नेपालभरि हरेक सहर, बजार केन्द्र र पालिकाहरूमा एउटा विशाल स्वास्थ्य स्रोत मौन रूपमा दिनरात काम गरिरहेको छ। यो कुनै नयाँ अस्पताल होइन, नयाँ स्वास्थ्य चौकी वा विशेषज्ञ केन्द्र पनि होइन। यो सामुदायिक फार्मेसी हो-देशभर छरिएका २५ हजारभन्दा बढी दर्ता भएका फार्मेसी वा औषधि पसलहरूको एउटा विशाल सञ्जाल, जुन आज व्यवहारमा नेपालको स्वास्थ्य प्रणालीको वास्तविक 'पहिलो-सम्पर्क' बिन्दु बनिसकेको छ। नेपालको सहरी क्षेत्र होस् या ग्रामीण, सामान्य तथा मध्यम स्वास्थ्य समस्याको प्रथम सम्पर्क बिन्दु नै नजिकैको सामुदायिक फार्मेसी हो।
हरेक दिन लाखौँ मानिस औषधि, सामान्य बिरामी, दीर्घकालीन रोग, रक्तचाप, मधुमेह, उपचारको निरन्तरता र औषधिका सम्भावित दुष्प्रभावबारे सल्लाह लिन यिनै फार्मेसीहरूमा पुग्छन्। विशेष गरी जहाँ चिकित्सक वा स्वास्थ्य संस्थाको पहुँच कठिन छ, त्यस्तो ठाउँमा धेरै परिवारका लागि सामुदायिक फार्मेसी नै स्वास्थ्य प्रणालीसँगको पहिलो र सबैभन्दा सहज सम्पर्क बिन्दु हो। तर विडम्बना के छ भने, यति ठूलो र भरपर्दो सञ्जाल हुँदाहुँदै पनि नेपालको स्वास्थ्य नीतिले यसलाई प्राथमिक स्वास्थ्य सेवाको सम्भावित विस्तारका रूपमा हेर्न सकेको छैन, जसका कारण यसले मुख्यतया 'औषधि बेच्ने थलो' का रूपमा मात्र व्यवहार गर्दै आएको छ। यो अवसरलाई अब हामीले बेवास्ता गर्नु हुँदैन।
आज २५ सेप्टेम्बर, विश्वभर 'स्वस्थ भविष्यका लागि फर्मासिस्टहरूको सशक्तीकरण' भन्ने नाराका साथ विश्व फर्मासिस्ट दिवस मनाइँदैछ। अन्तर्राष्ट्रिय फर्मास्युटिकल महासंघले फर्मासिस्टहरूलाई उचित सीप, मान्यता, कानुन, आर्थिक लगानी र स्वास्थ्य प्रणालीमा एकीकरण गरेर समर्थन गर्न विश्वभरका सरकारलाई आह्वान गरिरहेको छ। नेपालका लागि यो केवल एक पेसागत उत्सव मात्र हुनु हुँदैन, यो एउटा नीतिगत रूपान्तरणको क्षण बन्नुपर्छ। यदि नेपाल सर्वव्यापी स्वास्थ्य पहुँच हासिल गर्न साँच्चै गम्भीर छ भने समुदायमा पहिल्यै उपस्थित १२,६२० भन्दा बढी दर्तावाल फर्मासिस्ट र १६,९७७ सहायक फार्मासिस्टको स्वास्थ्य सेवामा प्रभावकारी ढंगले उपयोग गर्न अपरिहार्य छ।
फार्मेसी काउन्टरदेखि प्राथमिक स्वास्थ्य सेवासम्म
नेपालले सर्वव्यापी स्वास्थ्य पहुँच हासिल गर्न स्वास्थ्य सेवालाई नागरिकको घरदैलोसम्म पुर्याउनुपर्छ। भौगोलिक विकटता, आयस्तरको भिन्नता र स्वास्थ्यकर्मीको असमान वितरणले स्वास्थ्य सेवाको पहुँचलाई सीमित बनाइरहेको हाम्रो जस्तो देशमा यो झनै जरुरी छ। सामुदायिक फार्मेसीहरू परिवार र औपचारिक स्वास्थ्य प्रणालीबीचको एउटा महत्त्वपूर्ण पुल बन्न सक्छन्।
यसको अर्थ फर्मासिस्टहरूलाई चिकित्सक बनाउने होइन। यसको अर्थ फर्मासिस्टहरूलाई उनीहरूको पेसागत दक्षता अनुसार उपयोग गर्ने र उनीहरूले के गर्न सक्छन् र के सक्दैनन् भन्ने स्पष्ट सीमा कोर्ने हो। उचित रूपमा एकीकृत गरिएको सामुदायिक फार्मेसीले औषधि परामर्श, रेफरल, स्वास्थ्य स्क्रिनिङ, स्वास्थ्य प्रवर्द्धन, फर्माकोभिजिलेन्स, धूमपान त्याग कार्यक्रम, उचित आत्म-हेरचाह र मेडिकेसन रिभ्युमा प्रभावकारी ढङ्गले सघाउन सक्छ। उचित तालिम, प्रोटोकल र रेफरल संयन्त्रको व्यवस्था भएमा फर्मासिस्टहरूले निर्दिष्ट दीर्घकालीन रोगका सेवाहरूमा पनि योगदान दिन सक्छन्।
सिद्धान्त सरल छ-जब समुदायमा योग्य स्वास्थ्यकर्मी र फार्मेसीको विस्तृत सञ्जाल पहिल्यै उपलब्ध छ भने, प्राथमिक स्वास्थ्य सेवालाई अब सरकारी स्वास्थ्य संस्थाको पर्खालभित्र मात्र सीमित राख्नु व्यावहारिक हुँदैन। पोखरा महानगरपालिकामा गरिएको एक अध्ययनले सहरी फार्मेसीहरूले पहिले नै उच्च रक्तचाप र मधुमेहसम्बन्धी सेवा दिइरहेको तथ्य पुष्टि गरिसकेको छ, यद्यपि सेवाको गुणस्तर र तयारीमा अझै धेरै सुधार आवश्यक देखिन्छ। यसै गरी विश्व स्वास्थ्य सङ्गठनको नेपालसँगको भर्खरैको सहकार्यले पनि नसर्ने रोगको हेरचाहलाई समुदायको नजिक ल्याउन र प्राथमिक स्वास्थ्य सेवालाई सुदृढ गर्नुपर्ने आवश्यकतालाई जोड दिएको छ। नेपालको 'हाइपरटेन्सन केयर क्यासकेड' पहलले प्राथमिक उपचार तहमै प्रोटोकलमा आधारित उच्च रक्तचाप र मधुमेह व्यवस्थापनको सम्भाव्यता पहिल्यै प्रमाणित गरिसकेको छ। अबको प्रश्न भनेको फर्मासिस्टहरूले यो प्रयासलाई कसरी थप सघाउन सक्छन् भन्ने हो।
नसर्ने रोग: बढ्दो भार, अपुग जवाफ
नेपालमा नसर्ने रोगको भार बदलिँदै छ। उच्च रक्तचाप, मधुमेह, मुटुसम्बन्धी रोग, दीर्घकालीन श्वासप्रश्वासका रोग र अन्य नसर्ने रोगहरूलाई अस्पतालमा छिटपुट रूपमा गएर मात्र सम्बोधन गर्न सकिँदैन; यसका लागि निरन्तर हेरचाह चाहिन्छ।
विश्व स्वास्थ्य सङ्गठनका अनुसार नेपालमा लगभग हरेक चार जनामध्ये एकलाई उच्च रक्तचाप छ भने धेरै मधुमेहका बिरामी अझै पहिचानविहीन छन्। उच्च रक्तचापका बिरामीलाई हरेक महिना रक्तचाप अनुगमन, औषधि परामर्श र फलोअप आवश्यक पर्न सक्छ। मधुमेहका बिरामीलाई औषधि, जीवनशैली र रेफरलमा बारम्बार सल्लाह चाहिन्छ। धेरैथरी औषधि खाइरहेका बिरामीलाई तिनको अन्तरक्रिया वा दुष्प्रभाव पहिचान गर्न मद्दत चाहिन्छ।
यी ठ्याक्कै तिनै क्षेत्र हुन् जहाँ फर्मासिस्टले योगदान दिन सक्छन्। स्पष्ट रूपमा परिभाषित राष्ट्रिय प्रोटोकलभित्र रहेर सामुदायिक फर्मासिस्टहरूले स्क्रिनिङ र रेफरल, बिरामीले औषधि नियमित खाइरहेको छ वा छैन भन्ने अनुगमन, जीवनशैली परामर्श र फलोअपमा अत्यन्त प्रभावकारी भूमिका खेल्न सक्छन्। निदान, उपचार परिमार्जन वा विशेषज्ञ हेरचाह आवश्यक पर्ने बिरामीहरूलाई उचित स्वास्थ्य संस्थामा रिफर गर्ने सुनिश्चितता यसले गर्छ। यस्तो प्रक्रिया अवलम्बन गर्दा पूरै नयाँ पूर्वाधार खडा नगरीकनै प्राथमिक स्वास्थ्य सेवाको पहुँचलाई बिरामीको झनै नजिक पुर्याउनेछ।
छुटेको कडी: स्वास्थ्य बीमा
आर्थिक लगानीविनाका सेवाहरू विरलै दिगो हुन्छन्। यो एउटा आधारभूत समस्या हो। यो समस्या अहिले झनै सान्दर्भिक छ, किनभने सरकारले हालै विभिन्न स्वास्थ्य बीमा योजनाहरूलाई एकीकृत गरी ९० प्रतिशत जनसङ्ख्यालाई समेट्ने महत्त्वाकांक्षी लक्ष्य घोषणा गरेको छ। तर यो लक्ष्य र जमिनी यथार्थबीच ठूलो खाडल छ। हालैको तथ्याङ्कले देखाउँछ कि स्वास्थ्य बीमा कार्यक्रमले लक्षित विपन्न समूहमध्ये ५७ प्रतिशत घरधुरीसम्म मात्र पुगेको छ, जबकि सामान्य घरधुरीमा यो पहुँच जम्मा ४३ प्रतिशतमा सीमित छ। धेरै अध्ययनहरूले पनि कम जनचेतना, दाबी प्रक्रियाको जटिलता र स्वास्थ्य संस्थाको सीमित पहुँचलाई बीमामा सामेल कम हुनुका प्रमुख कारण देखाएका छन्।
अर्को महत्त्वपूर्ण कुरा के छ भने, नेपालको स्वास्थ्य बीमाको आर्थिक संरचना मुख्यतया अस्पताल जस्ता परम्परागत स्वास्थ्य संस्था र सेवा-वितरण विन्दुहरूमा मात्र केन्द्रित छ। यसले नै सामुदायिक फार्मेसीलाई प्रणालीभित्र ल्याउने ठूलो सुधारको अवसर सिर्जना गरेको छ। यदि सामुदायिक फर्मासिस्टहरूले प्राथमिक स्वास्थ्य सेवामा योगदान गरुन् भन्ने अपेक्षा राख्ने हो भने, फार्मेसीमा आधारित छानिएका सेवाहरूलाई अन्ततः स्वास्थ्य बीमाको खरिद र भुक्तानी प्रणालीभित्र ल्याइनुपर्छ। यसका लागि फार्मेसीको एक्रिडेसन, पेसागत मापदण्ड र गुणस्तर अनुगमन अनिवार्य सर्त हुन्।
उदाहरणका लागि, बीमा प्रणालीले मेडिकेसन रिभ्यु, दीर्घकालीन रोगको फलोअप, स्वास्थ्य शिक्षा वा अन्य प्रमाणमा आधारित फर्मास्युटिकल-केयर सेवाहरूका लागि भुक्तानी गर्ने विचार गर्न सक्छ। यसको उद्देश्य फार्मेसीमा औषधि बेचिएकै कारणले भुक्तानी दिने होइन, बरु बिरामीको स्वास्थ्यमा सुधार ल्याउने मापनयोग्य स्वास्थ्य सेवाहरू प्रदान गरेबापत भुक्तानी दिने हुनुपर्छ। आज धेरै सामुदायिक फार्मेसीहरूको आर्थिक मोडेल मुख्यतया औषधिको बिक्रीसँग मात्र जोडिएको छ। तर स्वास्थ्य प्रणाली मोडेलले मानिसहरूलाई स्वस्थ रहन, स्वस्थ जीवनशैली अवलम्बन गर्न, औषधिको सही प्रयोग गर्न र अनावश्यक अस्पताल भर्ना हुनबाट रोक्ने पेसागत सेवाहरूका लागि प्रोत्साहन सिर्जना गर्नेछ।
विश्वभर नै स्वास्थ्य उपचार दिनानुदिन महँगिँदै छ, र दक्षिण एसियामा विशेष गरी यो प्रवृत्ति चर्को छ। एसिया-प्यासिफिक क्षेत्रमा सन् २०२६ मा चिकित्सा लागत मुद्रास्फीति करिब १४ प्रतिशत पुग्ने प्रक्षेपण गरिएको छ, जुन विश्वकै सबैभन्दा उच्च दर हो। यसको अर्थ सरकारले जति ढिलो गरी फार्मेसीमा आधारित सेवालाई बीमा प्रणालीमा एकीकृत गर्छ, उति नै लागत र प्रणालीगत दबाब थपिँदै जानेछ।
औषधिको आर्थिक पहुँच पनि फार्मेसीकै विषय
आर्थिक सुरक्षाको दृष्टिकोणबाट हेर्दा फार्मेसी एकीकरणको औचित्य अझ बलियो बन्छ। नेपालका लागि विश्व स्वास्थ्य सङ्गठनको फर्मास्युटिकल कन्ट्री प्रोफाइलअनुसार सन् २०२२ मा वर्तमान स्वास्थ्य खर्चमा 'व्यक्तिगत खल्तीको खर्च' ५५.७९ प्रतिशत थियो, जसमा औषधिको खर्च मात्रै कुल स्वास्थ्य खर्चको ३९.९ प्रतिशत थियो। त्यसमा पनि, खल्तीबाट हुने कुल खर्चको करिब ६७ प्रतिशत हिस्सा औषधि खरिदमा जान्छ। यी तथ्याङ्कहरूले औषधिको सहज आर्थिक पहुँचलाई सर्वव्यापी पहुँचको केन्द्रीय मुद्दा बनाउँछन्।
यदि कुनै बिरामीले सिफारिस गरिएको औषधि किन्न सक्दैन, यसलाई कसरी खाने भनेर बुझ्दैन, वा लागतको कारण उपचार बीचैमा छाड्छ भने उसले प्रभावकारी स्वास्थ्य सेवा पाइरहेको हुँदैन। उचित परामर्श, सुलभ गुणस्तरीय औषधिको जानकारी र औषधि-सम्बन्धित अवरोधहरू पहिचान गरेर फर्मासिस्टहरू यी समस्या समाधान गर्न विशिष्ट स्थानमा छन्। तर यसका लागि अनुकूल नियमन वातावरण चाहिन्छ। फर्मासिस्टहरूलाई कानुनी र क्लिनिकल जिम्मेवारीको सीमाभित्र रहेर चिकित्सकीय विकल्प र औषधिको मूल्यबारे प्रमाणमा आधारित जानकारी प्रदान गर्ने स्पष्ट पेसागत अधिकार हुनुपर्छ।
एन्टिमाइक्रोबियल प्रतिरोध: मौन तर घातक खतरा
यही सामुदायिक फार्मेसी सञ्जाल एन्टिमाइक्रोबियल प्रतिरोध (एएमआर) विरुद्ध लड्न एउटा महत्त्वपूर्ण सम्पत्ति बन्न सक्छ। नेपालसँग सन् २०२४–२०२८ का लागि एएमआर सम्बन्धी राष्ट्रिय कार्ययोजना छ, तर अस्पतालहरूबाट मात्र एएमआर नियन्त्रण गर्न सकिँदैन।
हरेक अनावश्यक एन्टिबायोटिकको कोर्सले समस्या बढाउँछ। एन्टिबायोटिकका लागि आउने हरेक अनुचित माग उचित शिक्षा दिने अवसर हो। सामुदायिक फर्मासिस्टहरूलाई 'एन्टिमाइक्रोबियल स्टेवार्डसिप' का साझेदारका रूपमा मान्यता दिइनुपर्छ, जसमा स्पष्ट पेसागत जिम्मेवारी, उचित तालिम र कानुनबमोजिम अभ्यास गर्ने जिम्मेवारी हुनुपर्छ। यसको लक्ष्य फर्मासिस्टलाई बिरामीसँग द्वन्द्वमा फसाउने होइन, बरु उचित एन्टिबायोटिक प्रयोगलाई बढावा दिन आवश्यक प्रणालीगत व्यवस्था गर्नु हो।
तर यहाँ एउटा गम्भीर संरचनागत चुनौती पनि छ-हालैका अध्ययनहरूले नेपालका सामुदायिक फार्मेसीहरूमा 'कुशल फार्मेसी अभ्यास' मापदण्डको पालना अझै कमजोर रहेको देखाएका छन्। सीमित जनचेतना, कमजोर नियामक अनुगमन, अनधिकृत कर्मचारीको उपस्थिति, आर्थिक अवरोध र फर्मासिस्टको भूमिकाबारे जनसाधारणको भ्रामक बुझाइ यसका मुख्य कारण हुन्। यसैले फर्मासिस्टलाई नयाँ जिम्मेवारी दिनुअघि यी आधारभूत संरचनागत कमजोरीलाई सम्बोधन गर्नु उत्तिकै जरुरी छ, नत्र नयाँ जिम्मेवारी कागजमा मात्र सीमित रहनेछ।
औषधि आपूर्ति शृङ्खलामा फर्मासिस्टको आवश्यकता
औषधि खरिद र बिरामीको बीचमा फर्मासिस्टको भूमिका महत्त्वपूर्ण हुन्छ। कुनै औषधि अत्यावश्यक औषधिको सूचीमा समावेश हुन सक्छ, खरिद प्रणालीमार्फत खरिद पनि हुन सक्छ, तर यदि बिरामीलाई आवश्यक परेको बेला यो उपलब्ध छैन भने नीति पूर्ण रूपमा असफल हुन्छ। स्टक आउट हुनुअघि नै कदम चाल्न डिजिटल प्रणालीहरूको प्रयोग गर्दै आपूर्ति शृङ्खला व्यवस्थापनमा फर्मासिस्टको भूमिकालाई सुदृढ गरिनुपर्छ।
अस्पतालहरूमा क्लिनिकल फार्मेसी: नीतिबाट कार्यान्वयनसम्म
यो रूपान्तरण सामुदायिक फार्मेसीदेखि अस्पतालहरूसम्म विस्तार हुनुपर्छ। नेपालले आफ्नो 'अस्पताल फार्मेसी सेवा निर्देशिका, २०७२' मार्फत नीतिगत आधार खडा गरिसकेको छ। नेपालको राष्ट्रिय स्वास्थ्य नीति २०१९ ले पनि सर्वव्यापी स्वास्थ्य पहुँचलाई आफ्नो केन्द्रीय प्राथमिकतामा राखेको छ र प्रादेशिक तहमा यसको कार्यान्वयनको अवसर खुला गरेको छ। अबको चुनौती भनेकै यो नीतिगत प्रतिबद्धतालाई व्यवहारमा उतार्नु हो।
प्रादेशिक अस्पतालहरूमा स्वीकृत दरबन्दी, परिभाषित जिम्मेवारी र विभिन्न विधाका स्वास्थ्यकर्मीहरू सम्मिलित क्लिनिकल फार्मेसी सेवाहरू स्थापना हुनुपर्छ। अस्पतालको फार्मेसीलाई अब भण्डारण र वितरण गर्ने ठाउँ मात्र मानिनु हुँदैन; यो बिरामीको सुरक्षा सेवाको केन्द्र हो।
अब नेपालले के गर्नुपर्छ?
यो सुधारका लागि पूरै नयाँ स्वास्थ्य संरचना आवश्यक छैन; भएकै संरचनाको सही उपयोग गरे पुग्छ।
१. मान्यता: सामुदायिक फार्मेसीलाई प्राथमिक स्वास्थ्य सेवाको साझेदारका रूपमा मान्यता दिई कुन सेवाहरू सुरक्षित रूपमा फार्मेसीमार्फत दिन सकिन्छ भन्ने राष्ट्रिय मापदण्ड (Framework) विकास गर्ने।
२. नसर्ने रोगका सेवाहरूको मार्गचित्र: रक्तचाप स्क्रिनिङ, मधुमेह जोखिम पहिचान, औषधिको फलोअप र स्वास्थ्य संस्थामा रिफर गर्ने स्पष्ट संयन्त्रसहितको बाटो तयार गर्ने।
३. स्वास्थ्य बीमासँग आबद्धता: स्वास्थ्य बीमा बोर्ड, स्वास्थ्य मन्त्रालय र नेपाल फार्मेसी काउन्सिलले फर्मास्युटिकल-केयर सेवाहरूका लागि मान्यता र भुक्तानी संयन्त्रहरूको खोजी गर्ने; विशेष गरी अहिले नै योजनाहरू एकीकृत हुँदै गर्दा यो अवसरलाई नगुमाउने।
४. अस्पताल क्लिनिकल फार्मेसी: प्रादेशिक अस्पतालहरूमा क्लिनिकल फर्मासिस्टको दरबन्दी खडा गरी 'औषधि तथा उपचार समिति' लाई प्रभावकारी बनाउने।
५. सुदृढ नियमन: औषधि व्यवस्था विभाग मार्फत संघीय संरचना अनुरूप प्रभावकारी निरीक्षण, कुशल फार्मेसी अभ्यास पालना र फर्माकोभिजिलेन्स सुनिश्चित गर्ने।
६. फार्मेसी शिक्षामा सुधार: भविष्यका फर्मासिस्टलाई क्लिनिकल केयर, डिजिटल हेल्थ र जनस्वास्थ्यमुखी बनाउन पाठ्यक्रम परिमार्जन गर्ने।
७. दिगो आर्थिक मोडेल: फर्मासिस्टका जनस्वास्थ्य र क्लिनिकल सेवाहरूलाई उचित रूपमा मापन र आर्थिक मूल्याङ्कन गर्ने प्रणाली विकास गर्ने।
नेपालसँग पहिल्यै उपलब्ध सञ्जाल
नेपालले नयाँ प्राथमिक स्वास्थ्य सञ्जाल निर्माण गर्न अर्को पुस्तासम्म पर्खनु पर्दैन। त्यो सञ्जाल-२५ हजारभन्दा बढी फार्मेसी, ३० हजार नजिक दर्ता फर्मासिस्ट र सहायक फार्मासिस्ट-हाम्रा समुदायमा पहिल्यै नै उपस्थित छन्। कमी छ त केवल यसलाई मूल जनस्वास्थ्य प्रणालीसँग जोड्ने व्यवस्थित संयन्त्रको।
कल्पना गर्नुहोस्-एक जना उच्च रक्तचापका बिरामी नजिकैको मान्यताप्राप्त फार्मेसीमा जान्छन्। फर्मासिस्टले उनको रक्तचाप नाप्छन्, औषधि नियमित खाइरहेको सुनिश्चित गर्छन्, औषधिसम्बन्धी सम्भावित समस्या पहिचान गर्छन् र आवश्यक पर्दा बिरामीलाई अस्पताल रिफर गर्छन्। यसको फलोअप डिजिटल रूपमा दस्तावेजीकरण हुन्छ। बिरामीले जीवनशैलीबारे परामर्श पाउँछन्। स्वास्थ्य प्रणालीले उपयोगी तथ्याङ्क प्राप्त गर्छ, र फर्मासिस्टले आफ्नो पेसागत सेवाबापत बीमा प्रणालीबाट उचित पारिश्रमिक पाउँछन्। यो स्वास्थ्य चौकी वा चिकित्सकको प्रतिस्थापन होइन; यो प्राथमिक स्वास्थ्य सेवाको स्वाभाविक विस्तार हो।
मान्यतादेखि सुधारसम्म
दशकौँदेखि नेपालमा फर्मासिस्टहरूलाई मुख्यतया औषधिका वितरक वा भण्डारणकर्ताका रूपमा मात्र हेरिँदै आइएको छ। त्यो बुझाइले अब स्वास्थ्य प्रणालीको आवश्यकतालाई प्रतिबिम्बित गर्दैन। बढ्दो नसर्ने रोग, एन्टिमाइक्रोबियल प्रतिरोध, बढ्दो चिकित्सा लागत र संघीय स्वास्थ्य प्रणाली कार्यान्वयनको चुनौतीका बीच फर्मासिस्टको पेसागत विज्ञता अझ बढी महत्त्वपूर्ण भएको छ।
प्रश्न अब फर्मासिस्टहरूको सर्वव्यापी स्वास्थ्य पहुँचमा भूमिका छ वा छैन भन्ने होइन; प्रश्न यो हो कि उनीहरूलाई पूर्ण रूपमा उपयोग नगरेर नेपालले आफ्नो स्वास्थ्य प्रणालीको कति ठूलो मूल्य चुकाइरहेको छ? यसको उत्तर सामुदायिक फार्मेसीबाटै सुरु हुनुपर्छ।
विश्व फर्मासिस्ट दिवसको अवसरमा फर्मासिस्टहरूप्रतिको सबैभन्दा अर्थपूर्ण सम्मान कुनै अर्को समारोह वा शुभकामना सन्देश होइन। उनीहरूलाई राष्ट्रको स्वास्थ्य सेवामा पूर्ण योगदान दिने अवसर, जिम्मेवारी र समर्थन प्रदान गर्नु हो। फर्मासिस्टहरूको सशक्तीकरण भनेको एउटा पेसाको मात्र सशक्तीकरण होइन; यो सस्तो, सुरक्षित र बिरामी-केन्द्रित हेरचाह प्रभावकारी रूपमा हरेक समुदायसम्म पुर्याउन नेपालको स्वास्थ्य प्रणालीको क्षमता विस्तार गर्नु हो।
त्यही बाटोबाट मात्र फार्मेसी सेवा औषधि बेच्ने ठाउँभन्दा माथि उठेर, सर्वव्यापी स्वास्थ्य पहुँचको एउटा नयाँ र भरपर्दो ढोका बन्न सक्नेछ।
-(सन्तोष केसी वरिष्ठ वैज्ञानिक अधिकृत हुन्। उनी वनस्पति विभागमा कार्यरत छन्।)
