मानिसको शरीरमा समय–समयमा विभिन्न किसिमका वेगहरू (अर्जेज्) उत्पन्न हुन्छन्। शरीरका विभिन्न अङ्गले आफ्नो नियमित काम गर्ने क्रममा केही पदार्थ ग्रहण गर्छन् भने केही पदार्थ निष्कासन गर्छन्। यही प्रक्रियाका क्रममा भोक लाग्ने, तिर्खा लाग्ने, अधोवायु अर्थात् अपानवायु निष्कासन हुने, दिसापिसाब त्याग गर्ने, वमन हुने आदि वेग उत्पन्न हुन्छन्।
मानिसले शरीरमा उत्पन्न हुने यस्ता प्राकृतिक वेगलाई नियन्त्रण गर्नु वा रोक्नुलाई आयुर्वेदमा ‘वेगधारण’ भनिन्छ। आयुर्वेदको मान्यताअनुसार प्राकृतिक वेगलाई अनावश्यक रूपमा रोक्नु उचित हुँदैन। शरीरका यी वेगलाई सहज रूपमा निष्कासन हुन दिनुपर्छ। तिनलाई नियन्त्रण (सप्रेस) गर्नु वा रोकिराख्नु हुँदैन।
वेगधारण गर्दा शरीरमा विभिन्न समस्या उत्पन्न हुन सक्ने र कतिपय रोगको जोखिम बढ्न सक्ने मान्यता आयुर्वेदमा छ। यहाँ केही प्राकृतिक वेग र तिनलाई नियन्त्रण गर्दा हुन सक्ने असरबारे चर्चा गरिएको छ।
१. दिसाको वेग (ट्वाइलेट)
मानिसले खाएका खानेकुरा पाचन प्रणालीबाट प्रशोधन भएपछि शरीरलाई आवश्यक नपर्ने पदार्थ दिसाका रूपमा मलद्वारबाट बाहिर निष्कासन हुन्छन्। दिसा गर्न मन लागेपछि शौचालय गएर दिसा त्याग गर्नुपर्छ। दिसाको वेगलाई बारम्बार वा लामो समयसम्म रोक्ने बानी उचित हुँदैन।
दिसा गर्ने इच्छा बारम्बार रोक्दा कब्जियत बढ्न सक्छ। दिसा कडा हुने, दिसा गर्न बल लगाउनुपर्ने र पेट फुल्ने समस्या पनि हुन सक्छ। यसले पाचन प्रक्रियासँग सम्बन्धित असहजता बढाउन सक्छ।
आयुर्वेदको मान्यताअनुसार पाचन प्रणालीमा हुने गडबडीले शरीरका अन्य प्रणालीमा पनि असर पार्न सक्छ। तर कब्जियतका कारण टाउको दुख्ने, पिनास हुने, पेट, छाती र घाँटी पोल्नेजस्ता ८५ प्रतिशत रोग उत्पन्न हुन्छन् भन्ने दाबीलाई वैज्ञानिक प्रमाणबाट पुष्टि गरिएको तथ्यका रूपमा प्रस्तुत गर्नु हुँदैन।
२. पिसाबको वेग (युरिन)
पिसाबको वेगलाई पनि अनावश्यक रूपमा लामो समयसम्म रोक्नु हुँदैन। बारम्बार पिसाब रोक्ने बानीले केही व्यक्तिमा मूत्रथैलीको कार्यमा असर पार्न सक्छ। पिसाब थैली पूर्ण रूपमा खाली नहुने समस्या भएमा मूत्रमार्गको संक्रमणको जोखिमसमेत बढ्न सक्छ।
तर पिसाब रोक्ने बानीले नै प्रोस्टेट ग्रन्थि बढ्ने वा प्रोस्टेट क्यान्सर हुने भन्ने वैज्ञानिक प्रमाण छैन। प्रोस्टेटको वृद्धि, पिसाबको धार कमजोर हुनु र बारम्बार पिसाब लाग्नुका पछाडि उमेर तथा अन्य स्वास्थ्य समस्या कारण हुन सक्छन्।
धेरै पुरुष उभिएर पिसाब गर्छन्। सार्वजनिक शौचालयमा पनि उभिएर पिसाब गर्न मिल्ने व्यवस्था हुन्छ। सामान्यतः स्वस्थ पुरुषले उभिएर वा बसेर पिसाब गर्दा स्वास्थ्यमा हुने असर व्यक्तिको अवस्था र पिसाब थैली खाली गर्न सक्ने क्षमतामा निर्भर हुन्छ। त्यसैले सबै पुरुषले अनिवार्य रूपमा बसेरै पिसाब गर्नुपर्छ भन्ने निष्कर्ष निकाल्न मिल्दैन।
३. अधोवायु वा अपानवायु अर्थात् पादको वेग (फ्ल्याटुलेन्स वा फार्ट)
खाएको खाना पचाउने क्रममा र आन्द्रामा रहेका ब्याक्टेरियाको क्रियाबाट ग्यास उत्पन्न हुन्छ। यो ग्यास मलद्वारबाट बाहिर निस्कने प्रक्रियालाई अधोवायु निष्कासन भनिन्छ।
स्वस्थ मानिसले दिनमा धेरै पटक अधोवायु निष्कासन गर्नु सामान्य प्रक्रिया हो। केही व्यक्तिले दिनमा २० पटकसम्म ग्यास निष्कासन गर्न सक्छन्। लाज वा अप्ठ्यारोका कारण कहिलेकाहीँ ग्यास रोक्नु स्वाभाविक भए पनि लगातार असहज हुने गरी रोकिरहनु आवश्यक छैन।
ग्यास रोक्दा पेट फुल्ने वा असहजता महसुस हुन सक्छ। तर ग्यास शरीरका विभिन्न अङ्गमा फैलिएर असहनीय पीडा उत्पन्न गर्छ वा ग्यास रोकेकै कारण ग्यास्ट्रिक, अल्सर र इरिटेबल बाउल सिन्ड्रोमजस्ता रोग लाग्छन् भन्ने दाबी प्रमाणित छैन।
४. डकारको वेग (बर्प)
खाना खाँदा वा पिउँदा निलिएको हावा मुखबाट बाहिर निस्कने प्रक्रियालाई डकार भनिन्छ। खाना खाएपछि कहिलेकाहीँ डकार आउनु सामान्य हो।
डकारलाई जबर्जस्ती रोकिराख्नुपर्ने आवश्यकता हुँदैन। तर डकार रोक्ने बानीले मुटु, फोक्सो वा पित्तथैलीमा रोग उत्पन्न गर्छ भन्ने पर्याप्त वैज्ञानिक प्रमाण छैन।
खाना नखाएका बेला पनि बारम्बार डकार आउने, पेट फुल्ने, छाती पोल्ने वा पेटमा असहजता हुने समस्या देखिएमा त्यसको कारण पत्ता लगाउनुपर्छ। यस्तो अवस्थामा अम्लपित्त, अपच वा अन्य पाचनसम्बन्धी समस्या हुन सक्ने भएकाले आवश्यकताअनुसार स्वास्थ्यकर्मीसँग परामर्श लिनु उचित हुन्छ।
५. वमनको वेग (भमिटिङ)
विभिन्न कारणले मानिसलाई वमन अर्थात् बान्ता हुन सक्छ। संक्रमण, खाद्य विषाक्तता, औषधिको असर वा अन्य स्वास्थ्य समस्याका कारण बान्ता हुने गर्छ।
बान्ता आएमा त्यसलाई जबर्जस्ती रोक्ने वा आफैँले बान्ता गराउने औषधि प्रयोग गर्ने काम गर्नु हुँदैन। लगातार बान्ता भइरहेमा शरीरमा पानी र लवणको कमी हुन सक्छ।
बान्ता रोक्दा शीतपित्त (अर्टिकेरिया), शरीर चिलाउने, अनुहारमा कालो दाग आउने, खोकी लाग्ने वा आँखासम्बन्धी रोग हुन्छन् भन्ने दाबीलाई सामान्य चिकित्सकीय तथ्यका रूपमा पुष्टि गरिएको छैन। बारम्बार बान्ता हुने, रगत मिसिएको बान्ता आउने वा पानीसमेत अडिन नसक्ने अवस्था भएमा स्वास्थ्यकर्मीको सहयोग लिनुपर्छ।
६. वीर्य स्खलनको वेग (सिमेन इज्याक्युलेसन)
वीर्य स्खलन पुरुषको प्रजनन प्रक्रियासँग सम्बन्धित सामान्य शारीरिक प्रक्रिया हो। यौन उत्तेजना हुँदा वीर्य स्खलन हुन सक्छ, तर हरेक पटक यौन उत्तेजना हुँदा वीर्य स्खलन हुनैपर्छ भन्ने छैन।
वीर्य स्खलन नगर्दैमा लिङ्ग वा मूत्राशयमा अनिवार्य रूपमा दुखाइ वा सुन्निने समस्या उत्पन्न हुँदैन। वीर्य स्खलन रोक्ने वा नगर्ने बानीले प्रोस्टेट क्यान्सर गराउँछ भन्ने पनि प्रमाणित तथ्य होइन।
लिङ्ग, अण्डकोष वा तल्लो पेटमा लगातार दुखाइ हुने, सुन्निने वा पिसाबमा समस्या देखिने भएमा त्यसको कारण पत्ता लगाउन चिकित्सकसँग परामर्श लिनुपर्छ।
७. भोकको वेग (हङ्गर)
खाना मानिसको जीवनका लागि आवश्यक हुन्छ। शरीरलाई ऊर्जा र पोषक तत्त्व उपलब्ध गराउन नियमित तथा सन्तुलित भोजन आवश्यक पर्छ।
भोक लागेपछि उपयुक्त समयमा खाना खानु राम्रो हुन्छ। लामो समयसम्म खाना नखाँदा कमजोरी महसुस हुने, रिङ्गटा लाग्ने, टाउको दुख्ने वा ध्यान केन्द्रित गर्न कठिन हुने समस्या हुन सक्छ। मधुमेह भएका र रगतमा चिनीको मात्रा घटाउने औषधि सेवन गरिरहेका व्यक्तिमा लामो समयसम्म खाना नखाँदा रक्तचिनीको मात्रा खतरनाक रूपमा घट्न सक्छ।
तर भोक लागेको बेला केही समय खाना ढिला हुँदैमा ग्यास्ट्रिक रोग लाग्छ भन्ने निश्चित हुँदैन। खाना खाने समय, खानाको प्रकृति, व्यक्तिको स्वास्थ्य अवस्था र अन्य कारणले पाचनसम्बन्धी समस्या प्रभावित हुन सक्छन्।
८. पानीको तिर्खाको वेग (थर्स्ट)
शरीरलाई पानीको आवश्यकता पर्दा तिर्खा लाग्छ। तिर्खा लागेपछि स्वच्छ तथा सुरक्षित पानी पिएर शरीरमा पानीको आवश्यकता पूरा गर्नुपर्छ।
पानीको आवश्यकता पूरा नगर्दा शरीरमा पानीको कमी (डिहाइड्रेसन) हुन सक्छ। यसको लक्षणमा मुख सुक्ने, पिसाब कम हुने वा गाढा रङको हुने, थकान र रिङ्गटा लाग्ने समस्या पर्छन्। गम्भीर अवस्थामा बेहोस हुनेसम्मको जोखिम रहन सक्छ।
तिर्खा लाग्दा पानी नपिउँदैमा मधुमेह, कब्जियत वा अन्य रोग अनिवार्य रूपमा हुन्छन् भन्ने होइन। तर शरीरमा पानीको कमी हुँदा कब्जियतलगायत केही समस्या बढ्न सक्छन्। अत्यधिक तिर्खा लागिरहने र बारम्बार पिसाब लाग्ने भएमा मधुमेहलगायत सम्भावित कारणको जाँच गराउनु उचित हुन्छ।
९. हाच्छ्युँको वेग (स्निजिङ)
नाकभित्र धुलो, परागकण वा अन्य उत्तेजक पदार्थ प्रवेश गर्दा शरीरले तिनलाई बाहिर निकाल्न हाच्छ्युँ गर्छ। यो शरीरको प्राकृतिक प्रतिरक्षात्मक प्रक्रिया हो।
हाच्छ्युँ गर्दा नाक र मुख छोपेर रुमाल वा कुहिनाको भित्री भागमा हाच्छ्युँ गर्नु उचित हुन्छ। नाक र मुख कसेर बन्द गरी हाच्छ्युँ रोक्ने प्रयास गर्दा कानमा दबाब बढ्ने तथा कान वा साइनसमा चोट लाग्ने जोखिम हुन सक्छ।
हाच्छ्युँ रोक्दा अनिवार्य रूपमा पक्षाघात हुन्छ वा आँखाको ज्योति कमजोर हुन्छ भन्ने होइन। तर हाच्छ्युँलाई अत्यधिक बल प्रयोग गरेर रोक्ने प्रयास गर्नु उचित हुँदैन।
१०. निद्राको वेग (स्लीप)
निद्रा मानिसको शारीरिक तथा मानसिक स्वास्थ्यका लागि आवश्यक हुन्छ। पर्याप्त निद्राले शरीरलाई आराम दिनुका साथै स्मरणशक्ति, ध्यान, मनोदशा र दैनिक कार्यक्षमतामा सहयोग पुर्याउँछ।
निद्रा लागेपछि पर्याप्त आराम गर्ने वातावरण मिलाउनु राम्रो हुन्छ। बारम्बार निद्रा कटाउने वा पर्याप्त नसुत्ने बानीले थकान, चिडचिडापन, टाउको दुखाइ र ध्यान केन्द्रित गर्न कठिनाइ उत्पन्न गर्न सक्छ।
निद्राको कमीले शरीरको चयापचय र पाचन प्रणालीमा समेत असर पार्न सक्छ। आँखामुनि कालो घेरा देखिनुका पछाडि निद्राको कमीबाहेक अन्य कारण पनि हुन सक्छन्।
अङ्ग्रेजीमा भनाइ छ, ‘अर्ली टु बेड एन्ड अर्ली टु राइज मेक्स अ म्यान हेल्दी, वेल्दी एन्ड वाइज।’ अर्थात्, चाँडै सुत्ने र चाँडै उठ्ने बानीले स्वास्थ्य तथा दैनिक जीवनमा सकारात्मक प्रभाव पार्न सक्छ।
११. हाई आउने वेग (योनिङ)
थकान, निद्रा लाग्दा वा लामो समयसम्म एउटै काममा ध्यान दिँदा मानिसलाई हाई आउन सक्छ। हाई आउनु सामान्य शारीरिक प्रतिक्रिया हो।
हाईलाई जबर्जस्ती रोकिराख्नु आवश्यक हुँदैन। तर हाई रोक्ने बानीले हातखुट्टामा कम्पन आउने, घाँटीका नसा कडा हुने, मुखका रोग लाग्ने वा आँखाका रोग उत्पन्न हुने भन्ने प्रमाणित वैज्ञानिक आधार छैन।
बारम्बार हाई आउने र पर्याप्त निद्रा लिए पनि दिनभरि निद्रा लागिरहने समस्या भएमा निद्रासम्बन्धी विकार वा अन्य स्वास्थ्य समस्याबारे चिकित्सकीय परामर्श लिन सकिन्छ।
१२. श्वासप्रश्वासको वेग (ब्रेथ)
शारीरिक श्रम गर्दा, दौडिँदा वा छिटो हिँड्दा श्वासप्रश्वासको गति बढ्नु सामान्य हो। शरीरले बढी अक्सिजन आवश्यक परेका बेला श्वासप्रश्वासको गति बढाएर त्यसको आवश्यकता पूरा गर्ने प्रयास गर्छ।
श्वासप्रश्वासलाई अनावश्यक रूपमा रोकिराख्नु हुँदैन। लामो समयसम्म सास रोकेर बस्दा रगतमा अक्सिजनको मात्रा घट्न सक्छ र बेहोस हुने जोखिम हुन्छ।
प्राणायाम श्वासप्रश्वासलाई निश्चित लयमा भित्र लिने र बाहिर निकाल्ने अभ्यास हो। यसमा केही विधिअन्तर्गत निश्चित समयसम्म सास रोक्ने अभ्यास पनि गरिन्छ। तर यस्तो अभ्यास सही विधि र आफ्नो शारीरिक क्षमताअनुसार गर्नुपर्छ।
सामान्य शारीरिक श्रमपछि पनि अत्यधिक सास फेर्न गाह्रो हुने, छाती दुख्ने वा बेहोस हुनेजस्ता लक्षण देखिएमा त्यसलाई सामान्य ठानेर बेवास्ता गर्नु हुँदैन।
१३. आँसु आउने वेग (टेयर)
मानिस खुसी हुँदा, दुःखी हुँदा, पीडामा हुँदा वा भावनात्मक रूपमा प्रभावित हुँदा आँसु आउन सक्छ। आँखामा धुलो वा अन्य उत्तेजक पदार्थ पर्दा पनि आँसु आउँछ। आँसु आँखालाई ओसिलो राख्न र बाह्य कण हटाउन सहयोग गर्ने प्राकृतिक प्रक्रिया हो।
दुःख वा शोकका बेला आँसु आउनु स्वाभाविक हो। भावनालाई स्वस्थ रूपमा व्यक्त गर्न पाउनु मानसिक स्वास्थ्यका लागि महत्त्वपूर्ण हुन सक्छ। तर आँसु रोक्ने बानीले नाक बन्द हुने, रुघा लाग्ने, मुटुरोग वा अन्य शारीरिक रोग लाग्छन् भन्ने वैज्ञानिक प्रमाण छैन।
बारम्बार आँसु आउने, आँखामा दुखाइ हुने, रातो हुने वा दृष्टिमा परिवर्तन आउने समस्या भएमा आँखाको जाँच गराउनु उचित हुन्छ।
प्राकृतिक वेग र शरीरको आवश्यकतालाई बुझौँ
दैनिक जीवनमा यात्रा गर्दा, बैठकमा बस्दा वा सार्वजनिक स्थानमा हुँदा दिसापिसाब, भोक वा अधोवायुको वेगलाई केही समय रोक्नुपर्ने अवस्था आउन सक्छ। यस्तो बाध्यता कहिलेकाहीँ हुनु सामान्य हो। तर दिसापिसाबको वेग बारम्बार रोक्ने वा शरीरको आवश्यकता लामो समयसम्म बेवास्ता गर्ने बानी गर्नु उचित हुँदैन।
यात्रामा निस्कँदा आवश्यकताअनुसार फलफूल, चिउरा, रोटी, तरकारी, भुटेको चना वा अन्य स्वस्थकर खाजा साथमा राख्न सकिन्छ। भोक लाग्दा उपयुक्त समयमा खाने र शरीरलाई आवश्यक मात्रामा पानी पिउने बानी अपनाउनुपर्छ।
शारीरिक वेग, असहजता र आवश्यकतालाई बुझ्नु स्वस्थ जीवनशैलीको हिस्सा हो। तर सबै प्राकृतिक वेगलाई नियन्त्रण गर्दा निश्चित रोग लाग्छ भन्ने निष्कर्ष निकाल्नु वैज्ञानिक रूपमा उचित हुँदैन। आयुर्वेदका परम्परागत मान्यता र आधुनिक चिकित्साशास्त्रबाट पुष्टि भएका तथ्यबीच भिन्नता छुट्याउँदै शरीरको आवश्यकता बुझ्नु र समस्या देखिएमा समयमै उपचार लिनु महत्त्वपूर्ण हुन्छ।
