घुँडाको बाथका कारण खिइएको कुरकुरे हाड फेरि प्राकृतिक रूपमा उमार्न सकिएला? स्ट्यानफोर्ड विश्वविद्यालयका वैज्ञानिकहरूले गरेको नयाँ अनुसन्धानले यस दिशामा आशा जगाएको छ। वैज्ञानिकहरूले शरीरमा बुढ्यौलीसँगै बढ्ने १५–पीजीडीएच नामक इन्जाइमको गतिविधि रोक्दा मुसाको घुँडामा खिइसकेको कुरकुरे हाड पुनः निर्माण भएको र दुखाइसमेत कम भएको पाएका छन्। घुँडाको बाथ भएका मानिसबाट निकालिएको कुरकुरे हाडको तन्तुमा गरिएको परीक्षणले पनि सकारात्मक सङ्केत देखाएको छ। तर यो उपचार मानिसमा प्रभावकारी र सुरक्षित प्रमाणित हुन भने थप अनुसन्धान आवश्यक छ।
घुँडाको कुरकुरे हाड किन महत्त्वपूर्ण छ?
घुँडाको जोर्नीमा हड्डीका टुप्पाहरूलाई ढाक्ने चिल्लो, लचकदार तन्तुलाई हाइलाइन वा आर्टिकुलर कार्टिलेज भनिन्छ। यसले हड्डीका सतहबीच घर्षण कम गर्छ, जोर्नीलाई सहज रूपमा चल्न मद्दत गर्छ र हिँड्दा, दौडिँदा वा भर्याङ चढ्दा पर्ने दबाब सहन सहयोग गर्छ।
उमेर बढ्दै जाँदा, चोटपटक लाग्दा, शरीरको तौल बढी हुँदा वा जोर्नीमा लामो समयसम्म अत्यधिक दबाब पर्दा यो तन्तु बिस्तारै खिइन सक्छ। यस्तो अवस्थालाई ओस्टियोआर्थराइटिस अर्थात् जोर्नी खिइने बाथ भनिन्छ।
कार्टिलेजमा रक्तनलीको आपूर्ति अत्यन्तै सीमित हुने भएकाले क्षतिग्रस्त भाग सामान्य अवस्थामा सजिलै पुनः निर्माण हुँदैन। त्यसैले जोर्नी खिइएका व्यक्तिमा दुखाइ, सुन्निने समस्या, कडापन र हिँडडुल गर्न कठिनाइ हुन सक्छ। रोग गम्भीर अवस्थामा पुगेपछि केही बिरामीलाई घुँडा प्रत्यारोपणको शल्यक्रियासमेत आवश्यक पर्न सक्छ।
हाल प्रयोगमा रहेका उपचारले दुखाइ कम गर्न, शारीरिक गतिविधि कायम राख्न र रोगका लक्षण व्यवस्थापन गर्न मद्दत गर्छन्। तर खिइसकेको कार्टिलेजलाई पूर्ण रूपमा प्राकृतिक अवस्थामा फर्काउने प्रमाणित औषधि उपलब्ध छैन। यही समस्याको समाधान खोज्ने क्रममा स्ट्यानफोर्डका वैज्ञानिकहरूले नयाँ अनुसन्धान गरेका हुन्।
बुढ्यौलीसँग सम्बन्धित इन्जाइममा वैज्ञानिकको ध्यान
स्ट्यानफोर्ड मेडिसिनकी अर्थोपेडिक शल्यचिकित्सा विषयकी सहप्राध्यापक डा. निधि भुटानी, प्राध्यापक हेलन ब्लाउ र उनीहरूको अनुसन्धान टोलीले १५–हाइड्रोक्सी प्रोस्टाग्ल्यान्डिन डिहाइड्रोजिनेज नामक इन्जाइमको भूमिका अध्ययन गरेका थिए।
यो इन्जाइम शरीरका विभिन्न तन्तुमा बुढ्यौलीसँग सम्बन्धित परिवर्तनसँग जोडिएको छ। अनुसन्धानकर्ताहरूले उमेर बढेका मुसाको घुँडाको कार्टिलेजमा यसको मात्रा युवा मुसाको तुलनामा करिब दोब्बर भएको पाए।
यसअघि पनि १५–पीजीडीएचले मांसपेशीलगायत विभिन्न तन्तुको पुनः निर्माण प्रक्रियामा असर पार्न सक्ने देखिएको थियो। त्यसैले वैज्ञानिकहरूले यो इन्जाइमको गतिविधि रोक्दा उमेरसँगै खिइने कार्टिलेजमा पनि सुधार आउन सक्छ कि सक्दैन भन्ने परीक्षण गरे।
नयाँ औषधिले कसरी काम गर्छ?
अनुसन्धानकर्ताहरूले १५–पीजीडीएचको गतिविधि रोक्ने सानो अणुमा आधारित औषधि प्रयोग गरेका थिए। यस्तो औषधिलाई वैज्ञानिक भाषामा इन्जाइम अवरोधक भनिन्छ।
१५–पीजीडीएचले प्रोस्टाग्ल्यान्डिन ई२ नामक जैविक पदार्थलाई विघटन गर्छ। यो पदार्थले शरीरका विभिन्न तन्तुको पुनः निर्माण प्रक्रियामा भूमिका खेल्छ। इन्जाइमको गतिविधि रोक्दा यसको प्रभावमा परिवर्तन आउन सक्छ र क्षतिग्रस्त तन्तु मर्मत गर्ने प्रक्रिया सक्रिय हुन सक्छ।
घुँडाको कार्टिलेजमा भने अनुसन्धानले अझ रोचक कुरा देखाएको छ। औषधिले बाहिरबाट स्टेम सेल हालेर नयाँ तन्तु बनाउनेभन्दा पनि जोर्नीभित्र पहिलेदेखि रहेका कार्टिलेजका कोषहरूको जीन अभिव्यक्ति परिवर्तन गराएको देखियो।
अर्थात्, पहिले क्षति बढाउने प्रवृत्तिका कोषहरूको प्रभाव घट्दै जाँदा कार्टिलेजको संरचना बनाउने र कायम राख्ने कोषहरूको भूमिका बढेको थियो। यसले शरीरमा पहिलेदेखि रहेका कोषलाई नै पुनः निर्माणका लागि सक्रिय बनाउन सकिने सम्भावना देखाएको छ।
मुसामा खिइएको कार्टिलेज पुनः निर्माण
वैज्ञानिकहरूले उमेरका कारण घुँडाको कार्टिलेज खिइएका मुसामा उक्त औषधि परीक्षण गरेका थिए। केही मुसालाई पेटमा सुईमार्फत औषधि दिइएको थियो भने केहीलाई घुँडाको जोर्नीमै औषधि दिइएको थियो।
दुवै तरिकाबाट औषधि दिँदा मुसाको घुँडामा पातलो भइसकेको कार्टिलेजको मोटाइ बढेको र जोर्नीको दुखाइ कम भएको अनुसन्धानकर्ताहरूले पाएका थिए। पुनः बनेको तन्तु सामान्य जोर्नीमा पाइने हाइलाइन कार्टिलेजसँग मिल्दोजुल्दो थियो।
यो महत्त्वपूर्ण पक्ष हो, किनकि क्षतिग्रस्त जोर्नीमा कुनै प्रकारको तन्तु बन्नु र सामान्य कार्टिलेजजस्तै काम गर्न सक्ने तन्तु बन्नु एउटै कुरा होइन। अनुसन्धानले पुनः निर्माण भएको तन्तुको प्रकृतिबारे पनि परीक्षण गरेको थियो।
यद्यपि मुसामा देखिएको परिणाम मानिसमा पनि उस्तै आउँछ भन्ने निश्चित छैन। मानव शरीरमा औषधिको प्रभाव, आवश्यक मात्रा, दीर्घकालीन सुरक्षा र जोर्नीको कार्यक्षमतामा पर्ने असर छुट्टै परीक्षण गर्नुपर्छ।
मानिसको कार्टिलेजमा पनि सकारात्मक सङ्केत
अनुसन्धान टोलीले घुँडा प्रत्यारोपणको शल्यक्रिया गराइरहेका ओस्टियोआर्थराइटिसका बिरामीबाट निकालिएको कार्टिलेजको तन्तुमा पनि औषधिको प्रभाव परीक्षण गरेको थियो।
उक्त तन्तुलाई प्रयोगशालामा एक सातासम्म औषधिको सम्पर्कमा राख्दा कार्टिलेज क्षयसँग सम्बन्धित केही जीनको गतिविधि घटेको र कार्टिलेज पुनः निर्माणसँग सम्बन्धित परिवर्तन देखिएको थियो।
यो नतिजाले अनुसन्धानलाई जनावरमा सीमित नराखी मानव तन्तुसम्म पुर्याएको छ। तर प्रयोगशालामा शरीरबाहिर राखिएको तन्तुमा देखिएको प्रभाव र जीवित मानिसको घुँडामा औषधि दिँदा देखिने प्रभाव फरक हुन सक्छन्।
त्यसैले यसलाई मानिसमा खिइएको घुँडाको कार्टिलेज पूर्ण रूपमा पुनः उमार्न सकिने प्रमाणका रूपमा लिन मिल्दैन। यो भविष्यमा सम्भावित उपचार विकास गर्न सकिने एउटा महत्त्वपूर्ण प्रारम्भिक सङ्केत हो।
के यसले घुँडा प्रत्यारोपणको आवश्यकता हटाउन सक्छ?
यदि आगामी अनुसन्धान र मानवमा गरिने चिकित्सकीय परीक्षण सफल भएमा १५–पीजीडीएचलाई लक्षित गर्ने औषधिले ओस्टियोआर्थराइटिसको उपचारमा नयाँ बाटो खोल्न सक्छ। अहिलेका धेरै उपचारले मुख्यतः दुखाइ कम गर्ने र जोर्नीको काम गर्ने क्षमता जोगाउने लक्ष्य राख्छन्। नयाँ अनुसन्धानले भने रोगका कारण क्षतिग्रस्त भएको तन्तु पुनः निर्माण गर्ने सम्भावनातर्फ ध्यान केन्द्रित गरेको छ।
भविष्यमा यस्तो उपचार प्रभावकारी प्रमाणित भएमा केही बिरामीमा रोगको प्रगति सुस्त बनाउन, कार्टिलेजको क्षति सुधार्न वा जोर्नी प्रत्यारोपणको आवश्यकता ढिलो गराउन सहयोग पुग्न सक्छ। तर यसले सबै बिरामीमा शल्यक्रिया विस्थापित गर्छ भन्न सकिँदैन। रोग कति गम्भीर छ, हड्डी र जोर्नीको संरचनामा कति क्षति पुगेको छ तथा बिरामीको समग्र स्वास्थ्य कस्तो छ भन्ने आधारमा उपचार फरक पर्न सक्छ।
यस औषधिको घुँडाको बाथमा प्रयोगका लागि थप मानव परीक्षण आवश्यक छ। अनुसन्धान टोलीले औषधिको अन्य प्रयोगका क्रममा स्वस्थ मानिसमा गरिएको पहिलो चरणको परीक्षणबाट सुरक्षा र जैविक सक्रियतासम्बन्धी जानकारी प्राप्त भएको उल्लेख गरेको छ। तर त्यो परीक्षणले घुँडाको कार्टिलेज पुनः निर्माणमा यसको प्रभावकारिता प्रमाणित गर्दैन।
बिरामीले यो उपचार कहिले पाउन सक्छन्?
हालसम्म उपलब्ध अनुसन्धानका आधारमा घुँडाको बाथका बिरामीले यो औषधि नियमित उपचारका रूपमा पाउने मिति निश्चित छैन। औषधिको मात्रा, प्रयोग गर्ने तरिका, सम्भावित दुष्प्रभाव, दीर्घकालीन सुरक्षा र मानिसमा कार्टिलेज वास्तवमै पुनः निर्माण हुन्छ कि हुँदैन भन्ने प्रश्नको उत्तर खोज्न थप परीक्षण गर्नुपर्छ।
औषधि खाने चक्की वा जोर्नीमा सुईमार्फत दिने तरिकाबाट उपयोग गर्न सकिने सम्भावना अनुसन्धानको एउटा आकर्षक पक्ष हो। तर कुन विधि प्रभावकारी र सुरक्षित हुन्छ भन्ने कुरा मानवमा गरिने परीक्षणबाटै स्पष्ट हुनेछ।
