खडेबाबा फ्याकल्टी भनेको के हो?
चिकित्सा शिक्षा गुणस्तरीय हुन योग्य र दक्ष प्राध्यापक, पर्याप्त क्लिनिकल अभ्यास, नियमित सुपरिवेक्षण तथा अनुभवी चिकित्सकहरूको मार्गदर्शन आवश्यक हुन्छ। मेडिकल कलेजमा प्राध्यापकको सङ्ख्या पूरा भएर मात्र हुँदैन, उनीहरूले विद्यार्थीलाई वास्तवमै पढाउने, सिकाउने र प्रशिक्षित गर्ने काम पनि गर्नुपर्छ।
तर, कुनै मेडिकल कलेज वा स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठानमा प्राध्यापकका रूपमा नाम दर्ता भएको, नियुक्ति पाएको वा कागजातमा कार्यरत देखिएको व्यक्ति वास्तविक रूपमा अध्यापन तथा प्रशिक्षणमा संलग्न छैन भने के त्यस्तो व्यक्तिलाई विद्यार्थीको प्राध्यापक मान्न सकिन्छ? यही प्रश्नबाट ‘खडेबाबा फ्याकल्टी’को अवधारणा बुझ्न सकिन्छ।
‘खडेबाबा फ्याकल्टी’ भन्नाले कुनै शिक्षण संस्थामा वास्तविक रूपमा नियमित उपस्थित नभई कागजी रूपमा मात्र फ्याकल्टीका रूपमा कायम गरिएका, निरीक्षण वा अनुगमनका समयमा मात्र उपस्थित गराइने वा प्रस्तुत गरिने व्यक्तिलाई बुझ्न सकिन्छ। त्यस्तै, संस्थामा कार्यरत रहे पनि आफ्नो पद, विशेषज्ञता र जिम्मेवारीअनुसार विद्यार्थी तथा आवासीय चिकित्सकको चिकित्सा शिक्षामा अपेक्षित र सार्थक शैक्षिक तथा क्लिनिकल योगदान नगर्ने फ्याकल्टीलाई पनि यस अवधारणासँग जोडेर हेर्न सकिन्छ।
मेडिकल कलेज, विश्वविद्यालय, स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठान वा अन्य चिकित्सा शिक्षा प्रदान गर्ने संस्थामा औपचारिक रूपमा नियुक्त, आबद्ध वा कार्यरत रहेको देखिए पनि विद्यार्थी तथा आवासीय चिकित्सकको अध्यापन, क्लिनिकल प्रशिक्षण, अनुसन्धान, सुपरिवेक्षण, मार्गदर्शन वा अन्य शैक्षिक गतिविधिमा अपेक्षित योगदान नगर्ने वा गर्न नसक्ने फ्याकल्टीबारे पनि गम्भीर बहस सुरु गर्न ढिलाइ गर्नु हुँदैन।
यद्यपि, कुनै प्राध्यापकको योगदान कम देखिएकै आधारमा मात्र उनलाई ‘खडेबाबा फ्याकल्टी’ भन्न मिल्दैन। वास्तविक उपस्थिति, तोकिएको जिम्मेवारी, अध्यापन तथा प्रशिक्षणमा संलग्नता र अन्य शैक्षिक योगदानका वस्तुगत प्रमाणका आधारमा मात्र यसको पहिचान गरिनुपर्छ।
विद्यार्थी तथा आवासीय चिकित्सकबाट नियमित रूपमा सुझाव र प्रतिक्रिया लिने प्रणाली पनि विकास गर्नुपर्छ। चिकित्सा शिक्षामा भइरहेको प्रगति, अध्यापनको गुणस्तर, क्लिनिकल प्रशिक्षण, प्राध्यापकको उपलब्धता तथा सुपरिवेक्षणको अवस्थाबारे उनीहरूबाट नियमित रूपमा प्रतिक्रिया लिने संस्थागत व्यवस्था हुनुपर्छ। प्राप्त सुझावको निष्पक्ष मूल्याङ्कन गरी आवश्यक सुधार गर्ने र त्यसको प्रगतिबारे सम्बन्धित पक्षलाई जानकारी गराउने प्रणाली विकास गर्नुपर्छ। यसबाट फ्याकल्टीको वास्तविक शैक्षिक योगदान पहिचान गर्न तथा चिकित्सा शिक्षाको गुणस्तर निरन्तर सुधार गर्न मद्दत पुग्छ।
खडेबाबा फ्याकल्टी कहाँ-कहाँ छन्?
नेपालमा निजी मेडिकल कलेजहरूमा मात्र नभई सरकारी मेडिकल कलेज, विश्वविद्यालय तथा स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठानहरूमा समेत फ्याकल्टीको वास्तविक उपस्थिति र शैक्षिक योगदानका विषयमा प्रश्न उठ्ने गरेका छन्। विभिन्न सञ्चारमाध्यममा प्रकाशित समाचार तथा विद्यार्थी र आवासीय चिकित्सकले उठाएका गुनासाले यस विषयमा गम्भीर छलफल र प्रभावकारी अनुगमनको आवश्यकता देखाउँछन्।
चिकित्सा शिक्षामा फ्याकल्टीको सङ्ख्या र योग्यता महत्त्वपूर्ण हुन्छ। तर, कागजमा देखाइएको सङ्ख्या र वास्तविक रूपमा अध्यापन तथा क्लिनिकल प्रशिक्षणमा संलग्न प्राध्यापकको सङ्ख्याबीच ठूलो अन्तर छ भने त्यसले शिक्षण संस्थाको शैक्षिक क्षमतामाथि मात्र नभई नियामक निकाय र नेपाल सरकारको अनुगमन तथा नियमन क्षमतामाथि पनि प्रश्न उठाउँछ।
त्यस्तै, कुनै संस्थाका पदाधिकारी वा अन्य जिम्मेवारीमा रहेका व्यक्तिलाई फ्याकल्टीका रूपमा गणना गरिएको छ भने उनीहरूले विद्यार्थी तथा आवासीय चिकित्सकको शिक्षण, प्रशिक्षण र सुपरिवेक्षणमा कति योगदान गरिरहेका छन् भन्ने विषय पनि पारदर्शी रूपमा मूल्याङ्कन गरिनुपर्छ।
पद, उपाधि वा नियुक्तिले मात्र कसैलाई प्रभावकारी प्राध्यापक बनाउँदैन। चिकित्सा शिक्षामा प्राध्यापकको वास्तविक योगदान महत्त्वपूर्ण हुन्छ। क्लिनिकल विधाका फ्याकल्टीले अध्यापन र प्रशिक्षणका अतिरिक्त बिरामीलाई स्वास्थ्य सेवा पनि प्रदान गर्नुपर्ने हुन्छ। त्यसैले दुवै जिम्मेवारी प्रभावकारी रूपमा पूरा गर्न सक्ने गरी पर्याप्त जनशक्ति कायम गर्नु उपयुक्त हुन्छ। अन्यथा चिकित्सा शिक्षा र स्वास्थ्य सेवा दुवै प्रभावित हुन सक्छन्। नेपालका धेरै मेडिकल कलेजमा यो समस्या रहेको गुनासो सुनिने गरेको छ।
खडेबाबा फ्याकल्टीले कसलाई र कसरी असर गर्छ?
यस समस्याको सबैभन्दा ठूलो असर चिकित्सा शिक्षा हासिल गरिरहेका विद्यार्थी तथा आवासीय चिकित्सकमा पर्छ। यसको प्रभाव अन्ततः बिरामी र समग्र स्वास्थ्य प्रणालीसम्म पुग्न सक्छ।
१. विद्यार्थीको सिकाइ कमजोर हुन्छ।
चिकित्सा शिक्षा पुस्तक पढेर वा परीक्षा उत्तीर्ण गरेर मात्र पूरा हुँदैन। विद्यार्थीले अनुभवी प्राध्यापकबाट रोगको पहिचान, उपचारसम्बन्धी निर्णय, व्यावहारिक सीप र बिरामीसँग गर्ने व्यवहार सिक्नुपर्छ। प्राध्यापकको वास्तविक संलग्नता नहुँदा विद्यार्थीले आवश्यक ज्ञान र सीप हासिल गर्ने अवसर गुमाउन सक्छन्।
२. आवासीय चिकित्सकको व्यावहारिक प्रशिक्षण प्रभावित हुन्छ।
आवासीय चिकित्सकले अस्पतालमा बिरामीको परीक्षण, रोगको निदान, उपचार योजना र जटिल अवस्थाको व्यवस्थापन अनुभवी विशेषज्ञको प्रत्यक्ष सुपरिवेक्षणमा सिक्नुपर्छ। पर्याप्त प्राध्यापक र प्रभावकारी सुपरिवेक्षण नहुँदा उनीहरूको सिकाइ तथा व्यावसायिक विकास प्रभावित हुन सक्छ। यसले भविष्यमा स्वतन्त्र रूपमा विशेषज्ञ सेवा प्रदान गर्न आवश्यक ज्ञान, सीप र आत्मविश्वास विकास गर्ने प्रक्रियामा समेत असर पार्न सक्छ।
३. बिरामीले पाउने सेवाको गुणस्तरमा असर पर्न सक्छ।
चिकित्सा शिक्षाको अन्तिम उद्देश्य दक्ष र जिम्मेवार चिकित्सक उत्पादन गर्नु हो। प्रशिक्षणको गुणस्तर कमजोर भएमा त्यसको असर भविष्यमा बिरामीले पाउने सेवामा पर्न सक्छ। पर्याप्त विशेषज्ञ मार्गदर्शन र व्यावहारिक अनुभवको अभावले केही अवस्थामा रोगको पहिचान, उपचारसम्बन्धी निर्णय र बिरामीको व्यवस्थापनमा कठिनाइ उत्पन्न हुन सक्छ।
४. बिरामीको खर्च बढ्न सक्छ।
रोगको पहिचान र उपचार व्यवस्थापन प्रभावकारी हुन नसक्दा बिरामीले थप परीक्षण गराउनुपर्ने, अर्को अस्पताल जानुपर्ने वा विशेषज्ञ सेवा खोज्दै विभिन्न ठाउँमा धाउनुपर्ने अवस्था आउन सक्छ। यसले बिरामी र परिवारको समय, श्रम तथा आर्थिक भार बढाउन सक्छ। यद्यपि, प्रत्येक थप परीक्षण वा अन्य अस्पतालमा प्रेषणलाई कमजोर प्रशिक्षणकै परिणाम मान्न मिल्दैन। आवश्यकताअनुसार गरिएको प्रेषण पनि गुणस्तरीय उपचारको महत्त्वपूर्ण अङ्ग हो।
५. स्वास्थ्य प्रणालीप्रतिको विश्वास कमजोर हुन सक्छ।
चिकित्सक उत्पादन गर्ने संस्थाले नै आवश्यक शैक्षिक मापदण्ड पूरा नगरेको आशङ्का उत्पन्न भएमा चिकित्सा शिक्षा र स्वास्थ्य सेवाप्रतिको जनविश्वास कमजोर हुन सक्छ। यसको असर विद्यार्थी, अभिभावक, चिकित्सक, शिक्षण संस्था र समग्र स्वास्थ्य प्रणालीमा पर्न सक्छ।
खडेबाबा फ्याकल्टीबाट कसलाई फाइदा हुन्छ?
यदि कुनै शिक्षण संस्थाले वास्तविक शैक्षिक योगदान नगर्ने व्यक्तिलाई फ्याकल्टीका रूपमा देखाएर आवश्यक जनशक्ति मापदण्ड पूरा भएको दाबी गर्छ भने त्यसबाट संस्थाले तत्काल आर्थिक वा प्रशासनिक लाभ लिन सक्ने सम्भावना रहन्छ। वास्तविक रूपमा आवश्यक पर्ने प्राध्यापकको नियुक्ति, पारिश्रमिक, समय तथा शैक्षिक पूर्वाधारमा लाग्ने खर्च कम गर्न सकिने अवस्था पनि हुन सक्छ।
तर, यस्तो लाभ दीर्घकालीन हुँदैन। कमजोर प्रशिक्षण, विद्यार्थीको असन्तुष्टि, संस्थाको प्रतिष्ठामा गिरावट तथा स्वास्थ्य सेवाको गुणस्तरबारे उठ्ने प्रश्नले अन्ततः संस्थालाई नै नोक्सान पुर्याउन सक्छ। नेपालमा फ्याकल्टीको वास्तविक उपस्थिति र योगदान कमजोर भएका मेडिकल कलेज विद्यार्थीको रोजाइमा नपर्न सक्ने अवस्था पनि रहन्छ।
सबैभन्दा ठूलो घाटा विद्यार्थी र आवासीय चिकित्सकको सिकाइमा हुन्छ। त्यसपछि त्यसको असर बिरामी र समाजले बेहोर्नुपर्ने जोखिम रहन्छ। त्यसैले यसलाई कुनै एक मेडिकल कलेजको प्रशासनिक समस्याका रूपमा मात्र नभई सार्वजनिक स्वास्थ्य र चिकित्सा शिक्षाको गुणस्तरसँग जोडिएको विषयका रूपमा हेर्नुपर्छ।
नेपालको चिकित्सा शिक्षाको भविष्य कस्तो होला?
नेपालमा चिकित्सा शिक्षाको विस्तारसँगै दक्ष चिकित्सक उत्पादन गर्ने अवसर बढेको छ। तर, शिक्षण संस्थाको सङ्ख्या बढाउनु मात्र पर्याप्त हुँदैन। प्रत्येक संस्थाले विद्यार्थीलाई गुणस्तरीय शिक्षा, पर्याप्त क्लिनिकल अभ्यास र अनुभवी प्राध्यापकको मार्गदर्शन उपलब्ध गराउनुपर्छ।
फ्याकल्टीको वास्तविक उपस्थिति र योगदानको प्रभावकारी अनुगमन हुन नसक्नु, जनशक्तिसम्बन्धी मापदण्डको कार्यान्वयनमा कमजोरी हुनु, स्वार्थको द्वन्द्वलाई उचित रूपमा नियन्त्रण गर्न नसक्नु तथा नियामक निकाय र शिक्षण संस्थाबीच जवाफदेहिताको कमी हुनु यस समस्याका सम्भावित कारण हुन सक्छन्। यस्ता विषयमा अनुमानका आधारमा निष्कर्ष निकाल्नुभन्दा तथ्य र प्रमाणका आधारमा अनुसन्धान गरिनुपर्छ।
नेपाल मेडिकल काउन्सिल, चिकित्सा शिक्षा आयोग, नेपाल सरकार, विश्वविद्यालय तथा स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठानहरूले आफ्नो अधिकारक्षेत्र र जिम्मेवारीअनुसार फ्याकल्टीको वास्तविक उपस्थिति, शैक्षिक योगदान र प्रशिक्षणको गुणस्तर सुनिश्चित गर्नुपर्छ।
यदि कागजी जनशक्तिलाई वास्तविक जनशक्तिको विकल्पका रूपमा स्वीकार गरिरहने हो भने चिकित्सा शिक्षाको गुणस्तरमा दीर्घकालीन जोखिम उत्पन्न हुन्छ। त्यसको मूल्य विद्यार्थी, आवासीय चिकित्सक र बिरामीले चुकाउनुपर्ने अवस्था आउन सक्छ। त्यसैले यस समस्यालाई समयमै पहिचान गरी समाधान गर्नु आवश्यक छ।
खडेबाबा फ्याकल्टीको समस्या कसरी अन्त्य गर्ने?
यस समस्याको समाधान कुनै एक व्यक्ति वा संस्थाको प्रयासले मात्र सम्भव हुँदैन। नेपाल सरकार, नियामक निकाय (नेपाल मेडिकल काउन्सिल र चिकित्सा शिक्षा आयोग), मेडिकल कलेज, विश्वविद्यालय, स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठान, चिकित्सक, विद्यार्थी, अभिभावक तथा आम नागरिक सबैको भूमिका महत्त्वपूर्ण हुन्छ।
पहिलो, फ्याकल्टीको वास्तविक उपस्थिति र योगदानको नियमित अनुगमन गर्नुपर्छ।
कागजातमा नाम र योग्यता देखाएर मात्र पुग्दैन। अध्यापन, क्लिनिकल प्रशिक्षण, अनुसन्धान, सुपरिवेक्षण तथा विद्यार्थीलाई दिइएको मार्गदर्शनको वास्तविक अवस्था मूल्याङ्कन गरिनुपर्छ।
दोस्रो, फ्याकल्टीको विवरण पारदर्शी बनाउनुपर्छ।
प्राध्यापकको नियुक्ति, विशेषज्ञता, कार्यस्थल, जिम्मेवारी र शैक्षिक संलग्नतासम्बन्धी अभिलेख विश्वसनीय तथा अद्यावधिक हुनुपर्छ। एउटै व्यक्तिलाई विभिन्न संस्थामा फ्याकल्टीका रूपमा देखाइएको छ भने त्यसको वास्तविकता र सम्बन्धित मापदण्डको पालना भए–नभएको जाँचिनुपर्छ।
तेस्रो, प्रभावकारी अनुगमन र जवाफदेहिता सुनिश्चित गर्नुपर्छ।
चिकित्सा शिक्षा आयोग तथा सम्बन्धित नियामक निकायले नियमित र आवश्यकताअनुसार आकस्मिक अनुगमन गर्नुपर्छ। उल्लङ्घन पुष्टि भएमा प्रचलित कानुन तथा नियमअनुसार निष्पक्ष र समानुपातिक कारबाही हुनुपर्छ।
नेपालमा मेडिकल कलेजलाई नियामक निकायबाट कारबाही गर्नुपर्ने अवस्थामा पनि प्रभावकारी कारबाही नभएको वा कतिपय निर्णयले संस्थालाई लाभ पुगेको भन्ने प्रश्न उठ्ने गरेका छन्। चिकित्सा शिक्षा आयोगका सिट निर्धारणसम्बन्धी निर्णय तथा पूर्वप्रधानन्यायाधीश गोपाल पराजुली र चोलेन्द्रशमशेर जबरासँग सम्बन्धित आदेशहरूको अध्ययनबाट पनि यस विषयमा थप बहस गर्न सकिन्छ। यस्ता निर्णयको प्रभावबारे निष्कर्ष निकाल्दा भने सम्बन्धित आदेश, कानुनी आधार र तथ्यको सूक्ष्म विश्लेषण आवश्यक हुन्छ।
चौथो, विद्यार्थी र आवासीय चिकित्सकको आवाजलाई महत्त्व दिनुपर्छ।
उनीहरूले भोगेका शैक्षिक समस्या, सुपरिवेक्षणको अवस्था र प्रशिक्षणका कमीकमजोरीबारे सुरक्षित रूपमा गुनासो गर्न सक्ने व्यवस्था हुनुपर्छ। प्राप्त गुनासोको निष्पक्ष छानबिन र आवश्यक सुधारको सुनिश्चितता गरिनुपर्छ। नेपालमा यस पक्षलाई प्रभावकारी बनाउन अझै काम गर्नुपर्ने देखिन्छ।
पाँचौँ, वास्तविक प्राध्यापकलाई प्रोत्साहन र शैक्षिक योगदानलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ।
प्राध्यापकको मूल्याङ्कन केवल पद, उपाधि वा नियुक्तिका आधारमा नभई अध्यापन, क्लिनिकल प्रशिक्षण, अनुसन्धान, मार्गदर्शन र व्यावसायिक आचरणमा आधारित हुनुपर्छ।
छैटौँ, चिकित्सा शिक्षामा समयानुकूल अनुसन्धान र प्रमाणमा आधारित नीति निर्माण गर्नुपर्छ।
नेपालको चिकित्सा शिक्षा क्षेत्रमा भइरहेको विकास, जनशक्तिको उपलब्धता, फ्याकल्टीको वास्तविक शैक्षिक योगदान, विद्यार्थी तथा आवासीय चिकित्सकको प्रशिक्षणको गुणस्तर र स्वास्थ्य सेवामा परिरहेको प्रभावबारे बृहत् तथा गहन अनुसन्धान गरिनुपर्छ। राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय असल अभ्यासबाट सिक्दै अनुसन्धानबाट प्राप्त प्रमाणका आधारमा चिकित्सा शिक्षा नीति, जनशक्ति व्यवस्थापन, अनुगमन प्रणाली र नियामकीय मापदण्डलाई समयानुकूल परिमार्जन गर्नुपर्छ। यसबाट समस्याको वास्तविक कारण पहिचान गरी प्रभावकारी, पारदर्शी र दीर्घकालीन समाधानका उपाय अवलम्बन गर्न सकिन्छ।
यसका साथै, चिकित्सा शिक्षा प्रदान गर्ने संस्थाले आवश्यक जनशक्ति र प्रशिक्षणको गुणस्तर सुनिश्चित गर्न पर्याप्त स्रोतसाधन उपलब्ध गराउनुपर्छ। नियामक निकायले पनि स्पष्ट मापदण्ड, निष्पक्ष अनुगमन र प्रमाणमा आधारित निर्णय प्रक्रियालाई संस्थागत गर्नुपर्छ।
निष्कर्ष
चिकित्सा शिक्षा सामान्य शैक्षिक उपाधि प्राप्त गर्ने माध्यम मात्र होइन। यो समाज र मानव जीवनसँग प्रत्यक्ष रूपमा जोडिएको जिम्मेवारी हो। आज मेडिकल कलेजमा विद्यार्थीले पाउने शिक्षा र आवासीय चिकित्सकले प्राप्त गर्ने प्रशिक्षणले भोलि उनीहरूले बिरामीलाई दिने सेवाको गुणस्तरमा प्रभाव पार्न सक्छ।
त्यसैले फ्याकल्टीको सङ्ख्या मात्र गनेर चिकित्सा शिक्षाको गुणस्तर सुनिश्चित गर्न सकिँदैन। प्राध्यापकको वास्तविक उपस्थिति, क्षमता, जिम्मेवारी र शैक्षिक योगदानलाई पनि उत्तिकै महत्त्व दिनुपर्छ।
‘खडेबाबा फ्याकल्टी’को समस्या अन्त्य गर्नु कुनै व्यक्ति वा संस्थालाई आरोप लगाउने अभियान मात्र होइन। यो चिकित्सा शिक्षालाई गुणस्तरीय, पारदर्शी र जवाफदेही बनाउने प्रयास हो। हामीले कागजमा कति जना प्राध्यापक छन् भनेर मात्र होइन, विद्यार्थीलाई वास्तवमै कति जना प्राध्यापकले सार्थक रूपमा सिकाइरहेका छन् भनेर पनि सोध्नुपर्छ। किनकि आजको सक्षम चिकित्सक नै भोलिको सुरक्षित र गुणस्तरीय स्वास्थ्य सेवाको आधार हो।
( प्रा. डा. विकास गौचन राप्ती स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठानमा जनरल प्राक्टिस तथा इमर्जेन्सी मेडिसिनका प्राध्यापक तथा मेडिकल एजुकेसन विभाग प्रमुखका रूपमा कार्यरत छन्।)
