टाइप २ मधुमेह भएका वयस्कका लागि पनि स्वचालित इन्सुलिन प्रवाह प्रणाली (अटोमेटेड इन्सुलिन डेलिभरी–एआईडी) को प्रयोगमा आउने भएको छ। अमेरिकाको खाद्य तथा औषधि प्रशासन (एफडीए) ले यस्ता प्रणालीलाई टाइप २ मधुमेहको व्यवस्थापनमा प्रयोग गर्न अनुमति दिएसँगै इन्सुलिनमा निर्भर बिरामीका लागि उपचार थप सहज हुने अपेक्षा गरिएको छ।
एआईडी प्रणालीलाई सामान्य भाषामा ‘आर्टिफिसियल प्यान्क्रियाज’ अर्थात् कृत्रिम अग्न्याशय पनि भनिन्छ। यसमा इन्सुलिन पम्प, निरन्तर ग्लुकोज मापन गर्ने उपकरण (सीजीएम) र विशेष सफ्टवेयर एल्गोरिदम जोडिएका हुन्छन्। यसले शरीरमा ग्लुकोजको मात्रा निरन्तर निगरानी गरी आवश्यकताअनुसार इन्सुलिनको प्रवाह स्वचालित रूपमा घटाउने वा बढाउने काम गर्छ।
यस प्रविधिले बिरामीलाई हरेक पटक आफैंले रगतमा चिनीको मात्रा मापन गरेर इन्सुलिनको मात्रा निर्धारण गर्नुपर्ने झन्झट कम गर्न सक्छ। यद्यपि, यसले सबै अवस्थामा बिरामीको सक्रिय सहभागिता आवश्यक नपर्ने वा खानासँग सम्बन्धित इन्सुलिनको मात्रा प्रविष्ट गर्नुपर्ने आवश्यकता पूर्ण रूपमा हटाउने भने होइन।
ओम्नीपोड ५ देखि ट्विस्टसम्मका प्रणाली
टाइप २ मधुमेहको व्यवस्थापनमा प्रयोग हुने एआईडी प्रणालीमध्ये इन्सुलेट कम्पनीको ओम्नीपोड ५ उल्लेखनीय छ। यो छालामा टाँसिने सानो पोडका रूपमा प्रयोग गरिने ट्युबविहीन इन्सुलिन पम्प हो। यसले उपयुक्त सीजीएमसँग जोडिएर ग्लुकोजको अवस्थाअनुसार इन्सुलिन प्रवाह समायोजन गर्छ। क्लिनिकल परीक्षणमा यस प्रणालीको प्रयोगले बिरामीको तीन महिनाको औसत ग्लुकोज स्तर जनाउने एचबीए१सीमा सुधार ल्याएको देखिएको छ।
त्यस्तै, टेन्डम कम्पनीको कन्ट्रोल–आईक्यू प्लस सफ्टवेयरले टीःस्लिम एक्स२ र टेन्डम मोबीलगायतका पम्पसँग काम गर्छ। यसले ग्लुकोजको सम्भावित उतारचढावको पूर्वानुमान गरेर इन्सुलिनको मात्रा समायोजन गर्न र आवश्यक पर्दा सुधारात्मक इन्सुलिन दिन सहयोग गर्छ।
मेडट्रोनिकको मिनिमेड ७८०जी प्रणालीमा पनि ग्लुकोजको प्रवृत्ति अनुमान गरी इन्सुलिनको प्रवाह समायोजन गर्ने सुविधा छ। यसले खाना खाएपछि ग्लुकोज बढ्दा त्यसलाई नियन्त्रण गर्न सहयोग गर्न सक्छ। तर, खाना खाँदा इन्सुलिनको मात्रा प्रविष्ट गर्ने आवश्यकता प्रणाली र चिकित्सकीय योजनाअनुसार रहन सक्छ।
यसैगरी, सिक्वेल मेड टेकको ट्विस्ट प्रणालीमा ‘आईसुर’ प्रविधि समावेश छ। यसले पम्पबाट इन्सुलिन प्रवाह भइरहेको अवस्थाको निगरानी गर्न सहयोग गर्छ। कम्पनीको प्रविधिअनुसार यसले इन्सुलिन आपूर्तिमा अवरोध भएको अवस्था चाँडै पहिचान गर्न मद्दत गर्न सक्छ।
एचबीए१सी सुधार र हाइपोग्लाइसेमियाको जोखिम घटाउने अपेक्षा
एआईडी प्रणालीको प्रमुख उद्देश्य रगतमा ग्लुकोजको मात्रा लक्ष्य दायरामा राख्नु, अत्यधिक उतारचढाव कम गर्नु र इन्सुलिन व्यवस्थापनलाई सहज बनाउनु हो। यसले विशेषगरी दिनमा धेरै पटक इन्सुलिन लिनुपर्ने बिरामीको उपचारसम्बन्धी बोझ घटाउन सक्छ।
यस प्रविधिबाट रातिको समयमा रगतमा चिनीको मात्रा अत्यधिक घट्ने अवस्था (हाइपोग्लाइसेमिया) को जोखिम कम गर्न पनि सहयोग पुग्न सक्छ। यद्यपि, जोखिम पूर्ण रूपमा हट्ने ग्यारेन्टी हुँदैन। उपकरणको सही प्रयोग, नियमित निगरानी र चिकित्सकीय परामर्श आवश्यक हुन्छ।
टाइप २ मधुमेह भएका सबै बिरामीलाई इन्सुलिन पम्प आवश्यक पर्दैन। तर, इन्सुलिनबाट उपचार भइरहेका र ग्लुकोज नियन्त्रणमा कठिनाइ भोगिरहेका केही बिरामीका लागि यस्तो प्रविधि उपयोगी विकल्प बन्न सक्छ।
नेपालमा उपलब्धता र लागतको प्रश्न
एआईडी प्रणालीले मधुमेह व्यवस्थापनमा नयाँ सम्भावना प्रस्तुत गरे पनि यसको उपलब्धता, लागत, सीजीएम सेन्सरको नियमित आपूर्ति र प्रयोगसम्बन्धी तालिम महत्त्वपूर्ण पक्ष हुन्। अमेरिकामा नियामक अनुमति पाउनुको अर्थ नेपालमा पनि यी उपकरण स्वतः स्वीकृत वा उपलब्ध छन् भन्ने होइन।
नेपालमा यस्ता प्रणाली प्रयोग गर्न चाहने बिरामीले सम्बन्धित विशेषज्ञसँग परामर्श गरी आफ्नो स्वास्थ्य अवस्था, इन्सुलिनको आवश्यकता, उपकरणको उपलब्धता र खर्चबारे जानकारी लिनुपर्छ। प्रविधिले उपचार सहज बनाउन सक्छ, तर मधुमेह व्यवस्थापनका लागि सन्तुलित आहार, शारीरिक गतिविधि, नियमित स्वास्थ्य परीक्षण र चिकित्सकको सल्लाह अझै महत्त्वपूर्ण रहन्छन्।
