास्थ्य प्रणालीमा चिकित्सकीय विशेषज्ञताको विकाससँगै अस्पताल व्यवस्थापनको व्यावसायिकीकरण पनि आवश्यक छ।
अस्पताल प्रशासकलाई प्रशासनिक काम गर्ने व्यक्तिका रूपमा मात्र बुझ्ने दृष्टिकोण परिवर्तन हुनुपर्छ। अस्पताल व्यवस्थापन आफैँमा ज्ञान, सीप, नेतृत्व, विश्लेषण र निरन्तर सुधारमा आधारित विशिष्ट क्षेत्र हो।
राष्ट्रिय स्वास्थ्य प्रत्यायन प्राधिकरणको निर्माण प्रक्रियाले यही परिवर्तनलाई संस्थागत गर्ने अवसर दिन सक्छ।
अस्पताल प्रशासकलाई नीतिनिर्माता, मापदण्ड विकासकर्ता, प्रत्यायन मूल्याङ्कनकर्ता र गुणस्तर सुधार साझेदारका रूपमा स्थान दिन सकिएमा प्रत्यायन प्रणाली अस्पतालको वास्तविक कार्यसम्पादनसँग अझ नजिक पुग्न सक्छ।
अन्ततः प्रमाणपत्र होइन, परिवर्तन
राष्ट्रिय स्वास्थ्य प्रत्यायन प्राधिकरणको सफलता कति अस्पतालले प्रत्यायन प्रमाणपत्र पाए भन्ने सङ्ख्याले मात्र मापन हुँदैन।
सफलता तब देखिन्छ, जब प्रत्यायनपछि अस्पतालमा बिरामीको प्रतीक्षा समय घट्छ, सेवाप्रवाह व्यवस्थित हुन्छ, सङ्क्रमण नियन्त्रणमा सुधार आउँछ, औषधि तथा उपकरण व्यवस्थापन प्रभावकारी हुन्छ, कर्मचारीको जिम्मेवारी स्पष्ट हुन्छ, गुनासो सुनुवाइ प्रभावकारी बन्छ र बिरामीले अस्पतालप्रति विश्वास महसुस गर्छ।
त्यसैले प्राधिकरणले सुरुदेखि नै एउटा स्पष्ट सन्देश दिन आवश्यक छ-
‘उत्कृष्ट चिकित्सकीय सेवाबिना गुणस्तरीय स्वास्थ्य सेवा सम्भव छैन। तर व्यावसायिक अस्पताल व्यवस्थापनबिना चिकित्सकीय उत्कृष्टतालाई दिगो र प्रभावकारी सेवामा रूपान्तरण गर्न पनि कठिन हुन्छ।’
अस्पताल प्रशासकलाई प्रत्यायन प्रक्रियाका बाहिरी सहयोगीका रूपमा होइन, गुणस्तर, सुशासन र संस्थागत सुधारका अभिन्न साझेदारका रूपमा स्थापित गरिनुपर्छ।
अन्ततः गुणस्तरीय स्वास्थ्य सेवा उत्कृष्ट उपचारबाट मात्र सम्भव हुँदैन। उत्कृष्ट उपचारलाई सुरक्षित, प्रभावकारी, व्यवस्थित, उत्तरदायी र सेवाग्राहीमैत्री बनाउने व्यवस्थापकीय प्रणाली पनि उत्तिकै आवश्यक हुन्छ।
त्यसैले राष्ट्रिय स्वास्थ्य प्रत्यायन प्राधिकरण निर्माणको यस चरणमा अस्पताल व्यवस्थापनको आवाजलाई संस्थागत स्थान दिनु कुनै एउटा पेसागत समूहको माग मात्र होइन, नेपालको स्वास्थ्य प्रणालीलाई दिगो रूपमा गुणस्तरीय बनाउने आवश्यकता हो।
