सन् २०१७ मा अमेरिकामा पहिलोपटक कार–टी सेल उपचारलाई स्वीकृति दिइँदा मेरो मनमा एउटा प्रश्न उठेको थियो- यति उन्नत उपचार प्रविधि एक दिन नेपालमै विकास र उत्पादन गर्न सकिएला? के नेपाली वैज्ञानिक र चिकित्सकको टोलीले नेपालमै यस्तो उपचार तयार गरेर नेपाल र छिमेकी देशका बिरामीलाई उपलब्ध गराउन सक्ला?
सन् २०२२ मा यही प्रश्न एउटा अभियानमा रूपान्तरण भयो।
यो प्रयासको प्रारम्भिक चरणदेखि नै नेतृत्व गर्ने अवसर मैले पाएँ। यसका लागि आवश्यक आर्थिक स्रोत जुटाउने, वैज्ञानिक विशेषज्ञता र साझेदारी विकास गर्ने, विभिन्न सहयोगीलाई जोड्ने तथा महत्त्वाकांक्षी परियोजनालाई निरन्तर अघि बढाउन आवश्यक समन्वय गर्ने जिम्मेवारीमा म संलग्न रहेँ। यसका लागि तयार मार्गचित्र थिएन। कतिपय अवस्थामा अबको बाटो कस्तो हुनेछ भन्ने स्पष्ट थिएन। तर नेपालले पनि यो क्षमता विकास गर्न सक्छ भन्ने विश्वास कहिल्यै कमजोर भएन।
सन् २०२३ मा आयोजित एउटा अन्तर्राष्ट्रिय सम्मेलनले महत्त्वपूर्ण सम्बन्ध र सहकार्यका ढोका खोल्यो। त्यही वर्ष सेन्टर फर रिजेनेरेटिभ मेडिसिन नेपाल (सीआरएम नेपाल) को टोलीले असल उत्पादन अभ्यास (जीएमपी) अनुरूपको सुविधा स्थापना गर्न थाल्यो। सन् २०२२ देखि २०२४ सम्म टोलीले उपचारको सम्भाव्यता मूल्याङ्कन गर्न प्रयोगशालामा आधारित प्रारम्भिक अध्ययन पूरा गर्यो। सन् २०२५ मा सेवा स्वीकृति, जनशक्ति प्रशिक्षण, उत्पादन तयारी र बिरामीमा उपचार प्रयोग गर्न आवश्यक नियामकीय प्रक्रियालाई अघि बढाइयो।
यी उपलब्धि सहजै हासिल भएका होइनन्।
यसका लागि निरन्तर प्रयास, अनेक अवरोधको सामना, लामो कार्यघण्टा र बारम्बार समस्या समाधान गर्नुपर्ने अवस्था आयो। अर्को कदम के हुने भन्ने स्पष्ट नभएका बेला पनि अघि बढिरहने प्रतिबद्धता भएको टोली आवश्यक थियो।
सन् २०२६ मा नेपालमै विकास गरिएको सीडी१९ कार–टी सेल उत्पादनले नेपालमा बिरामीको उपचारमा प्रयोग गर्न स्वीकृति प्राप्त गर्यो। पहिलो बिरामीका लागि आवश्यक उत्पादन प्रक्रिया अगस्टमा सुरु भयो। सेप्टेम्बरमा ‘दुर्गा’ नाम दिइएकी एक बिरामीलाई नेपालमै उक्त उत्पादनको कोष उपचार दिइयो। दुर्गा नामले असत्यमाथि सत्य र खराबीमाथि असलको विजयको प्रतीक जनाउँछ।
वर्षौंदेखि यो सपना बोकेर काम गरिरहेका हामी सबैका लागि त्यो क्षण एउटा उपचार दिनुमा मात्र सीमित थिएन। त्यो निरन्तर प्रयास, विश्वास, सामूहिक कार्य र उन्नत उपचार बिरामीको घरनजिकै उपलब्ध गराउन सकिने आशाको परिणाम थियो।
यसमा संलग्न सबैका लागि त्यो क्षण वर्षौंको मेहनतको प्रतिफल थियो।
दुर्गा एक प्रकारको रक्त क्यान्सर, एक्युट लिम्फोब्लास्टिक ल्युकेमिया (एएलएल) सँग जुधिरहेकी छन्। उनी आफ्ना सपना, आकांक्षा र रोगभन्दा धेरै फराकिलो जीवन भएकी व्यक्ति हुन्। उपचारप्रतिको उनको प्रतिक्रिया उत्साहजनक रहेको छ। उपचारबाट प्राप्त लाभ दीर्घकालसम्म कायम रहनेछ भन्ने हाम्रो आशा छ।
यो उपलब्धिको सबैभन्दा ठूलो श्रेय नेपालमै रहेर यो क्षमता निर्माण गर्ने टोलीलाई जान्छ।
सेन्टर फर रिजेनेरेटिभ मेडिसिन नेपालका सम्पूर्ण सदस्यप्रति म गहिरो आभार व्यक्त गर्न चाहन्छु। विशेषगरी, आधारभूत तहमा रहेर निरन्तर काम गर्ने तथा सञ्चालनसम्बन्धी जिम्मेवारी सम्हाल्ने श्री बलराम गौतमको योगदान अत्यन्त महत्त्वपूर्ण रह्यो। राष्ट्रियस्तरको सहकार्यलाई बलियो बनाउन डा. सुधांशु केसी, शैक्षिक रणनीति र पहुँच विस्तारमा डा. ओम कुर्मी, नियामकीय प्रक्रियामा डा. दिलीप शर्मा तथा व्यवस्थापकीय र ढुवानीसम्बन्धी काममा बेदानन्द पराजुलीले महत्त्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्नुभयो। अनिश्चितता, अवरोध र लामो कार्यघण्टाका बाबजुद प्रतिबद्ध भएर काम गर्ने प्रत्येक सहकर्मीप्रति म आभारी छु।
हाम्रो कार–टी सेल कार्यक्रमको गुणस्तर विश्लेषणसम्बन्धी काममा उत्कृष्ट दक्षताका साथ जिम्मेवारी निर्वाह गर्ने डिकोड जिनोमिक्सको टोलीलाई पनि विशेष धन्यवाद दिन चाहन्छु। उहाँहरूसँग नियमित रूपमा सहकार्य गर्न र प्रशिक्षण दिन पाउनु मेरा लागि सुखद अनुभव रह्यो। हाम्रो संयुक्त प्रयासबाट कार–टी कोषको महत्त्वपूर्ण गुणस्तर परीक्षण नेपालमै गर्न सकिने सहज र एकीकृत क्षमता विकास भएको छ। नेपालमा विस्तार हुँदै गरेको उपचार प्रणालीका लागि यो अर्को महत्त्वपूर्ण आधार हो।
नेपालमा पहिलोपटक आफ्नै शरीरबाट निकालिएका कोष प्रयोग गरी तयार गरिएको कार–टी उपचार बिरामीलाई दिने प्रक्रिया सफलतापूर्वक सम्पन्न गर्ने त्रिभुवन विश्वविद्यालय शिक्षण अस्पतालका चिकित्सकीय साझेदार डा. अञ्जन श्रेष्ठ र डा. प्रशुन उपाध्यायप्रति हार्दिक धन्यवाद व्यक्त गर्दछु। यस यात्राका विभिन्न चरणमा योगदान पुर्याउने अन्य सहकर्मी, चिकित्सक, नियामक निकाय र सहयोगीहरूप्रति पनि आभारी छु। विशेषगरी, यो नयाँ प्रयासलाई व्यावसायिक दक्षता र सहकार्यको भावनाका साथ अघि बढाउने चिकित्सकीय टोलीप्रति म कृतज्ञ छु। कार्यक्रमलाई आगामी दिनमा विस्तार गर्न यी गुणहरू अपरिहार्य हुनेछन्। नेपालमा रहेको चिकित्सकीय टोलीलाई सहयोग गर्नुभएकोमा प्राध्यापक लियो हान्समानप्रति पनि विशेष धन्यवाद।
यो परियोजनाको व्यक्तिगत मूल्य पनि थियो, जुन मेरो परिवारले मसँगै वहन गर्यो। यसलाई अघि बढाउने क्रममा धेरै वर्षसम्म मैले प्रत्येक वर्ष पाँच पटकसम्म अन्तर्राष्ट्रिय यात्रा गर्नुपर्यो। यस क्रममा अमेरिकामा रहेका आफ्ना दुई साना सन्तानलाई छाडेर हिँड्नुपर्ने अवस्था बारम्बार आयो।
मेरी श्रीमती डा. मनकामना खनालले ठूलो जिम्मेवारी वहन गर्नुभयो। आफ्नै व्यावसायिक कामलाई निरन्तरता दिँदै सन्तानको हेरचाह गर्ने र यो अभियानलाई साथ दिने काम उहाँले गर्नुभयो। उहाँको धैर्य, दृढता र हामीले निर्माण गर्न खोजेको क्षमताप्रतिको विश्वासबिना यो परियोजना सम्भव हुने थिएन।
मेरा अभिभावक भागीरथी गौतम र शिवप्रसाद गौतमको निरन्तर प्रोत्साहन र आशीर्वादप्रति पनि म उत्तिकै आभारी छु। यस यात्राभरि साथ दिनुहुने प्राध्यापक लुका गाटिनोनीप्रति पनि हार्दिक धन्यवाद व्यक्त गर्दछु।
- यस उपलब्धिलाई विशेष अर्थ दिने कुरा के हो भने, अब आवश्यक क्षमता नेपालमै छ।
- उपचारका लागि आवश्यक सुविधा नेपालमै छ।
- तालिमप्राप्त टोली नेपालमै छ।
- वैज्ञानिक ज्ञान र उत्पादनसम्बन्धी सीप नेपालमै छ।
- कोषको गुणस्तर विश्लेषण गर्ने क्षमता नेपालमै छ।
- पहिलो बिरामीको उपचारबाट प्राप्त अनुभव पनि नेपालमै रहनेछ।
अबको चिकित्सकीय यात्रामा वैज्ञानिक कठोरता, विनम्रता र निरन्तर सिकाइ आवश्यक हुनेछ। अहिलेका लागि सीआरएम नेपालको टोलीले शून्यबाट निर्माण गरेको क्षमतालाई र यसले भविष्यका लागि बोकेको सम्भावनालाई पहिचान गर्नु महत्त्वपूर्ण छ।
वर्षौंअघि उठेको एउटा प्रश्नले अहिले बिरामीसम्म पुग्ने उत्तर पाएको छ। यो यात्राको सुरुवात मात्र हो। आगामी वर्षहरूमा यसले उपचारको आवश्यकता भएका धेरै बिरामी र परिवारलाई सहयोग पुर्याउन सक्ने सम्भावना बोकेको छ।
नेपालमै उन्नत कोष उपचार विकास र उत्पादन गर्ने सपना अब एउटा बिरामीको उपचारसम्म पुगेको छ। यो उपलब्धि एउटा उपचारको सुरुवात मात्र होइन, नेपालमै आधुनिक उपचार प्रविधि विकास गर्न सकिन्छ भन्ने क्षमताको प्रमाण पनि हो।
