काठमाडौं– एउटा चिकित्सकको जीवन कति लामो हुन्छ?
सायद उसको उमेरले होइन, उसले कति जीवनलाई मृत्युबाट खोेसेर ल्यायो, कति बिरामीलाई उपचार गर्यो, कति संस्थाको जग बसाल्यो र आफूले जानेको ज्ञान कति अर्को पुस्तालाई हस्तान्तरण गर्यो भन्ने कुराले त्यसको मापन गर्छ।
वरिष्ठ शल्य चिकित्सक डा. सुदीपकुमार भट्टाचार्यको जीवन पनि यस्तै थियो। नेपाल चिकित्सक संघका पूर्वअध्यक्ष डा. भट्टाचार्यको २०८३ साल असोज १५ गते बिहान निधन भयो। उनी रहेनन्, तर नेपाली चिकित्सा क्षेत्रको एउटा पुस्तासँग जोडिएको उनको कथा, संघर्ष र योगदान भने बाँकी छ।
उनको जीवनलाई एउटा वाक्यमा सम्झनुपर्दा सायद उनकै शब्द पर्याप्त हुन्छन्– दिने पेशा।
उनी चिकित्सालाई कमाउने वा प्रतिष्ठा हासिल गर्ने पेशाभन्दा मानिसको जीवनमा केही दिने अवसरका रूपमा हेर्थे। सरकारी अस्पतालमा कार्यरत रहँदा निजी अभ्यास नगर्नु, दुर्गममा अस्पताल नभएको ठाउँमा पुगेर सेवा सुरु गर्नु, स्रोतसाधन नभएका अस्पतालमा शल्यक्रिया गर्नु र अवकाशपछि पनि सार्वजनिक स्वास्थ्य संस्थाको विकासमा निरन्तर लागिरहनु त्यसैको प्रमाण थिए।
‘डाक्टर भट्टाचार्य, तिमी अब मन्त्री हुनुपर्यो’
डा. भट्टाचार्यको जीवनमा राजनीतिक र सार्वजनिक पदका अवसर नआएका होइनन्।
बहुदल आएको केही वर्षपछि तत्कालीन प्रधानमन्त्री एवं नेपाली कांग्रेसका नेता कृष्णप्रसाद भट्टराई उनको कुपोन्डोलस्थित घरमा चिया पिउन पुगेका थिए। कुराकानीकै क्रममा भट्टराईले उनलाई मन्त्री बन्न प्रस्ताव गरे।
‘डाक्टर भट्टाचार्य, तिमी अब मन्त्री हुनुपर्यो,’ भट्टराईले भनेका थिए।
डा. भट्टाचार्यले सहजै जवाफ दिए, ‘त्यो मेरो लाइन होइन। म चिकित्सा पेशामै रमाइरहेको छु।’
तत्कालीन प्रधानमन्त्री गिरिजाप्रसाद कोइरालाले उनकी पत्नी नुपूर भट्टाचार्यलाई बंगलादेशको राजदूत बनाउने प्रस्ताव गर्दा पनि भट्टाचार्य दम्पतीले अन्ततः त्यसलाई अस्वीकार गरेका थिए।
राजनीतिक शक्ति र सार्वजनिक पद उनको जीवनमा आइपुगे, तर उनले ती बाटो रोजेनन्। उनले रोजेको बाटो थियो– अस्पताल, बिरामी र चिकित्सा।
‘मेरा लागि सबै मानिस हुन्’
डा. भट्टाचार्यको चिकित्सकीय जीवनको एउटा गहिरो प्रसंग भोजपुरसँग जोडिएको छ।
२०१६ सालमा उनको दरबन्दी भोजपुर अस्पतालमा सिर्जना भयो। उनी भोजपुर पुगे, तर त्यहाँ अस्पताल थिएन।
राजा महेन्द्रको भ्रमणका क्रममा स्थानीयले अस्पताल मागेपछि कागजमा दरबन्दी र संरचना बनेको रहेछ। व्यवहारमा भने अस्पताल थिएन। डा. भट्टाचार्यले काठमाडौंमा आकाशवाणी गरेर रकम मगाए, घर खोजे र त्यहीँबाट स्वास्थ्य सेवा सुरु गरे।
छ महिनाका लागि भोजपुर पठाइएका उनी सेवा व्यवस्थित नगरी फर्किन चाहेनन्। दुई वर्षभन्दा बढी समय त्यहीँ बिताए।
तर भोजपुरले उनलाई अस्पताल मात्र दिएन, नेपाली समाजको अर्को कठोर यथार्थसँग पनि साक्षात्कार गरायो– जातीय विभेद।
एक दिन ‘कामी’ भनेर चिनिने एक व्यक्ति श्रीमती सुत्केरी भएर ज्यान जोखिममा परेको भन्दै उनलाई गुहार्न आए। साल निस्किन नसकेर ती महिला गम्भीर अवस्थामा थिइन्। स्वास्थ्य संस्थामा पर्याप्त स्रोतसाधन थिएन।
डा. भट्टाचार्य आफैं त्यहाँ पुगे। जोखिम मोलेर हातैले साल निकालेर ती महिलाको ज्यान बचाए।
त्यो घटनापछि गाउँमा चर्चा भयो। जातीय कारण देखाउँदै उनलाई प्रश्न पनि गरियो।
उनको उत्तर थियो– ‘मेरा लागि सबै मानिस हुन्। म मानिसको ज्यान जोगाउन डाक्टर भएको हुँ।’
त्यो वाक्य उनको चिकित्सकीय दर्शनको परिचय पनि थियो।
ती महिलाको ज्यान बचाएको सम्मानस्वरूप परिवारले उनलाई खुकुरी र भैंसीको सिङको दाप बनाएर दिएको थियो। उनले त्यसलाई जीवनको सबैभन्दा ठूलो पुरस्कारका रूपमा सम्झने गरेका थिए।
अस्पताल नभएको ठाउँबाट सुरु भएको यात्रा
डा. भट्टाचार्यको जन्म धनुषाको एकराही गाउँमा १९९२ साल भदौमा भएको थियो।
प्रारम्भिक शिक्षा घरमै लिएपछि उनी अध्ययनका लागि भारतको दरभंगा पुगे। नर्थब्रुक स्कुलबाट म्याट्रिकुलेसन र रामकृष्ण मिसन विद्यापीठबाट इन्टरमिडिएट अध्ययन गरे।
सुरुमा उनको रुचि इन्जिनियरिङमा थियो। बायोलोजीसमेत अध्ययन गरेपछि भने उनको बाटो चिकित्सा शिक्षातर्फ मोडियो।
२००९ सालतिर एमबीबीएस छात्रवृत्तिका लागि जनकपुरबाट काठमाडौं आउँदा उनलाई दुई दिनभित्र काठमाडौं आइपुग्नुपर्ने थियो। त्यतिबेला काठमाडौं आउनसमेत राहदानी आवश्यक पर्थ्यो।
रेल र पैदल यात्राबाट जनकपुर–जयनगर–दरभंगा–रक्सौल–वीरगन्ज–अमलेखगन्ज–हेटौंडा हुँदै उनी काठमाडौं आइपुगे।
सिंहदरबारमा एमबीबीएस छात्रवृत्तिका लागि अन्तर्वार्ता दिन जाँदा धोती लगाएका कारण विभेदसमेत भोग्नुपरेको उनले स्मरण गरेका थिए। तर, पढाइमा उत्कृष्ट भएकै कारण छात्रवृत्तिमा छनोट भए।
भारतको लखनउस्थित किङ जर्ज मेडिकल कलेजबाट २०१४ सालमा एमबीबीएस गरे। अध्ययनकै क्रममा सर्जरीमा उनको रुचि बढ्यो र उनी सर्जरीका उत्कृष्ट विद्यार्थी बने।
नेपाल फर्किएपछि वीर अस्पतालबाट सेवा सुरु गरे।
त्यतिबेला नेपालमा विशेषज्ञ सर्जनको संख्या निकै कम थियो।
बुटवलको जंगल र १० सेरको ट्युमर
भोजपुरपछि २०१९ सालमा उनी बुटवल अस्पताल पुगे।
अस्पताल खस्यौलीको जंगलभित्र थियो। स्थानीयमा अस्पताल गए बिरामी मर्छ भन्ने धारणा थियो।
उनले पुरानो घरलाई मर्मत गरेर अस्पतालको स्वरूप दिए। स्रोतसाधनको अभाव थियो, तर सेवा गर्ने इच्छाशक्ति थियो।
एक वृद्ध महिलाको पेटमा ठूलो ट्युमर थियो। अन्यत्र उपचारका लागि जान सक्ने अवस्था थिएन। डा. भट्टाचार्यले जोखिम लिएर शल्यक्रिया गरे।
ड्रेसर बुद्धलाल श्रेष्ठको सहयोगमा आफैं एनेस्थेसिया दिएर उनले करिब १० सेर बराबरको ट्युमर निकाले।
ती महिला सात दिनमै निको भएर घर फर्किइन्।
त्यसपछि बुटवल अस्पतालमा बिरामीको चाप बढ्न थाल्यो। भारतबाट समेत बिरामी उपचारका लागि आउन थाले।
अस्पतालप्रतिको स्थानीय धारणा बदलियो।
त्यो परिवर्तन भवन ठूलो भएर आएको थिएन। एउटा चिकित्सकले बिरामीप्रतिको विश्वास जितेका कारण आएको थियो।
डेढ वर्षमै एफआरसीएस
सर्जरीमा थप विशेषज्ञता हासिल गर्ने क्रममा उनले बेलायतको रोयल कलेज अफ सर्जन्सबाट एफआरसीएस गरे।
सामान्यतः धेरै समय लाग्ने उक्त विशेषज्ञता उनले डेढ वर्षमै पूरा गरे।
बेलायतमा रहँदा नेपाली चिकित्सकमाझ उनको क्षमताको चर्चा भइसकेको थियो। केही वर्ष त्यहीँ बसेर थप ज्ञान र अनुभव हासिल गर्न चाहन्थे।
तर, विदेशमा विभेदको अनुभव गरेपछि नेपाल फर्किने इच्छा झन् बलियो भएको उनले बताएका थिए।
नेपाल फर्किएपछि केही समय वीर अस्पतालमा काम गरे। त्यसपछि फेरि काठमाडौं बाहिर जाने बाटो रोजे।
विराटनगरमा सर्जरीको विस्तार
२०२४ सालतिर उनी विराटनगर पुगे।
त्यतिबेला काठमाडौं बाहिर गएर विशेषज्ञ शल्य चिकित्सा सेवा दिने चिकित्सक निकै कम थिए।
विराटनगरमा सेवा सुरु गर्दा पर्याप्त उपकरण थिएनन्। एनेस्थेसियाको जनशक्ति पनि पर्याप्त थिएन।
उनले आवश्यक उपकरण जुटाए र सेवा सुरु गरे। करिब सात वर्ष विराटनगरमा काम गरे।
काठमाडौं बाहिर पनि विशेषज्ञ स्वास्थ्य सेवा विस्तार गर्न सकिन्छ भन्ने उदाहरण उनले त्यहाँ प्रस्तुत गरे।
उनको चिकित्सकीय जीवनको खास विशेषता नै यही थियो– जहाँ स्रोतसाधन कम थियो, त्यहीँ सेवा पुर्याउने।
‘दिने पेशा’को अर्थ
डा. भट्टाचार्य सरकारी अस्पतालमा काम गर्दा निजी चिकित्सकीय अभ्यास गर्दैनथे।
सेवा निवृत्त भएपछि पनि उनको सक्रियता रोकिएन। वीर अस्पताल, न्याम्स र राष्ट्रिय ट्रमा सेन्टरको विकासमा उनले निरन्तर समय दिए।
अस्पतालको अध्यक्ष, सल्लाहकार तथा न्याम्सका प्राध्यापकका रूपमा उनले लामो समय काम गरे। केही समय नेपाल मेडिकल कलेजमा पनि प्राध्यापक रहे।
निजी अस्पतालमा मेडिकल डाइरेक्टरका रूपमा केही समय काम गरे। तर बिरामीबाट उपचारबापत शुल्क लिन मनले नमानेपछि त्यो जिम्मेवारी छाडेको उनले बताएका थिए।
त्यसैले ‘दिने पेशा’ उनका लागि भाषणमा प्रयोग हुने शब्द मात्र थिएन। त्यो उनको व्यवहारमा देखिएको जीवनदर्शन थियो।
पेशागत स्वाभिमान
डा. भट्टाचार्य पेशागत स्वाभिमानका लागि पनि चिनिन्थे। एकपटक तत्कालीन स्वास्थ्य मन्त्रीसँग पोस्टिङको विषयमा विवाद भएपछि उनले ट्वाइलेट पेपरमै राजीनामा लेखेर बुझाएको प्रसंग नेपाली चिकित्सा क्षेत्रमा लामो समय चर्चामा रह्यो।
त्यसपछि उनीमाथि कारबाही गर्ने चेतावनीसमेत आएको थियो। अन्ततः उक्त विवादले मन्त्रीकै पद धरापमा परेको उनको संस्मरणमा उल्लेख छ।
बहुदल आएपछि उनी वीर अस्पतालको निर्देशक बने।
कांग्रेस र कम्युनिस्ट दुवै पक्षसँग संवाद राख्ने उनको शैली थियो। उनले वीर अस्पतालमा डा. भरत प्रधानलाई उपनिर्देशक बनाए।
यस विषयमा तत्कालीन प्रधानमन्त्री गिरिजाप्रसाद कोइरालाले प्रश्न गर्दा डा. भट्टाचार्यले प्रतिप्रश्न गरेका थिए– ‘बहुदल ल्याउँदा हजुरले किन सहकार्य गर्नुभयो?’
प्रधानमन्त्रीले देश र प्रजातन्त्र जोगाउन त्यसो गर्नुपरेको बताएपछि उनको जवाफ थियो– ‘मैले पनि वीर अस्पताल जोगाउन यसो गर्नुपर्यो।’
करिब १९ महिना उनले वीर अस्पतालको निर्देशकका रूपमा काम गरे।
संस्थाहरूमा बाँचेको योगदान
डा. भट्टाचार्य नेपाल मेडिकल काउन्सिलको अध्यक्षसमेत भए। काउन्सिलको अधिकार सीमित रहेको समयमा उनले त्यसको अधिकार पुनःस्थापनाका लागि पहल गरे। उनकै सक्रियतामा मेडिकल शिक्षा तथा चिकित्सकको योग्यता जाँचसम्बन्धी अधिकार काउन्सिललाई दिलाउन पहल भएको थियो।
वीर अस्पतालमा चिकित्सा विज्ञान राष्ट्रिय प्रतिष्ठान (न्याम्स) निर्माण तथा राष्ट्रिय ट्रमा सेन्टरको स्थापनामा पनि उनको महत्वपूर्ण भूमिका थियो।
सरकारी सेवाबाट अवकाश पाएपछि पनि यी संस्थासँग उनको सम्बन्ध टुटेन।
न्याम्समा प्राध्यापक, वीर अस्पतालमा अध्यक्ष तथा सल्लाहकारका रूपमा उनले काम गरिरहे।
कतिपय मानिस अवकाशपछि सार्वजनिक जीवनबाट बिस्तारै टाढिन्छन्। डा. भट्टाचार्यका लागि भने अवकाश सेवा रोक्ने बिन्दु थिएन।
‘नेपाल काका’का सन्तान
डा. भट्टाचार्यको पारिवारिक इतिहास पनि कम रोचक छैन।
उनका पुर्खा बंगाली मूलका गणेश भट्टाचार्यलाई सेन वंशले कुनै मल्ल राजाको उपचारका लागि नेपाल ल्याएको पारिवारिक इतिहास उनले सुनाउने गरेका थिए।
यसरी करिब पाँच सय वर्षअघिको नेपालसँग जोडिएको पारिवारिक इतिहास बोकेका डा. भट्टाचार्य आफैं भने आधुनिक नेपाली चिकित्सा इतिहासको एउटा महत्वपूर्ण पात्र बने।
चिकित्सा परिवारका अभिभावक
उनकी जीवनसाथी नुपूर भट्टाचार्य पनि लामो समय सामाजिक क्षेत्रमा सक्रिय रहिन्।
रेडियो नेपालको बाल कार्यक्रम ‘हातेमालो’की सञ्चालिका रहेकी नुपूरले गायनमा समेत पहिचान बनाएकी थिइन्। पछि उनले युनिसेफ र सेभ द चिल्ड्रेनमा काम गरिन्।
उनीहरूका तीन सन्तान आनन्दिता, निलञ्जना र सत्यदीप भट्टाचार्य चिकित्सक छन्। ज्वाइँ र बुहारीसमेत चिकित्सक रहेको डा. भट्टाचार्यले बताएका थिए।
यस अर्थमा उनको परिवारमा चिकित्सा एउटा पेशा मात्र रहेन, पुस्ताले बोकेको जिम्मेवारी बन्यो।
‘जीवनका सबै कथा सुनाए उपन्यास बन्छ’
२०२१ सालतिर स्वास्थ्यखबरसँग आफ्नो जीवनका अनुभव सुनाउँदा डा. भट्टाचार्यले भनेका थिए– मैले देखे–भोगेका सबै कथा सुनाउने हो भने एउटा उपन्यास बन्न सक्छ।
उनले त्यसबेला सायद आफ्नो जीवनका सबै अध्याय सुनाइसकेका थिएनन्। किनभने उनका कथामा एउटा चिकित्सकको व्यक्तिगत यात्रा मात्र थिएन।
त्यसमा पुरानो नेपालको सामाजिक संरचना थियो। जातीय विभेद थियो। काठमाडौंसम्म पुग्न रेल र पैदल यात्रा गर्नुपर्ने समय थियो। स्वास्थ्य संस्थाको अभाव थियो। स्रोतसाधनविहीन अस्पताल थिए। राजनीति थियो। राजनीतिक दबाब थियो। पेशागत स्वाभिमान थियो।
र, यी सबैबीच मानिसको जीवन बचाउने एउटा चिकित्सकको निरन्तर यात्रा थियो।
सम्झनामा रहने चिकित्सक
डा. सुदीपकुमार भट्टाचार्य अब हामीमाझ छैनन्। तर, भोजपुरमा अस्पताल नभएको ठाउँमा सुरु गरिएको सेवा, बुटवलको जंगलमा उभिएको अस्पताल, विराटनगरमा विस्तार गरिएको विशेषज्ञ शल्य चिकित्सा सेवा, वीर अस्पतालको नेतृत्व, नेपाल मेडिकल काउन्सिलको सुदृढीकरण, न्याम्स र राष्ट्रिय ट्रमा सेन्टरको विकासमा उनले पुर्याएको योगदान– यी सबैमा उनको उपस्थिति बाँकी रहनेछ।
उनको जीवनलाई केवल पद र उपलब्धिको सूचीमा सीमित गरेर सम्झनु सम्भव छैन। उनीसँग जोडिएको सबैभन्दा ठूलो स्मृति सायद ती बिरामीहरू हुन्, जसका लागि उनी चिकित्सक थिए।
र, तीमध्ये भोजपुरकी ती महिला पनि छन्, जसको ज्यान जोगाएपछि उनले सुनेका थिए प्रश्न– किन?
उनको उत्तर आज पनि उनको जीवनको परिचय बनेर उभिएको छ– 'मेरा लागि सबै मानिस हुन्। म मानिसको ज्यान जोगाउन डाक्टर भएको हुँ।’
चिकित्सालाई ‘दिने पेशा’ मान्ने डा. भट्टाचार्यले आफ्नो जीवनभर धेरै कुरा दिए– समय, सीप, ज्ञान, नेतृत्व र सबैभन्दा महत्वपूर्ण, मानिसको जीवनप्रतिको भरोसा।
सायद त्यसैले उनको निधनलाई एउटा चिकित्सकको अन्त्यका रूपमा मात्र सम्झन सकिँदैन। यो एउटा यस्तो चिकित्सकीय यात्राको विराम हो, जसले नेपाली स्वास्थ्य क्षेत्रका धेरै बाटामा आफ्नो पदचाप छाडेर गएको छ। डा. भट्टाचार्यप्रति भावपूर्ण श्रद्धाञ्जली।
