मोटोपनाबाट छुटकारा पाउनु सजिलो काम होइन। तर राम्रो स्वास्थ्य, सक्रिय जीवनशैली र आत्मविश्वासका लागि तौल नियन्त्रण अत्यन्त आवश्यक छ। केवल खाना कम गर्ने वा दिनको एक–दुई घण्टा व्यायाम गर्ने मात्रैले मोटोपना घट्छ भन्ने सोच अपुरो हो। वास्तवमा सन्तुलित खानपान, नियमित शारीरिक गतिविधि र व्यवस्थित जीवनशैली, यी सबैको संयोजनले मात्र दीर्घकालीन रूपमा तौल नियन्त्रण सम्भव हुन्छ।
मोटोपनाले मानिसको बाहिरी रूप मात्र बिगार्दैन, यसले भित्रैदेखि शरीरका महत्वपूर्ण अंगहरूमा पनि नकारात्मक असर पुर्याउँछ। मुटुरोग, मधुमेह, उच्च रक्तचाप, फ्याटी लिभर, हर्मोन असन्तुलन तथा हड्डी र जोर्नी दुख्ने समस्या मोटोपनासँग प्रत्यक्ष रूपमा सम्बन्धित छन्।
पहिले मोटोपना वृद्धवृद्धामा सीमित थियो भने आज शहरीकरण, फास्ट फुड संस्कार, मोबाइल–केन्द्रित जीवनशैली र शारीरिक श्रमको कमीका कारण युवा पुस्ता पनि यसको सिकार बन्दै गएको छ।
बढ्दो समस्या र चिन्ताजनक अवस्था
अन्तर्राष्ट्रिय अध्ययनअनुसार विश्वभर करोडौं मानिस अधिक तौल र मोटोपनाको समस्याबाट पीडित छन्। नेपालमा पनि परम्परागत खानपान त्यागेर प्रशोधित तथा प्याकेटका खाना खाने बानी, अनियमित जीवनशैली र व्यायामको अभावले मोटोपनालाई मौन महामारीको रूपमा फैलाइरहेको छ।
तौल नियन्त्रणमा बेवास्ता गरिएमा भविष्यमा कलेजोमा बोसो जम्ने, मुटु तथा रक्तचापको समस्या, मधुमेह र हड्डी–जोर्नीसम्बन्धी दीर्घ रोगको जोखिम बढ्छ। त्यसैले “मोटो हुनु सामान्य हो” भन्ने सोच त्यागेर मोटोपनालाई गम्भीर स्वास्थ्य समस्याका रूपमा बुझ्न जरुरी छ।
मोटोपनाका मुख्य कारणहरू
शारीरिक गतिविधिको कमी
लामो समय कुर्सीमा बस्ने बानी
मोबाइल र टेलिभिजनमा अत्यधिक समय बिताउने
अत्यधिक चिनी, सेतो पिठो र फास्ट फुडको सेवन
खाना खाएलगत्तै सुत्ने बानी
अनियमित समयमा खाना खाने
कतिपय अवस्थामा वंशानुगत कारणले पनि तौल बढ्ने देखिन्छ।
के औषधि वा शल्यक्रिया नै समाधान हो?
धेरै मानिस तौल घटाउन औषधि, शल्यक्रिया वा महंगो जिमतर्फ आकर्षित हुन्छन्। तर अधिकांश अवस्थामा सामान्य आहार सुधार र जीवनशैली परिवर्तनबाटै सुरक्षित रूपमा तौल घटाउन सकिन्छ। चिकित्सकको सल्लाहबिनाको औषधि प्रयोग जोखिमपूर्ण हुन सक्छ।
भोकै बस्नु समाधान होइन
तौल घटाउने नाममा खाना नै छोड्नु गलत हो। यसले शरीर कमजोर बनाउँछ, रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता घटाउँछ र पछि झन् छिटो तौल बढ्ने सम्भावना रहन्छ। आवश्यक पोषण पाइने तर क्यालोरी सन्तुलित आहार नै सही उपाय हो।
शाकाहारी आहार र तौल नियन्त्रण
विश्व स्वास्थ्य संस्थाहरूका अनुसार सन्तुलित शाकाहारी आहार तौल नियन्त्रणका लागि प्रभावकारी मानिन्छ। तर शाकाहारी भन्नाले जे पाए पनि खाने होइन, प्राकृतिक, पोषणयुक्त र विविध खाना रोज्नु हो।
के खाने? (स्वस्थ खानपान)
तरकारी: पालुङ्गो, तोरीको साग, करेला, काउली, बन्दागोभी, च्याउ, भिन्डी
फलफूल: स्याउ, अमरूद, अनार, सुन्तला, पपीता, नासपाती (मात्रा मिलाएर)
गेडागुडी: दाल, चना, मूग, राजमा, भटमास
अनाज: खैरो चामल, कोदो, फापर, जौ
दुग्धजन्य पदार्थ: दूध, दही (मात्रा मिलाएर)
जडिबुटी तथा मसला: लसुन, अदुवा, बेसार, जीरा, तुलसी
यी खानेकुरामा प्रशस्त फाइबर हुन्छ, जसले पेट लामो समयसम्म भरिएको महसुस गराउँछ।
के पिउने?
सफा पानी
चिनी नहालिएको हरियो वा कालो चिया
फलफूलको ताजा रस (थोरै मात्रामा)
के नखाने?
सोडा र प्याकेटका जुस
केक, पेस्ट्री, आइसक्रिम
फास्ट फुड, चिप्स, फ्रेन्च फ्राइज
सेतो रोटी र सेतो पास्ता
अत्यधिक बोसोयुक्त खाना
तौल घटाउन व्यवहारिक सुझाव
१. दिनमा ३–४ पटक मात्र, निश्चित समयमा खाना खानुहोस्।
२. एकैपटक धेरै नखाने, बिस्तारै चपाएर खाने।
३. बिहान प्रोटिनयुक्त नास्ता गर्ने।
४. धेरै भोक लाग्दा कम क्यालोरीयुक्त खानेकुरा (गाँजर, काँक्रो, फलफूल) खाने।
५. दैनिक कम्तीमा ३०–४५ मिनेट हिँडडुल वा व्यायाम गर्ने।
६. चिनी र जंक फुडबाट टाढा रहने।
७. तनाव कम गर्ने र पर्याप्त निद्रा लिने।
८. नियमित रूपमा तौल जाँच गर्ने।
मोटोपना घटाउनु कुनै जादू होइन। सन्तुलित खानपान, नियमित व्यायाम र व्यवस्थित जीवनशैली अपनाएर सुरक्षित रूपमा तौल घटाउन सकिन्छ। यदि तपाईं दीर्घ रोगबाट पीडित हुनुहुन्छ भने आहार परिवर्तन गर्नु अघि चिकित्सकको सल्लाह लिनु आवश्यक छ। आजैदेखि सानो तर स्थायी परिवर्तन सुरु गर्नुहोस्—स्वस्थ शरीर र सुखी जीवनतर्फ।
