इरेक्टाइल डिसफङ्सन अर्थात नपुंसकता (लिंग बलियो नहुने समस्या) लाई पुरुषहरूमा व्याप्त एक 'मौन महामारी' का रूपमा लिन सकिन्छ। विभिन्न अध्ययनहरूका अनुसार ४० वर्षभन्दा माथिका आधाभन्दा बढी वयस्क पुरुषहरू यो समस्याबाट पीडित छन्। यद्यपि, निकै कम पुरुष मात्र आफ्ना पार्टनर वा नजिकका व्यक्तिसँग यसबारे खुलेर कुरा गर्न तयार हुन्छन्।
यदि कहिलेकाहीँ कुराकानीमा यो विषय निस्कियो भने पनि यसलाई गम्भीर स्वास्थ्य समस्याको प्रारम्भिक चेतावनीका रूपमा लिनुको साटो केवल ख्यालठट्टा वा जिस्किने माध्यम मात्र बनाइन्छ। तर, पछिल्ला थुप्रै अनुसन्धानहरूले के देखाएका छन् भने, लिंग वास्तवमा पुरुषको समग्र स्वास्थ्यको ऐना हो। इरेक्टाइल डिसफङ्सन अर्थात नपुंसकता हुनु भनेको मधुमेह, हृदयघात (हार्ट अट्याक), मस्तिष्कघात (स्ट्रोक) र डिमेन्सिया (बिर्सने रोग) जस्ता धेरै गम्भीर रोगहरूको पूर्वसंकेत हुन सक्छ।
रोम तोर भर्गाता विश्वविद्यालयका सेक्सोलोजिस्ट इमानुएल जानिनीका अनुसार यो समस्या स्वास्थ्य संकटको पूर्वसूचना दिने 'खानीभित्रको सुगा' जस्तै हो। यदि चिकित्सकहरूले समयमै इरेक्टाइल डिसफङ्सन अर्थात नपुंसकताको सही परीक्षण गर्ने हो भने, पुरुष स्वास्थ्यमा आउन सक्ने गम्भीर खतराहरूलाई रोग निकै बढ्नुअघि नै पहिचान र उपचार गर्न सकिन्छ। तर, आफ्नो यौन स्वास्थ्यबारे कुरा गर्न पुरुषहरूले मान्ने धौधौ र लाजका कारण उनीहरूले यो महत्त्वपूर्ण अवसर गुमाइरहेका छन्।
यो निकै आम समस्या र यसले डाक्टरका लागि घण्टी बजाउने चेतावनीका कारणहरूबारे पुरुषले थाहा पाउनै पर्ने मुख्य कुराहरू यसप्रकार छन्:
रगत प्रवाह र यसको बनोट (प्लम्बिङ समस्या)
अन्य चिकित्सा अवस्थाहरू जस्तै इरेक्टाइल डिसफङ्सन अर्थात नपुंसकताको दर पनि यसलाई कसरी मापन गरिन्छ भन्ने कुरामा भर पर्छ। जसका कारण विश्वव्यापी रूपमा यसको व्यापकता ३ प्रतिशतदेखि ७६.५ प्रतिशतसम्मको ठूलो दायरामा देखिने गरेको अध्ययनहरू बताउँछन्। तर, करिब १,२०० जनामा विस्तृत प्रश्नावली प्रयोग गरी गरिएको एक ठूलो र सुक्ष्म सर्वेक्षणले ४० वर्ष उमेरका ३९ प्रतिशत पुरुषले नियमित रूपमा कुनै न कुनै स्तरको कमजोरी (इम्पोटेन्स) अनुभव गर्ने र ७० वर्षको उमेर पुग्दा यो दर बढेर ६७ प्रतिशत पुग्ने देखाएको छ।
धेरै अर्थमा, इरेक्टाइल डिसफङ्सन अर्थात नपुंसकता रगत प्रवाहको प्रणाली (प्लम्बिङ) सँग जोडिएको समस्या हो। लिंगको लम्बाइमा 'कर्पोरा काभर्नोसा' भनिने दुईवटा स्पन्जजस्ता संरचनाहरू हुन्छन्, जुन सामान्य अवस्थामा शिथिल (फ्ल्यासिड) रहन्छन्। जब पुरुषमा यौन उत्तेजना आउँछ, मस्तिष्कले लिंगका धमनीहरू (आर्टरिज) वरपरका मांसपेशीहरूलाई खुकुलो पार्ने संकेत पठाउँछ, जसले गर्दा ती दुवै सिलिन्डर जस्ता संरचनामा रगतको तीव्र प्रवाह हुन्छ। ती संरचनाहरू फैलिँदै जाँदा रगतलाई बाहिर लैजाने नसाहरू (भेन्स) थिचिन्छन् र रगत भित्रै थुनिन पुग्छ।
हावा भरिएको बेलुन जस्तै यो अङ्ग फैलिन्छ र कडा हुन्छ। लिंगका यी नलीहरूमा रगतको प्रवाह कम गराउने वा अवरोध पुर्याउने जुनसुकै कारणले पनि पुरुषको उत्तेजना प्राप्त गर्ने वा त्यसलाई टिकाइराख्ने क्षमतामा ह्रास ल्याउँछ।
कतिपय अवस्थामा यो समस्या मानसिक वा मनोवैज्ञानिक पनि हुन्छ। तनाव (स्ट्रेस) को प्रतिक्रिया स्वरूप शरीरमा एड्रेनालिन र कोर्टिसोल जस्ता हर्मोनहरू बढ्दा रक्तनलीहरू खुम्चिन्छन्, जसले गर्दा लिंग कडा हुन पाउँदैन। अत्यधिक तनावले टेस्टोस्टेरोन हर्मोनको उत्पादनमा पनि बाधा पुर्याउँछ, जसले गर्दा यौन इच्छा र उत्तेजना कम हुन्छ। (थाइराइड वा ग्लान्डसम्बन्धी समस्या जस्तै 'हाइपोगोनाडिज्म' भएका व्यक्तिहरूमा पनि टेस्टोस्टेरोनको उत्पादन कम हुन्छ, जसले यसमा भूमिका खेल्छ।) यसबाहेक, मानसिक तनावका कारण ध्यान अन्यत्र मोडिने हुँदा यौन क्रियाकलापमा ध्यान केन्द्रित गर्न गाह्रो हुन्छ।
हाम्रो मानव विकासक्रम (इभोलुसन) मा यसको एउटा बलियो कारण थियो- यदि तनावले यौन उत्तेजनालाई रोक्छ भने, यसले शरीरलाई खतराको क्षणमा बाँच्नका लागि आफ्ना ऊर्जाहरू सुरक्षित राख्न मद्दत गर्थ्यो। 'यदि वातावरण असुरक्षित वा जोखिमपूर्ण छ भने, सन्तानोत्पादन गर्नु प्राथमिकता पर्दैन,' जानिनी भन्छन्। तर, आधुनिक संसारमा ज्यानकै खतरा नहुने खालका धेरै साना कुराले पनि हामीलाई तनाव दिइरहेका हुन्छन्, जसले गर्दा यो सुरक्षात्मक संयन्त्र आवश्यकताभन्दा बढी सक्रिय भइदिन्छ।
मुटु र मस्तिष्कको स्वास्थ्यसँगको सम्बन्ध
धेरैजसो अवस्थामा, इरेक्टाइल डिसफङ्सन अर्थात नपुंसकताले शरीरको व्यापक स्वास्थ्य समस्यालाई दर्साउँछ। उदाहरणका लागि, यो 'एथेरोस्क्लेरोसिस'का कारण हुन सक्छ- जुन अवस्थामा रक्तनलीहरू कडा र साँघुरा हुन्छन् र यसले मुटुरोगको ठूलो जोखिम निम्त्याउँछ। लिंगका धमनीहरू शरीरका सबैभन्दा साना रक्तनलीहरूमध्ये पर्ने भएकाले, मुटुको समस्या हुँदा ती नलीहरू सबैभन्दा पहिले प्रभावित हुन्छन्। त्यसैले इरेक्टाइल डिसफङ्सन अर्थात नपुंसकतालाई मुटुको धमनीसम्बन्धी रोगको पूर्वसंकेत मानिन्छ।
१ लाख ५४ हजार ७९४ जनाको तथ्यांक विश्लेषण गरिएको एक हालैको अनुसन्धान पत्र अनुसार इरेक्टाइल डिसफङ्सन अर्थात नपुंसकता भएका पुरुषहरूमा कोरोनरी मुटुरोग हुने सम्भावना ५९ प्रतिशत बढी र मस्तिष्कघात (स्ट्रोक) हुने जोखिम ३४ प्रतिशत बढी हुन्छ।
बेलायतको म्यानचेस्टर मेट्रोपोलिटन युनिभर्सिटीका प्रजनन् विज्ञान विशेषज्ञ एवं 'युअर नट्स' पुस्तकका लेखक माइकल क्यारोल भन्छन्, 'राम्रो र बलियो उत्तेजना हुनु नै रक्तनलीहरू स्वस्थ रहेको उत्तम मापक हो।'
यति मात्र होइन, कमजोर लिंग स्वास्थ्यले मानसिक क्षमतामा ह्रास (कग्निटिभ डिक्लाइन) आउने संकेत पनि गर्छ। ताइवानमा गरिएको एक अध्ययन अनुसार इरेक्टाइल डिसफङ्सन अर्थात नपुंसकता निदान भएका पुरुषहरूमा ७ वर्षको फलो-अप अवधिमा डिमेन्सिया (अल्जाइमर/बिर्सने रोग) हुने सम्भावना ६८ प्रतिशत बढी पाइएको थियो। लिंग जस्तै हाम्रो मस्तिष्कलाई पनि ऊर्जा प्राप्त गर्न र विषाक्त फोहोरहरू सफा गर्न राम्रो रक्तसञ्चारको आवश्यकता पर्दछ।
मधुमेह (डायबिटिज) सँगको सम्बन्ध
मधुमेहको जोखिममा रहेका व्यक्तिहरूका लागि इरेक्टाइल डिसफङ्सन अर्थात नपुंसकताको निगरानी गर्नु झनै महत्त्वपूर्ण हुन्छ, किनकि यसले रक्तसञ्चार र स्नायु प्रणाली (नर्भस सिस्टम) लाई विभिन्न तरिकाले क्षति पुर्याउँछ। उदाहरणका लागि, रगतमा सुगरको मात्रा अनियन्त्रित हुँदा अत्यधिक ग्लुकोज रक्तनलीका पर्खालहरूमा टाँसिन पुग्छ। जसका कारण रक्तनलीहरूले आफ्नो लचकता गुमाउँछन्- यस प्रक्रियालाई 'ग्लाइकेसन' (Glycation) भनिन्छ। एथेरोस्क्लेरोसिस जस्तै यसले पनि शरीरका संवेदनशील भागहरूमा हुने रक्तप्रवाहलाई सुस्त बनाउँछ, र लिंगका नाजुक नलीहरू यसबाट सबैभन्दा पहिले प्रभावित हुन्छन्।
'मधुमेह र इरेक्टाइल डिसफङ्सन अर्थात नपुंसकताको सम्बन्ध निकै बलियो छ,' बार्सिलोना, स्पेनको सान पाउ रिसर्च इन्स्टिच्युटका अनुसन्धानकर्ता बोगडान भ्लाचो भन्छन्, 'टाइप-२ मधुमेह भएका पुरुषहरूमा मधुमेह नभएकाहरूको तुलनामा इरेक्टाइल डिसफङ्सन अर्थात नपुंसकता हुने सम्भावना झन्डै तीन गुणा बढी हुन्छ।'
भ्लाचोको हालैको अध्ययन समीक्षा अनुसार मधुमेह र इरेक्टाइल डिसफङ्सन अर्थात नपुंसकता दुवै भएका बिरामीहरूमा हात र खुट्टाका नसाहरू खराब हुने समस्या अर्थात् 'पेरिपेरल न्यूरोप्याथी' हुने खतरा केवल मधुमेह मात्र भएकाहरूको तुलनामा निकै बढी हुन्छ। उनीहरूमा आँखाको दृष्टि गुम्ने (रेटिनोप्याथी) र घाउ ढिलो निको हुने समस्याका कारण अङ्ग नै काट्नुपर्ने (एम्पुटेशन) सम्भावना समेत उच्च रहन्छ। तर, मधुमेहका बिरामीहरूमा इरेक्टाइल डिसफङ्सन अर्थात नपुंसकताको नियमित स्क्रिनिङ गर्ने अभ्यास अझै स्थापित भइसकेको छैन।
'स्वास्थ्यकर्मीहरू आफैँ पनि बिरामीसँग यो विषयमा कुरा गर्न हिचकिचाउँछन्,' यस अध्ययनका सह-लेखक एवं इन्डोक्राइनोलोजिस्ट सान्टियागो मार्टिनेज भन्छन्।
सम्भावित उपचार र थेरापी
बेलायतको 'द यूरोलोजी फाउन्डेसन' ले गरेको एक सर्वेक्षण अनुसार इरेक्टाइल डिसफङ्सन अर्थात नपुंसकता भएका आधाभन्दा बढी पुरुषहरू लाज र चिन्ताका कारण चिकित्सककोमा जाँदैनन्। अझ २० प्रतिशत पुरुषले त आफ्नो समस्याबारे डाक्टरसँग सल्लाह गर्नुभन्दा बरु एक महिनासम्म बियर खान छोड्न तयार हुने बताएका थिए।
तर, क्यारोलका अनुसार इरेक्टाइल डिसफङ्सन अर्थात नपुंसकता अनुभव गरिरहेका हरेक पुरुषले ढिला नगरी चिकित्सकीय सहयोग लिनु आवश्यक छ। यसले तपाईंको मानसिक तनाव र असमझदारीलाई मात्र हटाउँदैन, बरु समग्र शारीरिक स्वास्थ्यबारे एउटा महत्त्वपूर्ण छलफलको सुरुवात गर्छ, जुन जीवनरक्षक समेत हुन सक्छ। 'समस्यालाई सुरुवाती चरणमै पहिचान गर्नु नै यसको मुख्य साँचो हो,' उनी भन्छन्।
यो रोग निको नहुने अवस्था भने होइन। भियाग्रा (सिल्डेनाफिल) जस्ता औषधिहरूले लिंगको रक्तनलीलाई फैलाउने काम गर्छन्। केही वैज्ञानिक प्रमाणहरूले के देखाएका छन् भने, आफ्नो यौन जीवन सुधार गर्न यी औषधिहरू प्रयोग गर्ने बिरामीहरूको मुटुको स्वास्थ्यमा पनि सुधार आएको छ र हृदयघातको जोखिम कम भएको छ, यद्यपि यसको क्लिनिकल ट्रायल हुन बाँकी नै छ। (भियाग्रा सुरुमा उच्च रक्तचाप भएका बिरामीका लागि मुटुरोगको औषधिका रूपमा विकसित गरिएको थियो, पछि अनुसन्धानकर्ताहरूले यसको यो चर्चित साइड-इफेक्ट पत्ता लगाएका हुन्।)
८ लाख ८५ हजारभन्दा बढी बिरामीहरूमा गरिएको एक अध्ययन अनुसार यी औषधिहरूले अल्जाइमर रोगको जोखिमलाई समेत दुई गुणाले कम गर्न सक्ने देखाएको छ।
कम्तीमा पनि यदि तपाईंले डाक्टरसँग यसबारे कुरा गर्नुभयो भने, उनीहरूले तपाईंको उच्च रक्तचाप वा एथेरोस्क्लेरोसिस जस्ता मुटुरोगका कारकहरूको परीक्षण गर्न सक्छन्। साथै मोटोपना जस्ता समस्यालाई कम गर्न सल्लाह दिन सक्छन्। कतिपय अवस्थामा केवल खानपानमा परिवर्तन र नियमित व्यायामले मात्र पनि यसमा ठूलो सुधार ल्याउँछ। मधुमेह भएकाहरूका लागि भने रगतमा सुगरको मात्रा नियन्त्रणमा राख्नु अनिवार्य हुन्छ।
तर, मार्टिनेज र भ्लाचोका अनुसार यी औषधिहरूले अन्य स्वास्थ्य जटिलताहरूलाई कत्तिको कम गर्छन् भन्नेबारे अनुसन्धानहरू अझै प्रारम्भिक चरणमै छन्। इरेक्टाइल डिसफङ्सन अर्थात नपुंसकताको वास्तविक कारण पत्ता लगाउन कहिलेकाहीँ निकै गहिरो अध्ययन आवश्यक पर्छ, किनकि यो अत्यधिक पोर्न लत वा यौन चाहनेसँग जोडिएका मानसिक स्वास्थ्य समस्याका कारण पनि हुन सक्छ। 'यदि पुरुषमा मधुमेह वा मुटुरोग छ भने त्यसलाई जोड्न र उपचार गर्न सजिलो हुन्छ,' क्यारोल भन्छन्, 'तर यदि खराब जीवनशैली (जस्तै रक्सी वा चुरोटको सेवन) सँगै मानसिक वा व्यवहारिक पाटो जोडिएको छ भने, यसको समाधान अलि जटिल हुन्छ, किनकि धेरैजसो पुरुष यस्ता बानीहरू सहजै खुलाउन चाहँदैनन्।'
मानवले गुमाएको 'लिंगको हड्डी'
यी स्वास्थ्य जानकारीका साथै, इमानुएल जानिनीले मानव विकासक्रमको इतिहासमा लिंग कसरी समग्र स्वास्थ्यको ब्यारोमिटर बन्न पुग्यो भन्नेबारे चाखलाग्दो तर्क गरेका छन्।
मानव प्रजाति अलि फरक छ, किनकि हामी लिंग कडा बनाउनका लागि पूर्ण रूपमा केवल रगतको प्रवाहमा निर्भर हुन्छौँ। हाम्रा निकटतम मानिने चिम्पान्जी लगायतका अधिकांश अन्य प्रजातिहरूमा लिंगभित्र एउटा हड्डी हुन्छ, जसलाई 'बाकुलम' भनिन्छ। यौन उत्तेजनाका बेला यो हड्डी बाहिर निस्कन्छ र लिंगलाई कडा बनाइराख्न मद्दत गर्छ। फलस्वरूप, उनीहरूको यौन जीवन मानवको जस्तो समग्र स्वास्थ्य वा रक्तसञ्चार प्रणालीसँग प्रत्यक्ष रूपमा जोडिएको हुँदैन।
त्यसोभए मानव जातिले विकासक्रमको कुन मोडमा आएर यो महत्त्वपूर्ण हड्डी गुमायो र आफूलाई यौन कमजोरीको यो जोखिमपूर्ण अवस्थामा पुर्यायो? यो प्रश्नले धेरै विकासवादी जीववैज्ञानिकहरूलाई अलमलमा पारेको छ। जानिनीको अनुमान अनुसार मानव पुरुषले यो हड्डी गुमाउनुको पछाडि महिला पुर्खाहरूको हात हुन सक्छ। महिलाहरूले कुन पुरुष शारीरिक रूपमा बढी स्वस्थ र बलियो छ र कसको जीन भावी सन्ततिका लागि उत्कृष्ट छ भन्ने कुरा पहिचान गर्न सजिलो होस् भनेर नै मानव विकासक्रममा यो हड्डी हराएर गएको हुन सक्छ।
'सन्तानोत्पादनका लागि सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण मानिएको हड्डी हामीले गुमाउनु निकै अनौठो कुरा हो, किनकि हाम्रो शारीरिक प्रतिक्रिया एकदमै अनपेक्षित हुन्छ,' जानिनी भन्छन्, 'तर यसको अर्थ यो पनि हो कि, यो हाम्रो शरीरभित्र लुकेका दीर्घकालीन रोगहरू पत्ता लगाउने सबैभन्दा अचुक र उत्तम जैविक सूचक (बायोमार्कर) हो।'
