काठमाडौं- स्टेम सेल जीवविज्ञान विज्ञ मार्टा शाहबाजीको स्पेनमा भएको रेल दुर्घटनामा परी निधन भएको छ। बेलायतको मेडिकल रिसर्च काउन्सिल (एमआरसी) अन्तर्गतको ल्याबोरेटरी अफ मोलिक्युलर बायोलोजी (एलएमबी) मा कार्यरत शाहबाजीको ४१ वर्षको उमेरमा सन् २०२६ अक्टोबर २८ मा निधन भएको हो।
मानव भ्रूणको विकाससम्बन्धी अध्ययनमा पुर्याएको योगदानका लागि स्पेनिस सोसाइटी अफ डेभलपमेन्टल बायोलोजीको १९औँ बैठकमा सम्मान ग्रहण गर्न जाने क्रममा उनी रेल दुर्घटनामा परेकी थिइन्।
शाहबाजीको अनुसन्धान स्तनधारी प्राणीको भ्रूण विकासको प्रारम्भिक चरणमा केन्द्रित थियो। गर्भावस्थाको सुरुवाती चरणमा हुने त्रुटिका कारण गर्भ खेर जाने वा गर्भधारण असफल हुने अवस्थालाई बुझ्न उनको अनुसन्धानले महत्त्वपूर्ण योगदान पुर्याएको थियो। यसका लागि उनले स्टेम सेलमा आधारित भ्रूणको नमुना, मुसाको भ्रूण र दान गरिएका मानव भ्रूणमा अध्ययन गरेकी थिइन्।
मानव भ्रूणलाई प्रयोगशालामा हुर्काउने विधिको विकास
शाहबाजीले स्पेनको नेसनल क्यान्सर रिसर्च सेन्टरबाट स्नातकोत्तर तहको अध्ययन पूरा गरेकी थिइन्। सन् २०१४ मा उनले क्याम्ब्रिज विश्वविद्यालयमा विकास जीवविज्ञान तथा स्टेम सेल विज्ञ म्याग्डालेना जर्निका-गोएट्जको प्रयोगशालामा पोस्टडक्टोरल अनुसन्धान सुरु गरेकी थिइन्।
त्यहाँ अनुसन्धानरत रहँदा उनले मानव भ्रूणलाई गर्भाशयमा प्रत्यारोपण हुने चरणभन्दा अगाडिसम्म प्रयोगशालामा हुर्काउन सकिने विधिको विकासमा महत्त्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गरिन्।
उनले काम गरेको अनुसन्धान विधिबाट निषेचन भएको १४ दिनसम्म मानव भ्रूणलाई प्रयोगशालामा हुर्काउन सम्भव भएको थियो। त्यसअघि प्रचलित विधिबाट सामान्यतया सात दिनसम्म मात्रै भ्रूण हुर्काउन सकिन्थ्यो।
यो उपलब्धिले मानव भ्रूण विकासको प्रारम्भिक चरणबारे अध्ययन गर्ने नयाँ अवसर खोलिदिएको थियो। यद्यपि, अन्तर्राष्ट्रिय निर्देशिकाले निषेचन भएको १४ दिनभन्दा बढी समयसम्म मानव भ्रूणलाई प्रयोगशालामा हुर्काउन प्रतिबन्ध लगाएको छ।
सन् २०१७ मा शाहबाजी र जर्निका-गोएट्जले यही विधि प्रयोग गरी गर्भाशयमा भ्रूण प्रत्यारोपण हुने क्रममा मानव भ्रूणमा आउने परिवर्तनबारे अध्ययन गरेका थिए। उक्त अनुसन्धानले मानव विकासको आधारभूत प्रक्रियाबारे महत्त्वपूर्ण जानकारी उपलब्ध गराएको थियो।
मानव विकासको प्रक्रियाबारे महत्त्वपूर्ण खोज
सन् २०२० मा शाहबाजीले एमआरसीको ल्याबोरेटरी अफ मोलिक्युलर बायोलोजीमा आफ्नै अनुसन्धान समूह स्थापना गरेकी थिइन्।
केही वर्षअघि उनले आफ्नो टोलीसँग मिलेर मुसाको भ्रूणका कोषिकाहरू प्रयोग गरी त्रिआयामिक (थ्रीडी) कल्चर प्रणाली विकास गरेकी थिइन्। उक्त प्रणालीले भ्रूण विकासको प्रारम्भिक चरणमध्ये एक ग्यास्ट्रुलेसन प्रक्रियाका प्रमुख विशेषताहरूलाई प्रयोगशालामै अध्ययन गर्न सम्भव बनाएको थियो।
ग्यास्ट्रुलेसन भ्रूण विकासको यस्तो महत्त्वपूर्ण चरण हो, जहाँ बहुक्षमतायुक्त स्टेम सेलहरू विभेदित हुन थाल्छन् र भविष्यमा शरीरका विभिन्न तन्तु तथा कोषिका समूह निर्माण गर्ने प्रक्रिया अघि बढ्छ। उनको अनुसन्धानले मानव तथा स्तनधारी प्राणीको भ्रूण विकासका यस्ता जटिल प्रक्रियालाई आणविक तहमा बुझ्न सहयोग पुर्याएको थियो।
उनकी पूर्व अनुसन्धान निर्देशक जर्निका-गोएट्जले सामाजिक सञ्जालमा श्रद्धाञ्जली व्यक्त गर्दै शाहबाजीलाई आफ्नो वैज्ञानिक परिवारको सबैभन्दा प्रतिभाशाली सदस्यमध्ये एक र आफ्नो प्रयोगशालाको अभिन्न हिस्सा भनेकी छन्।
उनले लेखेकी छन्, ‘म मार्टालाई अत्यन्त माया गर्थें। उनी असाधारण रूपमा आत्मीय, उदार, इमानदार र प्रेरणादायी थिइन्। उनी विज्ञानका लागि समर्पित थिइन् र आफू वरपरका मानिसहरूको जीवनलाई पनि अझ राम्रो बनाउन सधैँ प्रयास गर्थिन्।’
एलएमबीका निर्देशक जान लोवेले पनि शाहबाजीलाई असाधारण वैज्ञानिक र आफ्नो क्षेत्रमा उदाउँदो प्रतिभाका रूपमा स्मरण गरेका छन्।
उनले जारी गरेको शोक वक्तव्यमा भनिएको छ, ‘उनी केवल एक उत्कृष्ट वैज्ञानिक र आफ्नो क्षेत्रमा उदाउँदो प्रतिभा मात्र थिइनन्, हाम्रो संस्थाको परिवारकी अत्यन्त प्रिय सदस्य तथा एलएमबीको भविष्य पनि थिइन्। खोज र अनुसन्धानप्रतिको उनको लगावसँगै अरूलाई सहयोग गर्ने भावना, उदारता र आत्मीयता पनि उत्तिकै प्रेरणादायी थियो।’
उनको निधनलाई संस्थाका लागि अकल्पनीय र व्यक्तिगत रूपमा अत्यन्त पीडादायी क्षति भन्दै लोवेले परिवार, सन्तान तथा उनीसँग काम गरेका सबैप्रति समवेदना व्यक्त गरेका छन्।
