मुटुको बाथ रोग रोक्ने ज्ञान र औषधि नेपालसँग पहिल्यैदेखि छ। कमी छ त केवल यसलाई प्राथमिकतामा राख्ने इच्छाशक्तिको।
नजिकको स्वास्थ्य चौकीबाट धेरै टाढाको एउटा गाउँकी दस वर्षकी बालिकाको कल्पना गरौं। उसलाई घाँटी दुख्छ र ज्वरो आउँछ। आमाबुवाले तातो पानी खुवाउँछन्, आराम गर्न लगाउँछन्, र केही दिनमै ऊ निको भएजस्तो देखिन्छ। त्यसपछि कसैले यो कुरा सम्झँदैन। तर संक्रमणको उपचार कहिल्यै भएन, र त्यसपछिका हप्ताहरूमा उसको आफ्नै रोग प्रतिरोधी प्रणालीले उसको मुटुमाथि आक्रमण गर्न थाल्यो। उसलाई कुनै लक्षण देखिँदैन। पन्ध्र वर्षपछि, एक युवा आमा बनिसकेकी ऊ उकालो चढ्दा स्वाँस्वाँ हुन थाल्छे, र डाक्टरले उसको मुटुका दुईवटा भल्भ धेरै बिग्रिसकेको र परिवारले धान्नै नसक्ने शल्यक्रिया चाहिने बताउँछन्।
मुटुको बाथ रोग प्रायः यसरी नै हुन्छ। यो दुर्लभ होइन, रहस्यमय होइन, र यसको लगभग सबै अवस्था रोक्न सकिन्छ। त्यसैले नेपालमा यो रोग अझै रहनु हामी सबैका लागि चिन्ताको विषय हुनुपर्छ।
हामीले नदेखेको रोग
बाथ ज्वरो ‘ग्रुप ए स्ट्रेप्टोकोकस’ नामक ब्याक्टेरियाले गराउने घाँटीको सामान्य संक्रमणबाट सुरु हुन्छ, जसलाई ‘स्ट्रेप थ्रोट’ भनिन्छ। एन्टिबायोटिकले यसको उपचार नगरे शरीरको रोग प्रतिरोधी प्रतिक्रियाले मुटु, जोर्नी, मस्तिष्क र छालामा क्षति पुर्याउन सक्छ। जोर्नी त निको हुन्छन्, तर मुटु प्रायः निको हुँदैन। बारम्बार हुने आक्रमणले मुटुका भल्भमा स्थायी घाउ बनाउँछ, र त्यसको परिणाम हो रुमाटिक हृदयरोग अर्थात् मुटुको बाथ रोग। यो जीवनभरको रोग हो, जसले मुटु फेल हुने, पक्षाघात, जोखिमपूर्ण गर्भावस्था र अकाल मृत्यु निम्त्याउँछ।
यो रोगको सबैभन्दा क्रूर पक्ष यसको मौनता हो। सुनसरीका ५,००० भन्दा बढी विद्यार्थीको मुटुको भिडियो एक्स-रे (इकोकार्डियोग्राफी) जाँच गर्दा अनुसन्धानकर्ताहरूले प्रत्येक १०० मध्ये करिब १ बालबालिकामा मुटुको बाथ रोग भेटे। रोग भेटिएका ५३ जनामध्ये ४४ जनामा कुनै लक्षण नै थिएन।
उनीहरूका परिवारलाई केही थाहा थिएन। रोग भेटिएकामध्ये झन्डै दुई तिहाइ बालिका थिए, जसले पछि बिग्रिएको मुटु लिएर गर्भावस्थाको थप जोखिम पनि भोग्नुपर्नेछ।
त्यो त एउटा जिल्ला मात्र थियो। नेपालभरिका अध्ययनहरूको हालैको एक समीक्षाले काठमाडौं उपत्यकाभन्दा बाहिर यसको दर उपत्यकाभित्रभन्दा कैयौं गुणा बढी रहेको देखाएको छ। यसको सबैभन्दा ठूलो भार सबैभन्दा गरिब, सबैभन्दा भीडभाड भएका घरमा बस्ने र स्वास्थ्यकर्मीबाट सबैभन्दा टाढा रहेका बालबालिकामाथि नै परेको छ।
किन अझै कायम छ?
समस्या औषधिमा होइन। संसारकै सबैभन्दा पुरानो र सस्तो एन्टिबायोटिकमध्ये एक पेनिसिलिनले समयमै स्ट्रेप थ्रोटको उपचार गरेमा बाथ ज्वरो रोकिन्छ। बाथ ज्वरो भइसकेका बालबालिकालाई हरेक तीनदेखि चार हप्तामा बेन्जाथिन पेनिसिलिनको सुई दिँदा नयाँ आक्रमण रोकिन्छ र मुटु थप बिग्रनबाट जोगिन्छ।
समस्या औषधि वरिपरिका सबै कुरामा छ। घाँटी दुख्नुलाई स्वास्थ्यकर्मीकहाँ जानै नपर्ने सानो समस्या ठानिन्छ। एन्टिबायोटिक दिइए पनि प्रायः पूरा कोर्स खाइँदैन। लक्षणबिनाको मुटुको क्षति भएका बालबालिका कहिल्यै पहिचान हुँदैनन्, किनकि कसैले खोज्दैन। र रोग पत्ता लागेको बच्चाले वर्षौंसम्म हरेक केही हप्तामा सुई लगाउनुपर्छ, जुन स्वास्थ्य संस्थासम्म पुग्न घण्टौं हिँड्नुपर्ने परिवारका लागि ठूलो भार हो। एउटा सुई छुट्यो भने सुरक्षा गुम्छ।
छोटकरीमा भन्दा, हामी मुटुको बाथ रोगलाई जनस्वास्थ्य समस्याको रूपमा रोक्नुको सट्टा एक-एक बिरामीको रूपमा, प्रायः धेरै ढिला भइसकेपछि मात्र उपचार गरिरहेका छौं।
के परिवर्तन हुनुपर्छ?
पहिलो, घाँटी दुखाइलाई गम्भीरतापूर्वक लिऔं। विद्यालय जाने उमेरका बालबालिकामा ज्वरोसहित घाँटी दुखेमा त्यसलाई स्ट्रेप संक्रमण हुन सक्ने ठानेर पेनिसिलिनको पूरा कोर्सले उपचार गर्न स्वास्थ्य चौकी र सामुदायिक स्वास्थ्यकर्मीलाई सक्षम बनाउनुपर्छ। अभिभावकसम्म एउटा सरल सन्देश पुग्नुपर्छ: ज्वरोसहित घाँटी दुखेको बच्चालाई स्वास्थ्यकर्मीकहाँ लैजानैपर्छ।
दोस्रो, रोग देखा पर्नुअघि नै खोजौं। सुनसरीको अध्ययनले देखाउँछ कि जाँच नगरी धेरैजसो प्रभावित बालबालिका पत्ता लाग्दैनन्। सबैभन्दा बढी भार भएका जिल्लाबाट सुरु गरी विद्यालयमा मुटुको भिडियो एक्स-रे जाँच गरे क्षति हल्का र उपचारयोग्य हुँदै यी बालबालिका पत्ता लाग्नेछन्।
तेस्रो, दीर्घकालीन रोकथामलाई भरपर्दो बनाऔं। बाथ ज्वरो वा मुटुको बाथ रोग पत्ता लागेका हरेक बालबालिकाको नाम दर्ता हुनुपर्छ, सकेसम्म घर नजिकै सुई पाउनुपर्छ, र सुई छुटेमा उनीहरूलाई खोजेर फलोअप गर्नुपर्छ। स्थानीय स्वास्थ्य संस्थामा बेन्जाथिन पेनिसिलिनको नियमित र निरन्तर आपूर्ति यसको मेरुदण्ड हो।
चौथो, यसको गणना गरौं। जुन कुरा नापिँदैन, त्यससँग लड्न सकिँदैन। बाथ ज्वरो र मुटुको बाथ रोगलाई अनिवार्य रूपमा प्रतिवेदन गर्नुपर्ने रोगको सूचीमा राखे नीतिनिर्माताले रोग कहाँ छ र हाम्रा प्रयास सफल भइरहेका छन् कि छैनन् भन्ने थाहा पाउनेछन्।
यीमध्ये कुनै पनि कामका लागि नयाँ प्रविधि चाहिँदैन। धेरै देशले यिनै उपायबाट मुटुको बाथ रोगलाई लगभग हराउने अवस्थामा पुर्याएका छन्। चाहिने भनेको एउटा निर्णय हो: दुर्गम जिल्लाका गरिब बालबालिकाको मुटु पनि अरू कसैको जत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ।
घाँटी दुख्नु बाल्यकालको सबैभन्दा सामान्य रोग हो। यसले कुनै पनि बच्चाको मुटु खोस्नु हुँदैन।
(गणेश शेट्टी, काठमाडौं इन्स्टिच्युट अफ चाइल्ड हेल्थ (KIOCH), रिसर्च अफिसर हुन्। यो लेखमा व्यक्त विचार लेखकका निजी हुन्।)
स्रोतहरू
• Shrestha NR, et al. Prevalence of subclinical rheumatic heart disease in eastern Nepal: a school-based cross-sectional study. JAMA Cardiology 2016. https://boris.unibe.ch/92390
• Regional disparities and temporal trends in rheumatic heart disease burden in Nepal: a systematic review and meta-analysis. medRxiv 2025 (preprint). https://www.medrxiv.org/content/10.1101/2025.09.06.25335242
• World Health Organization. Rheumatic heart disease fact sheet. https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/rheumatic-heart-disease
