१. परिचय
भगवान् धन्वन्तरिलाई हिन्दू धार्मिक तथा सांस्कृतिक परम्परामा आरोग्यका देवता, आयुर्वेदका आदिप्रवर्तक र चिकित्सकहरूका संरक्षकका रूपमा सम्मान गरिन्छ। धनत्रयोदशी अर्थात् कार्तिक कृष्ण पक्षको त्रयोदशी तिथिलाई धन्वन्तरि जयन्तीका रूपमा मनाउने परम्परा छ। नेपालमा यस अवसरलाई राष्ट्रिय आयुर्वेद दिवस तथा आरोग्य चेतना अभिवृद्धिसँग पनि जोडिँदै आएको छ।
'प्रकृतिअनुकूल आहार, औषध र विहार: रोगमुक्त समाज' भन्ने नाराले स्वास्थ्यलाई औषधि सेवन oder अस्पतालको उपचारमा मात्र सीमित नराखी खानपान, दैनिक आचरण, वातावरण र समयानुकूल जीवनशैलीसँग जोड्छ। यही दृष्टिले धन्वन्तरिसम्बन्धी पौराणिक मान्यता, आयुर्वेदको दार्शनिक आधार, नेपालको ऐतिहासिक अनुभव तथा आधुनिक वैज्ञानिक परीक्षणको आवश्यकतालाई सन्तुलित रूपमा बुझ्नु जरूरी छ।
२. भगवान् धन्वन्तरिको पौराणिक स्वरूप र आयुर्वेद परम्परा
पुराणहरूमा समुद्र मन्थनको प्रसङ्गसँग धन्वन्तरिको आविर्भाव जोडिएको छ। उनलाई अमृतकलश धारण गरेका आरोग्यका देवताका रूपमा चित्रण गरिन्छ। यो वर्णन धार्मिक आख्यान र सांस्कृतिक स्मृतिको हिस्सा हो; यसलाई आधुनिक अर्थमा प्रमाणित जीवनी वा ऐतिहासिक घटनाको प्रत्यक्ष अभिलेखका रूपमा लिनु उपयुक्त हुँदैन।
आयुर्वेदको विकास कुनै एक व्यक्तिको एकल प्रयासबाट भएको भन्दा पनि दीर्घकालीन ज्ञानपरम्परा, आचार्यहरूको अध्ययन, अभ्यास र पुस्तान्तरणबाट विकसित भएको चिकित्सा प्रणालीका रूपमा बुझ्नु बढी उपयुक्त हुन्छ। चरकसंहिता, सुश्रुत संहिता र अष्टाङ्गहृदयम् जस्ता ग्रन्थहरूले शरीर, स्वास्थ्य, रोग, निदान, उपचार, शल्यचिकित्सा, औषधि र जीवनशैलीसम्बन्धी ज्ञानलाई व्यवस्थित गरेका छन्। धन्वन्तरि नाम यस परम्परामा विशेष श्रद्धा र आदर्शको प्रतीकका रूपमा स्थापित छ।
३. आयुर्वेदको दार्शनिक आधार
आयुर्वेदको मूल चासो शरीरमा रोग उत्पन्न भएपछि उपचार गर्नु मात्र होइन, स्वस्थ व्यक्तिको स्वास्थ्य जोगाउनु र बिरामीको विकार शमन गर्नु पनि हो। 'स्वस्थस्य स्वास्थ्य रक्षणं, आतुरस्य विकार प्रशमनं च' भन्ने सूत्रले यही दोहोरो उद्देश्य व्यक्त गर्छ। यसमा शरीर, मन, आहार, निद्रा, आचरण र वातावरणबीचको सम्बन्धलाई महत्त्व दिइन्छ।
वात, पित्त र कफलाई आयुर्वेदको त्रिदोष सिद्धान्तका रूपमा व्याख्या गरिन्छ। त्यस्तै, अग्नि, धातु, मल र प्रकृतिसम्बन्धी अवधारणाले शरीरका क्रियाहरूलाई बुझ्ने परम्परागत ढाँचा प्रदान गर्छन्। यी अवधारणाको आफ्नै शास्त्रीय अर्थ र उपचारगत प्रयोग छन्। तिनलाई आधुनिक शरीरक्रियाविज्ञानसँग सीधै समान ठहर्याउनु वा सबै रोगको वैज्ञानिक व्याख्या यही सिद्धान्तले पूर्ण रूपमा गर्छ भन्नु उचित हुँदैन। परम्परागत ज्ञान र आधुनिक अनुसन्धानबीच संवाद तथा परीक्षण आवश्यक छ।
आयुर्वेदमा दिनचर्या, ऋतुचर्या, उचित आहार, पर्याप्त निद्रा, शारीरिक सक्रियता र मानसिक सन्तुलनलाई स्वास्थ्यका आधार मानिन्छ। इनमेंबाट धेरै अभ्यास सार्वजनिक स्वास्थ्यका दृष्टिले पनि उपयोगी हुन सक्छन्। तर कुनै विशेष आहार, जडीबुटी वा उपचार सबै व्यक्तिका लागि समान रूपमा उपयुक्त हुन्छ भन्ने निष्कर्ष निकाल्नु हुँदैन; उमेर, स्वास्थ्य अवस्था, औषधि सेवन र व्यक्तिगत आवश्यकताअनुसार निर्णय गर्नुपर्छ।
४. आयुर्वेद विज्ञान र खानपानको सम्बन्ध
आहारलाई आयुर्वेदले स्वास्थ्य र रोग दुवैसँग सम्बन्धित महत्त्वपूर्ण पक्ष मानेको छ। स्थानीय रूपमा उपलब्ध, मौसमी, विविध र सन्तुलित खाद्य पदार्थको सेवनले पोषणमा सहयोग पुर्याउँछ। विभिन्न रङका फलफूल तथा तरकारी समावेश गर्दा खानामा विविधता आउँछ र फरक–फरक सूक्ष्मपोषक तत्त्व प्राप्त गर्न मद्दत मिल्छ। तर खानाको रङ मात्रका आधारमा त्यसको पौष्टिकता निर्धारण हुँदैन; खाद्य समूह, मात्रा, तयारी विधि र व्यक्तिको पोषण आवश्यकता पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुन्छन्।
आयुर्वेदमा ‘अग्नि’ र पाचनशक्तिलाई महत्त्व दिइन्छ। व्यवहारमा भने नियमित समयमा भोजन गर्ने, आवश्यकताअनुसार मात्रा मिलाउने, स्वच्छ तथा सुरक्षित खाना खाने र अत्यधिक प्रशोधित खाद्य पदार्थ सीमित गर्ने अभ्यास उपयोगी हुन्छ। ‘सात्त्विक भोजन’ जस्ता अवधारणा सांस्कृतिक तथा दार्शनिक अर्थ बोकेका छन्; तिनलाई आधुनिक पोषणविज्ञानको सम्पूर्ण विकल्पका रूपमा प्रस्तुत गर्नु हुँदैन।
भोक, उमेर, श्रम, मौसम र स्वास्थ्य अवस्थाअनुसार खानपान मिलाउनु उपयुक्त हुन्छ। मधुमेह, मिर्गौला, मुटु वा अन्य दीर्घरोग भएका व्यक्तिले विशेष आहार अपनाउनु अघि सम्बन्धित स्वास्थ्यकर्मीको सल्लाह लिनुपर्छ।
५. नेपालमा आयुर्वेदको ऐतिहासिक पृष्ठभूमि
५.१ वैदिक तथा किंवदन्तीकालीन परम्परा
हिमाली भूभाग, वनस्पति विविधता र स्थानीय उपचार ज्ञान नेपालको सांस्कृतिक जीवनसँग लामो समयदेखि जोडिएका छन्। रामायणमा लक्ष्मण मूर्च्छित हुँदा हनुमानले संजीवनी बुटी ल्याएको प्रसङ्ग नेपाली समाजमा हिमालय र औषधीय वनस्पतिबीचको सांस्कृतिक सम्बन्ध सम्झाउने आख्यानका रूपमा प्रचलित छ। यसलाई ऐतिहासिक वनस्पति पहिचान वा चिकित्सकीय प्रमाणका रूपमा नभई सांस्कृतिक तथा पौराणिक सन्दर्भका रूपमा बुझ्नुपर्छ।
५.२ लिच्छवि तथा मल्लकालीन परम्परा
लिच्छवि तथा मल्लकालीन समाजमा स्थानीय वैद्य, राजवैद्य र परम्परागत उपचार ज्ञानको अभ्यास रहेको उल्लेख पाइन्छ। दरबार तथा समुदायमा उपचार सेवा उपलब्ध गराउने परम्पराले स्थानीय स्वास्थ्य अभ्यासलाई निरन्तरता दिएको मानिन्छ। साथै राजा प्रताप मल्ल (वि.सं. १६९८–१७३१) को पालामा आयुर्वेदिक औषधि उत्पादन गर्ने वैद्यखानाको स्थापना भएको थियो।
५.३ आधुनिक संस्थागत विकास
वि.सं. १९०५ माघ १३ गते सोमबारको दिनमा भीषण आगलागीमा कतिपय औषधी नष्ट भएको थियो। त्यसपछि थापाथलीबाट त्रिपुरेश्वरमा सारियो। यो वैद्यखानालाई पछि चन्द्रशमशेरले सिंहदरबारमा सारेपछि ‘सिंहदरबार वैद्यखाना’ भनियो। नेपालको भौगोलिक तथा जैविक विविधताले औषधीय वनस्पतिको सम्भावना प्रदान गरेको छ। तथापि नेपालका सबै भूभागलाई जडीबुटीको विभिन्न पारिस्थितिक क्षेत्रमा औषधीय वनस्पतिको विविधता र परम्परागत उपयोग रहेको छ।
६. २७औँ राष्ट्रिय आरोग्य दिवस, २०८३: नाराको अर्थ र सान्दर्भिकता
'प्रकृतिअनुकूल आहार, औषध र विहार: रोगमुक्त समाज' भन्ने नाराले स्वास्थ्य प्रवर्द्धनका तीन परस्पर सम्बन्धित आयामलाई जोड दिन्छ।
प्रकृतिअनुकूल आहार: स्थानीय उपलब्धता, ऋतु, पोषण आवश्यकता र खाद्य सुरक्षालाई ध्यानमा राखेर सन्तुलित तथा विविध भोजन गर्ने अभ्यास।
प्रकृतिअनुकूल औषध: औषधि छनोट गर्दा परम्परागत ज्ञानसँगै गुणस्तर, मात्रा, सुरक्षा, प्रभावकारिता र सम्भावित औषधि–अन्तरक्रियाको मूल्याङ्कन गर्ने अभ्यास। जडीबुटीजन्य हुनु मात्र कुनै औषधि सुरक्षित वा प्रभावकारी भएको प्रमाण होइन।
प्रकृतिअनुकूल विहार: नियमित शारीरिक गतिविधि, पर्याप्त निद्रा, व्यक्तिगत सरसफाइ, मानसिक स्वास्थ्यको ख्याल, योग तथा प्राणायामजस्ता अभ्यासलाई व्यक्तिको अवस्था र क्षमताअनुसार अपनाउने जीवनशैली।
यस नाराको सार रोग लागेपछि उपचार खोज्ने मात्र नभई रोगको जोखिम घटाउने, स्वास्थ्य चेतना बढाउने र समुदायमै स्वस्थ वातावरण निर्माण गर्ने दिशामा केन्द्रित छ। यसको सफल कार्यान्वयनका लागि व्यक्तिगत व्यवहारसँगै स्वच्छ पानी, सुरक्षित खाना, सरसफाइ, शिक्षा, वातावरण संरक्षण र पहुँचयोग्य स्वास्थ्य सेवाजस्ता सामाजिक आधार पनि आवश्यक हुन्छन्।
७. नाराको कार्यान्वयनका व्यावहारिक मार्ग
स्थानीय तह र विद्यालयमा आहार, सरसफाइ, शारीरिक सक्रियता, निद्रा र तनाव व्यवस्थापनसम्बन्धी स्वास्थ्य शिक्षा विस्तार गर्नुपर्छ। स्थानीय खाद्य परम्परा र उपलब्ध पोषणयुक्त खाद्य पदार्थलाई वैज्ञानिक पोषण सन्देशसँग जोड्न सकिन्छ।
औषधीय वनस्पतिको संरक्षण र दिगो उपयोगलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ। जडीबुटी संकलनमा वैज्ञानिक विधि, पुनःउत्पादन, खेती, समुदायको सहभागिता र जैविक विविधताको संरक्षण सुनिश्चित गर्नुपर्छ। कच्चा पदार्थको निकासी रोक्ने एकल उपायभन्दा देशभित्र गुणस्तरीय प्रशोधन, मूल्य अभिवृद्धि, बजार पहुँच र लाभको न्यायोचित बाँडफाँटलाई प्रोत्साहन गर्नु प्रभावकारी हुन्छ।
आयुर्वेद औषधि तथा उपचारसम्बन्धी अनुसन्धानका लागि प्रयोगशाला, दक्ष जनशक्ति, गुणस्तर परीक्षण र नैतिक मापदण्डसहितको अनुसन्धान क्षमता विकास गर्नुपर्छ। परम्परागत प्रयोगको अभिलेखीकरणसँगै औषधिको रासायनिक संरचना, मात्रा, सुरक्षा र आवश्यकताअनुसार क्लिनिकल अध्ययन अघि बढाउन सकिन्छ।
आयुर्वेद र आधुनिक चिकित्सा सेवाबीच बिरामीको हितलाई केन्द्रमा राखेर समन्वय गर्नुपर्छ। बिरामीको उपचार इतिहास, सेवन गरिरहेका औषधि र सम्भावित अन्तरक्रियाबारे स्वास्थ्यकर्मीबीच सूचना आदानप्रदान हुनुपर्छ। प्रमाणित उपचारलाई प्रतिस्थापन गर्नेभन्दा उपयुक्त अवस्थामा सुरक्षित र प्रभावकारी पूरक सेवा उपलब्ध गराउने दृष्टिकोण आवश्यक छ।
स्वदेशी औषधि उत्पादनलाई प्रोत्साहन गर्दा कच्चापदार्थको स्रोत, उत्पादन प्रक्रिया, गुणस्तर नियन्त्रण, लेबलिङ, भण्डारण र बजार अनुगमनमा कडाइ गर्नुपर्छ। स्वदेशी उत्पादन हुनु आफैँमा गुणस्तरको प्रमाण होइन; उपभोक्ताको सुरक्षा पहिलो प्राथमिकता हुनुपर्छ।
८. आधुनिक युगमा आयुर्वेदको सान्दर्भिकता र चुनौती
८.१ सान्दर्भिकता
अस्वस्थ खानपान, शारीरिक निष्क्रियता, धूमपान, मदिरा सेवन, तनाव र निद्राको कमीले नसर्ने रोगको जोखिम बढाउन सक्छ। यस्तो अवस्थामा स्वस्थ जीवनशैली, सन्तुलित आहार र नियमित शारीरिक गतिविधिमा जोड दिने आयुर्वेदको रोकथाममुखी पक्ष समसामयिक देखिन्छ। आयुर्वेदलाई जीवनशैली र स्वास्थ्यसम्बन्धी परम्परागत ज्ञानको प्रणालीका रूपमा अध्ययन गर्न सकिन्छ; तर यसका सबै उपचार आधुनिक वैज्ञानिक मापदण्डबाट प्रमाणित भइसकेका छन् भन्ने दाबी गर्नु हुँदैन।
अश्वगन्धा, गुर्जो, तुलसी र त्रिफलाजस्ता वनस्पति तथा मिश्रणबारे विभिन्न स्तरका अनुसन्धान भएका छन्। अनुसन्धानको नतिजा उत्पादन, मात्रा, तयारी विधि र अध्ययनको गुणस्तरअनुसार फरक हुन सक्छ। त्यसैले कुनै वनस्पतिले मधुमेह, उच्च रक्तचाप वा अन्य दीर्घरोग निको पार्छ भन्ने सामान्य दाबी गर्न पर्याप्त प्रमाण आवश्यक हुन्छ। रोगको निदान र उपचारका लागि योग्य स्वास्थ्यकर्मीको सल्लाह अनिवार्य छ।
८.२ सकारात्मक पक्ष र सम्भावना
नेपालमा बीएएमएसलगायत आयुर्वेदसम्बन्धी अध्ययन कार्यक्रम सञ्चालन हुनु दक्ष जनशक्ति उत्पादनको आधार हो। आयुर्वेद औषधालय, अस्पताल र नागरिक आरोग्य सेवामार्फत सेवा विस्तार गर्ने प्रयासले समुदायस्तरमा स्वास्थ्य पहुँच बढाउन योगदान पुर्याउन सक्छ। यसको वास्तविक प्रभाव मूल्याङ्कन गर्न सेवा उपलब्धता, जनशक्ति, औषधि आपूर्ति, सेवाग्राहीको पहुँच र उपचार परिणामसम्बन्धी नियमित तथ्याङ्क आवश्यक हुन्छ।
नेपालको वनस्पति विविधता, स्थानीय ज्ञान र औषधि उत्पादनको सम्भावनालाई अनुसन्धान तथा उद्योगसँग जोड्न सके रोजगारी, स्थानीय आय र निर्यात सम्भावना बढ्न सक्छ। यसका लागि संरक्षण, दिगो संकलन, वैज्ञानिक प्रशोधन र गुणस्तर प्रमाणीकरणलाई एउटै मूल्यशृङ्खलामा जोड्नुपर्छ।
८.३ विद्यमान चुनौतीहरू
नेपालमा आयुर्वेद स्वास्थ्य सेवाको प्रभावकारी विकास र विस्तारका लागि बजेट तथा स्रोतसाधनको पर्याप्तता, जडीबुटीको दिगो व्यवस्थापन, वैज्ञानिक अनुसन्धान, औषधिको गुणस्तर प्रमाणीकरण र स्वास्थ्य सेवाबीचको समन्वय प्रमुख चुनौतीका रूपमा रहेका छन्। आयुर्वेद अस्पताल तथा औषधालयमा आवश्यक भौतिक पूर्वाधार, उपकरण, दक्ष जनशक्ति, औषधि भण्डारण, परीक्षण प्रयोगशाला र अनुसन्धान सुविधाको व्यवस्था गर्न पर्याप्त बजेट तथा कार्यक्रम सुनिश्चित गर्न आवश्यक छ। यसका साथै विनियोजित बजेट र उपलब्ध स्रोतसाधनलाई वास्तविक आवश्यकताअनुसार परिचालन गरी सेवा प्रवाहको नियमित मूल्याङ्कन गर्नुपर्छ।
नेपालको औषधीय वनस्पति तथा जडीबुटी सम्पदाको संरक्षण र उपयोगमा पनि उल्लेख्य चुनौती छन्। अवैज्ञानिक संकलन, प्राकृतिक वासस्थानको विनाश र पुनरुत्पादनको ख्याल नगरी गरिने दोहनले जडीबुटीको उपलब्धता तथा जैविक विविधतामा नकारात्मक असर पार्न सक्छ। अर्कोतर्फ, जडीबुटी कच्चा पदार्थकै रूपमा बिक्री हुँदा प्रशोधन, औषधि निर्माण, प्याकेजिङ र बजारीकरणबाट प्राप्त हुन सक्ने आर्थिक लाभ देशभित्र पर्याप्त रूपमा सिर्जना हुन सकेको छैन। त्यसैले दिगो संकलन, व्यावसायिक खेती, प्रशोधन उद्योगको विकास, गुणस्तरअनुसार मूल्य निर्धारण र स्थानीय समुदायको लाभ सुनिश्चित गर्ने व्यवस्था आवश्यक छ।
आयुर्वेदिक औषधि तथा जडीबुटीजन्य उत्पादनको प्रभावकारिता, सुरक्षा, उचित मात्रा, शुद्धता र गुणस्तर सुनिश्चित गर्न वैज्ञानिक अनुसन्धान तथा प्रयोगशाला परीक्षणलाई सुदृढ बनाउनुपर्छ। परम्परागत प्रयोग र स्थानीय ज्ञानको संरक्षणसँगै औषधिको गुणस्तर तथा सम्भावित प्रतिकूल असरबारे प्रमाणमा आधारित परीक्षण आवश्यक हुन्छ। अनुसन्धानबाट प्राप्त नतिजा सार्वजनिक गर्ने, औषधिको गुणस्तर प्रमाणीकरण गर्ने र सुरक्षित प्रयोगसम्बन्धी स्पष्ट जानकारी उपलब्ध गराउने प्रणाली विकास गर्नु पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ।
स्वास्थ्य सेवा प्रवाहमा आयुर्वेद र आधुनिक चिकित्साबीच प्रभावकारी समन्वय तथा पेशागत उत्तरदायित्व कायम गर्नु अर्को चुनौती हो। बिरामीको आवश्यकताअनुसार उपचार पद्धति वा विशेषज्ञ सेवामा पठाउने स्पष्ट रेफरल प्रणाली, स्वास्थ्य संस्थाबीच सूचना आदानप्रदान र सहकार्य आवश्यक छ। प्रत्येक पद्धतिको स्वास्थ्यकर्मीले आफ्नो दक्षता र उपचारको सीमाभित्र रहेर सेवा दिनुका साथै आवश्यक अवस्थामा बिरामीलाई उपयुक्त विशेषज्ञकहाँ पठाउनुपर्छ।
आयुर्वेदिक तथा जडीबुटीजन्य औषधिको सुरक्षित प्रयोग र उपचार निरन्तरतालाई विशेष ध्यान दिनुपर्छ। प्राकृतिक स्रोतबाट बनेका औषधि पनि गलत मात्रा, अशुद्ध उत्पादन वा अन्य औषधिसँगको अन्तरक्रियाका कारण प्रतिकूल असर पार्न सक्छन्। विशेषगरी दीर्घरोगका बिरामीले चिकित्सकको सल्लाहबिना नियमित औषधि बन्द गरी वैकल्पिक औषधि मात्र प्रयोग गर्दा स्वास्थ्य जोखिम बढ्न सक्छ। त्यसैले औषधिको गुणस्तर, मात्रा, प्रयोग विधि र सम्भावित असरबारे बिरामीलाई स्पष्ट जानकारी दिनुका साथै आफूले सेवन गरिरहेका सबै औषधिबारे स्वास्थ्यकर्मीलाई जानकारी गराउने व्यवस्था आवश्यक छ। कुनै पनि औषधि आफैँ बन्द वा परिवर्तन नगरी चिकित्सकको सल्लाहअनुसार उपचार निरन्तरता र नियमित अनुगमन गर्नुपर्छ।
यसरी आयुर्वेद क्षेत्रको दिगो विकासका लागि पर्याप्त स्रोतसाधन, जडीबुटीको संरक्षण तथा मूल्य अभिवृद्धि, वैज्ञानिक अनुसन्धान, गुणस्तर प्रमाणीकरण, स्वास्थ्य सेवाबीचको समन्वय र औषधिको सुरक्षित प्रयोगलाई एकीकृत रूपमा अघि बढाउनु आवश्यक छ।
९. निष्कर्ष
भगवान् धन्वन्तरि आयुर्वेद परम्परामा आरोग्य, चिकित्साज्ञान र मानवकल्याणका प्रतीकका रूपमा सम्मानित छन्। उनको जयन्तीलाई केवल धार्मिक वा औपचारिक उत्सवमा सीमित नराखी स्वास्थ्य चेतना, परम्परागत ज्ञानको संरक्षण, अनुसन्धान र गुणस्तरीय सेवाको अवसरका रूपमा उपयोग गर्न सकिन्छ। यसका लागि पौराणिक आस्था र ऐतिहासिक प्रमाण, शास्त्रीय दर्शन र आधुनिक विज्ञान, तथा स्थानीय ज्ञान र सार्वजनिक स्वास्थ्य नीतिबीच सन्तुलित सम्बन्ध स्थापित गर्नुपर्छ।
'प्रकृतिअनुकूल आहार, औषध र विहार: रोगमुक्त समाज' भन्ने नारालाई व्यवहारमा उतार्न व्यक्ति, परिवार, समुदाय, स्वास्थ्य संस्था, शैक्षिक क्षेत्र र सरकार सबैको भूमिका आवश्यक छ। स्थानीय तथा मौसमी सन्तुलित आहार, सुरक्षित औषधि प्रयोग, नियमित शारीरिक गतिविधि, पर्याप्त निद्रा र मानसिक स्वास्थ्यको ख्यालले स्वस्थ जीवनशैलीलाई बलियो बनाउन सक्छ।
नेपालको औषधीय वनस्पति सम्पदा र आयुर्वेदसम्बन्धी परम्परागत ज्ञानलाई दिगो संरक्षण, वैज्ञानिक अनुसन्धान, गुणस्तरीय उत्पादन र सर्वसुलभ स्वास्थ्य सेवासँग जोड्न सके यस क्षेत्रले जनस्वास्थ्य र अर्थतन्त्र दुवैमा योगदान पुर्याउन सक्छ। आयुर्वेद र आधुनिक चिकित्सालाई प्रमाण, सुरक्षा र बिरामीको हितका आधारमा परिपूरक रूपमा अघि बढाउनु नै धन्वन्तरिप्रतिको सार्थक सम्मान र आरोग्य दिवसको व्यावहारिक उपलब्धि हुनेछ।
-(शम्भु चापागाईं प्रदेश आयुर्वेद चिकित्सालय, तनहुँका वरिष्ठ कविराज निरीक्षक हुन्।)
