शुक्रबार साँझ, कुनै गाउँको आँगन। नौ वर्षकी सानु हजुरआमाको मोबाइल समातेर बसेकी छे। स्क्रिनमा बाबाको अनुहार आउँछ। "सानु, खाना खायौ?" भन्दै बाबा मुस्कुराउँछन्। अनि नेटवर्क कटिन्छ। स्क्रिन कालो हुन्छ।
अर्को हप्ता स्कुलमा शिक्षकले "मेरो परिवार" चित्र बनाउन भनिन्। सानुले आमा बनाई, हजुरआमा बनाई, आफ्नो चित्र पनि बनाई। बाबाको ठाउँमा उसले एउटा सानो चौकोस आकार बनाई। शिक्षकले सोधिन्, "यो के हो?" सानुले सजिलै भनी, "बाबा।"
यो कथा कल्पित हो। तर यस्ता सानुहरू हाम्रा गाउँ र सहरका हजारौँ आँगनमा छन्।
दुई खाताको कथा
आजकल नेपालका धेरै घरमा दुई खाता खुलेका छन्। एउटा बैंकको खाता, अर्को भावनाको।
बैंकको खाता हेर्दा खुसी लाग्छ। गत आर्थिक वर्षमा ७ लाख ९२ हजारभन्दा बढी नेपाली श्रम स्वीकृति लिएर वैदेशिक रोजगारीमा गए। तीमध्ये करिब ९५ हजार महिला थिए। मेरो हिसाबमा यो औसतमा दिनको २,१०० भन्दा बढी जना हो। यसको असर रेमिट्यान्समा देखिन्छ। चालु आर्थिक वर्षको पहिलो दश महिनामै रेमिट्यान्स ४१ प्रतिशतले बढेर १९ खर्ब रुपैयाँभन्दा माथि पुग्यो। यो पैसाले स्कुलको फिस तिरेको छ, घर बनाएको छ, औषधि किनेको छ। यसलाई सानो उपलब्धि भन्न मिल्दैन।
तर भावनाको खाताको हिसाब कसले राख्छ? त्यसको कुनै बुलेटिन छैन, कुनै राष्ट्र बैंक छैन। हामीले केही सङ्केत भने अदालतका फाइलबाट पाउँछौँ।
अदालतका फाइलले के भन्छन्
राष्ट्रिय परिचयपत्र तथा पञ्जीकरण विभागको पछिल्लो वार्षिक प्रतिवेदनअनुसार २०२३-२४ मा देशभर २ लाख ८९ हजार विवाह दर्ता हुँदा २४ हजार सम्बन्ध विच्छेद दर्ता भए। मेरो हिसाबमा यो औसतमा दिनको करिब ६५ जोडी हो।
अदालतमा त झन् ठूलो चित्र छ। सर्वोच्च अदालतको वार्षिक प्रतिवेदन (२०८१/८२) अनुसार सबै अदालत मिलाएर सम्बन्ध विच्छेदका ४२,७३९ मुद्दा थिए। यो अदालतमा परेका सबै मुद्दामध्ये सबैभन्दा ठूलो वर्ग हो। तीमध्ये ९,६८९ मुद्दा अझै बाँकी छन्। यहाँ एउटा कुरा सम्झौँ: यो सङ्ख्या "लगत" हो, अर्थात् अघिल्लो वर्षबाट सरेका र नयाँ मुद्दा दुवै जोडिएको। त्यसैले यसलाई "यो वर्ष ४२ हजार जोडी छुट्टिए" भन्न मिल्दैन।
प्रतिवेदनले यस वृद्धिका कारणमा बदलिँदो सामाजिक मूल्यमान्यता, जनसङ्ख्यामा परिवर्तन, साक्षरता वृद्धि र वैदेशिक रोजगारीले गर्दा पति-पत्नीबीच लामो समय अलगाव जस्ता कुरा औँल्याएको छ।
यहाँ एउटा इमानदार कुरा भन्नैपर्छ। विदेश जाने हरेक जोडी टुट्दैन, र टुट्ने हरेक जोडी विदेशसँग जोडिएको हुँदैन। राष्ट्रिय स्तरमा विच्छेदको कति प्रतिशत विदेश जानुसँग सम्बन्धित छ भन्ने भरपर्दो आँकडा मैले भेटेको छैन। तर कमाइ र दूरी दुवै बढ्दै गएको र सम्बन्ध विच्छेद पनि बढ्दै गएको तथ्यलाई हामीले एकैसाथ हेर्नैपर्छ।
कोठामा नबोलाइने तेस्रो मान्छे
अदालतमा सम्बन्ध विच्छेदको मुद्दा चल्दा दुई पक्ष हुन्छन्: श्रीमान् र श्रीमती। तर घरमा त तीन जना हुन्छन्। तेस्रो मान्छे बच्चा हो।
उसलाई कसैले कठघरामा बोलाउँदैन। उसले केही भन्न पाउँदैन। तर बिहान स्कुल जाँदा कसले पुर्याइदिने, बिरामी हुँदा कसले छेउमा बस्ने, चाडपर्वमा कसको घर जाने भन्ने सबै प्रश्नको असर उसमाथि पर्छ।
प्रतिवेदनअनुसार २०१९ देखि २०२३ सम्म करिब ४३ हजार बालबालिका सम्बन्ध विच्छेद भएका आमाबाबुका सन्तान थिए। २०२३ मा मात्रै २१,५०० जना। यी हाम्रा छिमेकका सानु र सानुका भाइहरू हुन्।
बच्चाको मन के सुन्छ ?
बाल मनोविज्ञानमा एउटा सामान्य बुझाइ छ: बच्चालाई सबैभन्दा बढी चोट आमाबाबु छुट्टिनुले मात्र दिँदैन। त्यसको वरिपरि हुने झगडा, अनिश्चितता र "अब के हुन्छ?" भन्ने डरले बढी असर पार्छ।
हाम्रो समाजमा यो अनुपस्थिति तीन रूपमा आउन सक्छ। पहिलो, विदेशको दूरी। दोस्रो, घरभित्र बसेर पनि अलग बसिएको भावनात्मक दूरी। तेस्रो, कानुनी रूपमा भएको पृथकीकरण।
यसबारे नेपालमै भएका केही अध्ययन हेरौँ। नवलपरासीमा विदेश गएका आमाबाबुका ३७० किशोर र अरू स्वदेशमै आमाबाबु भएका३८८ किशोरको तुलना गरिएको थियो। त्यहाँ विदेश गएका आमाबाबुका किशोरमा कमजोर मानसिक अवस्था (Mental Welbeing) २० प्रतिशत र मनोवैज्ञानिक कठिनाइ २१ प्रतिशत देखियो। अरूमा यी क्रमशः १३ र १४ प्रतिशत थिए।
तर यो अध्ययनको सबैभन्दा काम लाग्ने कुरा प्रतिशत होइन, कारण हो। अध्ययनले आमाबाबुसँग कति कुरा हुन्छ, कति समयमा घर आउँछन् र आफ्नो सम्बन्ध कस्तो लाग्छ भन्ने कुराले किशोरको मनोवैज्ञानिक अवस्थासँग सम्बन्ध राखेको पायो।
पश्चिम नेपालका ६२६ किशोरमा गरिएको अर्को अध्ययनले अझ सोच्न बाध्य पार्ने कुरा भन्यो। त्यहाँ दुवै आमाबाबुसँग बस्ने किशोरको मनोवैज्ञानिक अवस्था एक अभिभावक विदेशमा भएका किशोरको भन्दा कमजोर देखिएको थियो। यसको अर्थ सजिलो छ: अभिभावक घरमै हुनु र बच्चाका लागि साँच्चै उपस्थित हुनु एउटै कुरा होइन। कतिपय बच्चा एउटै छानामुनि बसेर पनि एक्लो हुन्छन्, अनि कतिपयले हजारौँ किलोमिटर टाढाबाट पनि न्यानो पाउँछन्।
यी अध्ययन सानो नमुनामा गरिएका हुन्, र सबै नेपाली बालबालिकाको चित्र होइनन्। तर सन्देश स्पष्ट छ: अभाव मात्र होइन, सम्बन्धको गुणस्तर पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ।
दोष खोज्ने होइन, बुझ्ने बेला
यो लेख विदेश जाने दाजुभाइ-दिदीबहिनीलाई दोष दिन लेखिएको होइन। उनीहरूले परिवारका लागि सपना बोकेर पसिना बगाएका हुन्। न त हरेक सम्बन्ध विच्छेदलाई खराब भन्न मिल्छ। हिंसा, उपेक्षा र परित्यागमा बाँचिरहेका व्यक्तिका लागि छुट्टिन पाउनु पनि एउटा अधिकार हो। झगडा गर्दै एउटै घरमा बस्नुभन्दा शान्तिपूर्वक अलग हुनु बच्चाका लागि कहिलेकाहीँ बढी सुरक्षित हुन सक्छ।
विदेशमा पनि सम्बन्ध सजिलो हुँदैन। बेलायत पुगेका नेपाली विद्यार्थी र कामदारका बारेमा आर्थिक भार र मानसिक तनावले सम्बन्ध विच्छेद बढेको रिपोर्ट आएको छ।
समस्या कहाँ हुन्छ भने, वयस्कका निर्णयको बोझ बच्चाको काँधमा पर्छ। र समाज तथा राज्यले त्यो बोझ देख्दादेख्दै नदेखे जस्तो गर्छन्।
अब के गर्ने ? यसबाट पर्ने असर न्युनिकरण गर्न आवश्यक सुझावहरुः
राज्यलेः विद्यालयमा मनोपरामर्श सेवा आवश्यक छ। नवलपरासीको अध्ययनले विद्यालयमा आधारित मानसिक स्वास्थ्य कार्यक्रमले यस्ता किशोरलाई सहयोग गर्न सक्ने सुझाव दिएको छ। विदेश जानुअघिको तालिममा "पैसा कसरी पठाउने" मात्र होइन, "परिवारसँग सम्बन्ध कसरी जोगाउने" पनि सिकाउनुपर्छ। सम्बन्ध विच्छेदका मुद्दामा बच्चाको हित र उसको कुरा सुन्ने व्यवस्थालाई अनिवार्य बनाउनुपर्छ। स्थानीय तहमा परिवार परामर्श र मेलमिलाप सेवा पनि चाहिन्छ, जहाँ मुद्दासम्म पुग्नुअघि नै कसैले साथ पाओस्।
परिवारले: यी तीन साना कुरा आजैदेखि गर्न सकिन्छ। पहिलो, बच्चासँग फोनमा "पैसा पुग्यो ?" भन्दा अघि "आज स्कुलमा के भयो ?" सोध्नुहोस्। दोस्रो, हप्ताको एक निश्चित समय बच्चासँग मात्र कुरा गर्न छुट्याउनुहोस्, जसमा अरू कुरा नगरिओस्। तेस्रो, जे भए पनि बच्चाका सामु अर्को अभिभावकको नराम्रो नबोल्नुहोस्। बच्चाका लागि दुवै अभिभावक उसकै आधा संसार हुन्।
अर्को पटक रेमिट्यान्सको नयाँ रेकर्डको समाचार आउँदा हामी खुसी हुन सक्छौँ। हुनुपर्छ पनि। तर त्यही बेला एउटा चित्र सम्झौँ: बाबाको ठाउँमा चौकोस मोबाइल भएको चित्र।
राष्ट्रले कमाएको पैसाको हिसाब बैंकले राख्छ। तर बच्चाले गुमाएको सामीप्यको हिसाब कसले राख्ने ? बाल्यकालमा नपाएको बाबुआमाको साथको भावनात्मक खाडलको हिसाव के पछि पुरा हुन सक्ला ? त्यो हिसाब हामी सबैले राख्नुपर्छ।
घर पैसाले बन्छ। तर घर घरजस्तो बनिरहन उपस्थिति चाहिन्छ। रेमिट्यान्स आयो, बाबा आएनन्। अब प्रश्न यही हो: के हामीले दुवै खाता सँगसँगै भर्न सक्छौँ ?
(रोका परिवार कल्याण महाशाखा, टेकुमा कार्यरत छन्)
