प्रभावकारी स्वास्थ्यकर्मी बन्नु भनेको पुल निर्माण गर्नु र ती पुलहरू पार गर्नु हो। क्यान्सर उपचारसम्बन्धी अन्तर्राष्ट्रिय गैरनाफामूलक संस्था विनयताराले गर्ने अधिकांश काम पनि यही अवधारणासँग जोडिएको छ- सही बिरामीलाई सही उपचार, आवश्यकता परेको देशलाई स्रोतसँग र सम्भावना रहेको स्वास्थ्यकर्मीलाई उनीहरूको उपचार अभ्यासमा परिवर्तन ल्याउन सक्ने आवश्यक शिक्षासँग जोड्नु। क्यान्सर उपचारमा पहुँचको ठूलो खाडल पुर्न विनयतारा स्थापना गरिएको हो। र, जब-जब हामी यो उद्देश्यलाई वास्तविकतामा परिणत गर्ने दिशामा एक कदम अघि बढेका छौँ, त्यसको केन्द्रमा रणनीतिक साझेदारी र आपसी सम्बन्ध नै रहेका छन्।
विश्व स्वास्थ्यको क्षेत्रमा प्रभाव पार्न चाहने सरोकारवालालाई मेरो सुझाव छ- आफैँलाई सोध्नुहोस् : म कहाँ पुग्न चाहन्छु? यही तपाईंको अन्तिम गन्तव्य हो। मसँग के-कस्ता स्रोत छन्? यो तपाईंको सुरुआती अवस्था हो। र, सबैभन्दा महत्वपूर्ण प्रश्न : मलाई आवश्यक गन्तव्यसम्म पुग्न सहयोग गर्ने स्रोत र क्षमता कससँग छ? यही प्रभाव सिर्जना गर्ने उत्प्रेरक हो।
सम्बन्ध र सहकार्यको एउटा उदाहरण : नेपालमा पहिलो बोनम्यारो प्रत्यारोपण केन्द्रको स्थापना
विश्व स्वास्थ्य क्षेत्रमा साझेदारी निर्माण गर्दा उत्साह र प्रभावकारिताले फरक–फरक भूमिका खेल्छन् भन्ने देखाउने एउटा घटनाबाट म यो कुराको सुरुवात गर्न चाहन्छु।
सन् २०११ मा म क्यान्सर रोग विशेषज्ञका रूपमा आफ्नो व्यावसायिक अभ्यासको पहिलो वर्षमा थिएँ। त्यतिबेला विनयतारा अस्तित्वमा थियो, तर आजको भन्दा निकै फरक स्वरूपमा। हाम्रो कर्मचारीको संख्या मेरी पत्नी तारा र मभन्दा धेरै थिएन, र संस्था पूर्ण रूपमा सहयोगमा निर्भर थियो। तैपनि हामीले आफ्नो काममार्फत पहिचान बनाउन थालेका थियौँ।
एकदिन सिकागोस्थित इलिनोइस विश्वविद्यालयका चिकित्सक डा. डामियानो रोन्डेलीले सम्पर्क गर्नुभयो र हामीले गरिरहेको कामप्रति रुचि व्यक्त गर्नुभयो। मैले उहाँलाई भनेँ, 'हामी तपाईंलाई सहभागी गराउन चाहन्छौँ, तर यदि तपाईं पारिश्रमिकका लागि आउनुभएको हो भने यसमा सहभागी नहुनुहोस्।' सौभाग्यवश, उहाँ आर्थिक लाभका लागि आउनुभएको थिएन। उहाँ मसँग नेपाल आउनुभयो, जहाँ मैले केही क्यान्सर उपचारसम्बन्धी शैक्षिक कार्यक्रम आयोजना गरिरहेको थिएँ।
त्यही क्रममा हामीले रगतसम्बन्धी रोगको उपचारका क्षेत्रमा एउटा महत्वपूर्ण पूर्वाधारको आवश्यकता महशुस गर्यौँ- बोनम्यारो प्रत्यारोपण केन्द्र।
बोनम्यारो प्रत्यारोपण रक्त क्यान्सरका रूपमा देखिने ल्युकेमिया, लिम्फोमा, बहु-माइलोमा तथा माइलोडिस्प्लास्टिक सिन्ड्रोमजस्ता रोगबाट पीडित व्यक्तिका लागि जीवनरक्षक उपचार हो। बिरामीले सामान्यतः क्यान्सरको परम्परागत उपचार विधि अपाउनुपर्छ, जसले क्यान्सरयुक्त बोनम्यारोलाई नष्ट गर्छ। तर यसपछि शरीरले नयाँ रक्तकोष बनाउने क्षमतामा ह्रास आउँछ। बोनम्यारो प्रत्यारोपणमा दाताबाट प्राप्त स्वस्थ मूलकोष बिरामीको रक्तप्रवाहमा प्रवेश गराइन्छ, जसले स्वस्थ रक्तकोष उत्पादन गर्ने शरीरको क्षमतालाई पुनःस्थापित गर्न सहयोग गर्छ। उपचारका क्षेत्रमा कठिन संघर्षपछि प्राप्त हुने सफलताको यो एउटा महत्वपूर्ण उदाहरण हो।
संयुक्त राज्य अमेरिकामा पहिलो सफल बोनम्यारो प्रत्यारोपण सन् १९५६ मा भएको थियो। तर सन् २०११ सम्म ३ करोड जनसंख्या भएको नेपालमा एउटा पनि बोनम्यारो प्रत्यारोपण केन्द्र थिएन। यस्तो पहुँचको खाडल स्वीकार्य थिएन।
नेपालको सबैभन्दा ठूलो सरकारी क्यान्सर अस्पताल बीपी कोइराला मेमोरियल क्यान्सर अस्पतालसँग विनयताराले बोनम्यारो प्रत्यारोपण केन्द्र स्थापना गर्न सहयोग गर्ने समझदारीपत्रमा मैले हस्ताक्षर गरेँ। तर विभिन्न देशबीचको समन्वय र व्यवस्थापनसम्बन्धी चुनौती यति जटिल बने कि त्यो प्रयास अघि बढ्न सकेन।
त्यसको करिब एक वर्षपछि काठमाडौंस्थित निजामती कर्मचारी अस्पतालका चिकित्सक डा. विशेष पौडेलको एउटा इमेल प्राप्त भयो। उहाँले अस्पतालमा बोनम्यारो प्रत्यारोपण केन्द्र स्थापना गर्न आफूलाई सहयोग गर्न आग्रह गर्नुभएको थियो। अस्पतालमा कार्यरत भए पनि आवश्यक स्वीकृति र आर्थिक स्रोत उहाँले एक्लैले जुटाउन सक्ने अवस्था थिएन। त्यसपछि मैले निजामती सेवा अस्पतालका कार्यकारी निर्देशक डा. बिमल कुमार थापासँग अर्को समझदारीपत्रमा हस्ताक्षर गरेँ।
यसपटक भने अघिल्लो प्रयासबाट सिकेका पाठ मसँग थिए। मलाई थाहा थियो- सही व्यक्ति र सही संस्थालाई एकअर्कासँग जोड्नु आवश्यक छ।
सबैभन्दा पहिले, पर्याप्त जनशक्ति नभएको बोनम्यारो प्रत्यारोपण केन्द्रले कसैलाई सहयोग गर्न सक्दैन भन्ने कुरा स्पष्ट थियो। त्यसैले आवश्यक पूर्वाधार निर्माण र उपकरण जडान भइरहँदा चिकित्सक तथा नर्सलाई तालिमका लागि पठाउने संस्थाको आवश्यकता थियो। यस उद्देश्यका लागि हामीले सिकागोस्थित इलिनोइस विश्वविद्यालयमा तालिम कार्यक्रमका लागि आर्थिक सहयोग गर्यौँ। यस क्रममा निजामती सेवा अस्पताल र इलिनोइस विश्वविद्यालयको विश्व स्वास्थ्य केन्द्रका निर्देशक डा. टिमोथी एरिक्सनबीच अर्को समझदारी भयो।
विनयताराले अस्पतालका प्रत्यारोपणसम्बन्धी नर्स, रोग पहिचान विशेषज्ञ तथा आनुवंशिकी विशेषज्ञको तालिमलाई समेत सहयोग गर्यो। डा. पौड्यालले सिकागोमा आफ्नो तालिम पूरा गर्नुभयो। अन्ततः सन् २०१६ मा हामीले स्थापना गर्न सहयोग गरेको केन्द्रमा नेपालको पहिलो बोनम्यारो प्रत्यारोपण सम्पन्न भयो।
यो मेरो मातृभूमि नेपालको क्यान्सर उपचार क्षेत्रमा एउटा ऐतिहासिक उपलब्धि थियो। साथै, रणनीतिक साझेदारीमार्फत विश्व स्वास्थ्यको क्षेत्रमा हामीले के-कस्तो उपलब्धि हासिल गर्न सक्छौँ भन्ने प्रेरणादायी प्रमाण पनि थियो।
उत्साह कमजोर पर्न सक्छ, तर असल साझेदार निरन्तर लागिरहन्छन्
यो लेख तयार पार्दासम्म, त्यसको १० वर्षपछि पनि निजामती सेवा अस्पतालमा रहेको बोनम्यारो प्रत्यारोपण केन्द्र नेपालमा एक मात्र केन्द्रका रूपमा रहेको छ।
विनयताराले यही सफलतालाई अघि बढाउँदै नेपालको मधेश प्रदेशमा विश्वस्तरीय क्यान्सर अस्पताल निर्माण गर्ने दिशामा काम गरिरहेको छ। प्रस्तावित अस्पतालमा नेपालको अर्को बोनम्यारो प्रत्यारोपण केन्द्र पनि समावेश हुनेछ।
पहिलो बोनम्यारो प्रत्यारोपण केन्द्रको प्रभाव एक दशकपछि पनि विस्तार भइरहेको देखिन्छ। उक्त केन्द्रले रक्तरोगसम्बन्धी विशेषज्ञ चिकित्सक उत्पादन गर्ने कार्यक्रमसमेत स्थापना गरेको छ। यसको अर्थ केन्द्रले जीवनरक्षक प्रत्यारोपण सेवा प्रदान गर्नुका साथै आगामी पुस्ताका प्रत्यारोपण विशेषज्ञसमेत तयार गरिरहेको छ।
यस्तो आफैँ विस्तार हुँदै जाने लाभ नै वास्तविक रूपान्तरणकारी स्वास्थ्य प्रणाली सुधारको विशेषता हो। यस क्षेत्रमा लगानी गर्नुपर्ने सबैभन्दा बलियो कारण पनि यही हो।
यो परियोजनाले रणनीतिक रूपमा निर्माण गरिएका र प्रभावकारी रूपमा कार्यान्वयन गरिएका सम्बन्ध तथा साझेदारीको महत्व स्पष्ट पार्छ। सतहमा हेर्दा यो सामान्य सुझावजस्तो लाग्न सक्छ। तर साझेदारीका लागि 'सही' व्यक्ति र संस्था छनोट गर्दा उत्साह मात्र पर्याप्त हुँदैन भन्ने कुरामा म जोड दिन चाहन्छु।
वास्तविक विश्वव्यापी क्यान्सर उपचारको परिणाम सुधार, विशेषगरी बोनम्यारो प्रत्यारोपण केन्द्र स्थापना गर्नेजस्तो आर्थिक र प्राविधिक रूपमा जटिल काम, प्रशासनिक प्रक्रिया, निरन्तर व्यवस्थापन र धैर्यको परिणाम हो। यस क्रममा एउटा सरकारी अस्वीकृतिले मात्र पनि वर्षौँको प्रयासलाई कमजोर बनाउन सक्छ। यस्तो अवस्थामा कुनै न कुनै चरणमा व्यक्तिगत उत्साह घट्न सक्छ।
सिभिल अस्पतालको नेतृत्व अत्यन्त प्रभावकारी थियो। अस्पतालले आफ्नो पूर्वाधार सुधार गर्ने प्रतिबद्धता जनायो, स्वास्थ्यकर्मीमा लगानी गर्यो र प्रत्येक चरणमा तालिमलाई सहयोग गर्यो। डा. पौड्यालले आवश्यक ज्ञान र तालिम हासिल गरी सम्पूर्ण कार्यक्रमको नेतृत्व गर्न सक्ने क्षमता विकास गर्नुभयो।
इलिनोइस विश्वविद्यालय सिकागो एउटा बलियो संस्थागत साझेदार बन्यो, जसले डा. पौड्याल तथा अन्य स्वास्थ्यकर्मीलाई तालिम दिने महत्वपूर्ण अवसर प्रदान गर्यो।
हामीलाई ६ महिना वा एक वर्षका लागि मात्र प्रतिबद्ध हुने साझेदार होइन, दीर्घकालसम्म प्रतिबद्ध रहन सक्ने र त्यसका लागि आवश्यक क्षमता तथा इच्छाशक्ति दुवै भएका साझेदार आवश्यक थिए।
बोनम्यारो प्रत्यारोपण प्रक्रिया आफैँमा जटिल भएजस्तै निजामती सेवा अस्पतालमा बोनम्यारो प्रत्यारोपण केन्द्र स्थापना गर्नु पनि अत्यन्त जटिल काम थियो र यसका लागि सहकार्य आवश्यक थियो।
नेपालमा क्यान्सर उपचारमा समान पहुँच सुनिश्चित गर्न अझै लामो यात्रा तय गर्न बाँकी छ। तर यो प्रारम्भिक अनुभवले विनयतारालाई क्यान्सर अस्पताल निर्माण गर्ने अर्को लक्ष्यतर्फ अघि बढ्न प्रेरित गरेको छ। यस्तो प्रयास सफल बनाउन स्थानीय नेतृत्व, नागरिक समाज, सरकार तथा यसलाई सँगै अघि बढाउने दृढ इच्छाशक्ति र प्रतिबद्धता भएका व्यक्तिहरूसँगको साझेदारी आवश्यक हुन्छ।
(डा. विनय शाह (एमडी) विनयताराका संस्थापक हुन्। विनयतारा क्यान्सर उपचारमा रहेको असमानता घटाउन काम गर्ने अन्तर्राष्ट्रिय गैरनाफामूलक संस्था हो।)
