बाढीले घरबस्ती र पूर्वाधार मात्रै बगाएन, ज्येष्ठ नागरिकको मनमा डर, त्रास र वियोगको गहिरो घाउ पनि छाड्यो
'अहिलेसम्म तल स्याफ्रुबेँसी बजार जान सकेकी छैन। मनमा डर र त्रास छ। राति सुत्दा पनि सपनामा बाढी आएको दृश्य झलझली आइरहन्छ।'
गोसाइँकुण्ड गाउँपालिका–५, कोमिनस्थित होल्डिङ सेन्टरमा बस्दै आउनुभएकी माइली तामाङ (नाम परिवर्तन) ले बाढीपछिको त्रास सुनाउँदा उहाँको मनमा अझै पनि विपद्को भय गहिरो रहेको बुझ्न सकिन्थ्यो। बाढीबाट सुरक्षित स्थानमा पुगे पनि त्यसले छाडेको मानसिक घाउ भने सहजै निको हुन सकेको छैन।
भोटेकोशीमा आएको विनाशकारी बाढीले रसुवाका विभिन्न बस्तीमा भौतिक क्षतिसँगै गहिरो मानवीय संकट पनि निम्त्याएको छ। सडक र पुल क्षतिग्रस्त हुँदा यातायात सम्पर्क विच्छेद भएको छ। कतिपय परिवारले आफ्ना सदस्य गुमाएका छन् भने कतिपय अझै बेपत्ता आफन्त फर्केर आउने आशामा छन्। बाढीको भयावह अनुभव, आफन्त वियोग, विस्थापन र भविष्यप्रतिको अनिश्चितताले विशेषगरी ज्येष्ठ नागरिकको मानसिक स्वास्थ्यमा थप जोखिम सिर्जना गरेको छ।
युवा गुमाएका र सहाराविहीन बन्दै गएका गाउँ
बाढी प्रभावित बस्तीमा राहत वितरणका क्रममा स्थानीय बासिन्दासँग कुराकानी गर्दा गाउँको पारिवारिक संरचनामा परेको असर पनि देखियो। स्थानीय मानबहादुर तामाङका अनुसार, कतिपय घरमा अहिले ज्येष्ठ नागरिक, साना बालबालिका र उनीहरूका आमाहरू मात्रै बाँकी छन्। परिवारका केही युवा सदस्य बाढीमा बेपत्ता भएका छन् भने केही रोजगारीका लागि विदेशमा छन्।
युवा सदस्यको अनुपस्थितिका कारण र बाढीले गरेको जनधनको क्षतिले गाउँमा दैनिक कामकाज, बालबालिकाको हेरचाह र ज्येष्ठ नागरिकको स्याहारमा चुनौती थपेको छ। परिवारको कमाउने व्यक्ति गुमाएका घरपरिवारका लागि आर्थिक संकट पनि उत्तिकै गम्भीर बनेको छ।
जेरियाट्रिक सोसाइटी अफ नेपालको तर्फबाट बाढी प्रभावित क्षेत्रमा राहत वितरणका क्रममा ज्येष्ठ नागरिक तथा अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरू With प्रत्यक्ष संवाद गर्ने अवसर मिल्यो। उनीहरूले सुनाएका अनुभवले विपद्पछिको संकट खाद्यान्न, लत्ताकपडा र आवासको अभावमा मात्रै सीमित नरहेको स्पष्ट पार्छ। सुरक्षित वातावरण, नियमित स्वास्थ्य सेवा, मनोसामाजिक सहयोग र जीविकोपार्जनको आधार पनि उनीहरूका महत्त्वपूर्ण आवश्यकता हुन्।
बेपत्ता सन्तानको पर्खाइ र दोहोरो पीडा
आमाछोदिङ्मो गाउँपालिका–३, गतलाङ र गोसाइँकुण्ड गाउँपालिका–५, कोमिनका प्रभावित बस्ती तथा होल्डिङ सेन्टरमा राहत वितरणका क्रममा भेटिएका केही ज्येष्ठ नागरिकको पीडा झनै गहिरो छ। बाढीमा आफ्ना छोराहरू गुमाएका कतिपय अभिभावकले अझै उनीहरूको शव भेट्टਾउनुभएको छैन। सन्तानको अवस्था यकिन हुन नसक्दा परिवार शोक र अनिश्चितताबीच बाँच्न बाध्य छन्।
आफूले हुर्काएका, बुढेसकालको सहारा ठानेका र परिवारको आर्थिक जिम्मेवारी सम्हाल्दै आएका सन्तान गुमाउनु ज्येष्ठ अभिभावकका लागि असह्य पीडा हो। प्रियजनको वियोगसँगै परिवारको कमाउने व्यक्ति नै नहुँदा अब कसरी जीविका चलाउने र बाँकी परिवारको भविष्य कसरी सुरक्षित गर्ने भन्ने चिन्ताले उनीहरूको मानसिक बोझ थप बढाएको छ।
बाढीका कारण सडक र पुलमा क्षति पुगेपछि स्थानीय कृषकले उत्पादन गरेका बन्दाकोपी, आलु तथा अन्य कृषि उपज बजारसम्म पुर्याएर बिक्री गर्न सकेका छैनन्। आम्दानीको स्रोत अवरुद्ध हुँदा परिवारको दैनिक आवश्यकता पूरा गर्न कठिन भएको छ। यसरी आफन्त गुमाउनुको भावनात्मक पीडा, आर्थिक असुरक्षा र आधारभूत सेवामा पहुँचको अभाव एकैसाथ सामना गर्नु पर्दा ज्येष्ठ नागरिकको असुरक्षा झन् बढेको छ।
बेपत्ता सन्तान फर्केर आउने आशा, बाढीको भयावह दृश्यको सम्झना र भविष्यप्रतिको अनिश्चितताले कतिपय प्रभावित व्यक्तिमा डर, दुःस्वप्न, निद्रामा समस्या र दैनिक जीवनमा फर्किन कठिनाइ देखिन सक्छ। यस्ता लक्षण आघातपछिको तनावसम्बन्धी समस्यासँग मिल्न सक्छन्। यद्यपि, लक्षणका आधारमा मात्रै पोस्ट–ट्रमाटिक स्ट्रेस डिसअर्डर (PTSD) भएको निष्कर्ष निकाल्न मिल्दैन। त्यसका लागि प्रशिक्षित स्वास्थ्यकर्मी या मानसिक स्वास्थ्य विशेषज्ञबाट आवश्यक मूल्याङ्कन हुनुपर्छ।
ज्येष्ठ नागरिकको मानसिक स्वास्थ्य किन संवेदनशील छ?
विपद्का बेला ज्येष्ठ नागरिकले सामना गर्ने चुनौती अरू उमेर समूहको भन्दा फरक हुन सक्छ। दीर्घरोग, हिँडडुलमा कठिनाइ, श्रवण तथा दृष्टिसम्बन्धी समस्या, नियमित औषधिको आवश्यकता र अरूको सहयोगमा निर्भर रहनुपर्ने अवस्थाले उद्धार तथा राहतमा पहुँच कठिन बनाउन सक्छ।
जीवनसाथी वा सन्तान गुमाउनु, परिचित घर र समुदायबाट विस्थापित हुनु तथा हेरचाह गर्ने व्यक्तिको अभावले उनीहरूको मानसिक तथा शारीरिक स्वास्थ्यमा थप दबाब सिर्जना गर्छ। कतिपयले आफ्नो पीडा खुलेर व्यक्त गर्न नसक्ने वा मानसिक स्वास्थ्यसम्बन्धी समस्या पहिचान गर्न कठिन मान्ने भएकाले उनीहरूलाई आवश्यक सहयोग पुग्न ढिलाइ हुन सक्छ।
विशेषगरी एक्लै बस्ने, अपाङ्गता भएका, दीर्घरोगबाट प्रभावित, हेरचाह गर्ने व्यक्ति गुमाएका तथा ८० वर्षभन्दा माथिका ज्येष्ठ नागरिकलाई राहत र स्वास्थ्य सेवामा प्राथमिकता दिन आवश्यक छ। महिला ज्येष्ठ नागरिकले भोग्ने असुरक्षा, हेरचाहको अभाव र स्रोतमा सीमित पहुँचलाई पनि सम्बोधन गर्नुपर्छ।
राहतसँगै मनोसामाजिक सहयोग आवश्यक
बाढी प्रभावित क्षेत्रमा राहत वितरण र स्वास्थ्यसम्बन्धी सहयोगका क्रममा ज्येष्ठ नागरिकको अवस्थालाई नजिकबाट बुझ्ने अवसरले पुनःस्थापनालाई समग्र रूपमा हेर्नुपर्ने आवश्यकता देखाएको छ। प्रभावित व्यक्तिलाई खाद्यान्न र लत्ताकपडा उपलब्ध गराउनु महत्त्वपूर्ण भए पनि उनीहरूको मानसिक स्वास्थ्य, दीर्घरोग व्यवस्थापन र सामाजिक सुरक्षालाई सँगसँगै अघि बढाउन आवश्यक छ।
यसका लागि स्थानीय सरकार, स्वास्थ्य संस्था, महिला सामुदायिक स्वास्थ्य स्वयंसेविका र नागरिक समाजबीच समन्वय हुनुपर्छ। प्रभावित ज्येष्ठ नागरिकको पहिचान गर्ने, नियमित भेटघाट गर्ने, उनीहरूको कुरा ध्यानपूर्वक सुन्ने र परिवार तथा समुदायसँग पुनःसम्पर्क स्थापित गर्न सहयोग गर्ने व्यवस्था मिलाउनुपर्छ।
डर, अनिद्रा वा मानसिक तनावको समस्या लामो समयसम्म रहिरहने, दैनिक काम गर्न कठिन भएमा वा अन्य चिन्ताजनक लक्षण देखिएमा प्रशिक्षित स्वास्थ्यकर्मी तथा मानसिक स्वास्थ्य विशेषज्ञकहाँ प्रेषण गर्नुपर्छ। आवश्यकताअनुसार मनोसामाजिक परामर्श र थप उपचारको व्यवस्था पनि गर्नुपर्छ।
त्यसैगरी उच्च रक्तचाप, मधुमेह, मुटुरोग तथा अन्य दीर्घरोगका औषधि नियमित उपलब्ध गराउने, आवश्यक स्वास्थ्य परीक्षण गर्ने र घरमै पुगेर सेवा दिन सकिने व्यवस्था मिलाउनुपर्छ। स्थानीय स्वास्थ्यकर्मी तथा महिला सामुदायिक स्वास्थ्य स्वयंसेविकालाई विपद्पछिको मानसिक स्वास्थ्यका सामान्य लक्षण पहिचान, प्राथमिक मनोसामाजिक सहयोग र आवश्यक प्रेषणसम्बन्धी तालिम दिन सकेमा प्रभावित व्यक्तिले समयमै सहयोग पाउन सक्छन्।
पुनःस्थापनामा ज्येष्ठ नागरिकलाई केन्द्रमा राखौँ
विपद्पछिको पुनःस्थापना सडक, पुल र घर पुनर्निर्माणमा मात्रै सीमित हुनु हुँदैन। प्रभावित समुदायको सामाजिक संरचना, जीविकोपार्जन, स्वास्थ्य र हेरचाहको आवश्यकतालाई पनि उत्तिकै महत्त्व दिनुपर्छ।
स्थानीय तहले बाढी प्रभावित ज्येष्ठ नागरिकको तथ्याङ्क संकलन गर्दा उमेर, लिङ्ग, अपाङ्गता, दीर्घरोग, पारिवारिक अवस्था, हेरचाहको उपलब्धता र जीविकोपार्जनमा परेको प्रभावलाई समेट्नुपर्छ। एक्लै बस्ने, आफन्त गुमाएका र नियमित स्वास्थ्य सेवाबाट वञ्चित भएका व्यक्तिका लागि प्राथमिकताका आधारमा सहयोग उपलब्ध गराउनुपर्छ।
सरकार, स्वास्थ्य संस्था, मानवीय सहायता निकाय र नागरिक समाजले संयुक्त रूपमा ज्येष्ठ नागरिकमैत्री विपद् व्यवस्थापन प्रणाली विकास गर्न आवश्यक छ। उद्धार तथा राहतदेखि सुरक्षित आवास, स्वास्थ्य सेवा, मानसिक स्वास्थ्य सहयोग, सामाजिक संरक्षण र दीर्घकालीन पुनःस्थापनासम्मका सबै चरणमा ज्येष्ठ नागरिकको आवश्यकतालाई समेट्नुपर्छ।
भोटेकोशीको बाढीले छाडेको घाउ निको हुन समय लाग्नेछ। भौतिक संरचना पुनर्निर्माण गर्न सकिएला, तर आफन्त गुमाएका र अझै पनि बेपत्ता सन्तानको प्रतीक्षामा रहेका अभिभावकको पीडा सम्बोधन गर्न संवेदनशीलता, निरन्तर साथ र विशेष सहयोग चाहिन्छ।
माइली तामाङको मनमा अझै बाढीको दृश्य झलझली आइरहेको छ। उहाँजस्तै प्रभावित ज्येष्ठ नागरिकका लागि राहतको अर्थ खाद्यान्न र लत्ताकपडा उपलब्ध गराउनु मात्रै होइन, फेरि सुरक्षित महसुस गर्न सक्ने वातावरण निर्माण गर्नु पनि हो। पुनःस्थापनाको हरेक चरणमा उनीहरूको शारीरिक स्वास्थ्य, मानसिक स्वास्थ्य, सम्मान र जीविकोपार्जनलाई समान महत्त्व दिन सके मात्रै विपद्पछिको पुनर्निर्माण समावेशी र दिगो बन्न सक्छ।
-(लेखक युवराज रोक्का जेरियाट्रिक सोसाइटी अफ नेपालमा संलग्न छन्।)
