कोभिड–१९ महामारीबाट विश्व स्वास्थ्य समुदाय अझै पूर्ण रूपमा उकासिन नपाउँदै पुनः उच्च सतर्कतामा पुगेको छ। यसपटक चिन्ताको केन्द्रमा निपाह भाइरस (निपाह भाइरस) परेको छ। फलाहारी चमेराबाट उत्पत्ति भएको यो अत्यन्त घातक जुनोटिक संक्रमणले दक्षिण एसियामा पटक–पटक प्राणघातक प्रकोपहरू निम्त्याउँदै आएको छ। सन् १९९८–१९९९ मा मलेसियामा भएको प्रकोपका क्रममा पहिलो पटक पहिचान भएदेखि विश्व स्वास्थ्य संगठन (डब्लुएचओ – वर्ल्ड हेल्थ अर्गनाइजेसन), अमेरिकी रोग नियन्त्रण तथा रोकथाम केन्द्र (सिडिसी – सेन्टर्स फर डिजिज कन्ट्रोल एन्ड प्रिभेन्सन) तथा क्षेत्रीय सार्वजनिक स्वास्थ्य निकायहरूले निपाह भाइरसलाई निरन्तर निगरानीमा राख्दै आएका छन्। त्यसयता यो भाइरस विश्वका सबैभन्दा खतरनाक उदीयमान संक्रामक रोगहरूमध्ये एकको रूपमा स्थापित भएको छ।
नेपालमा हालसम्म निपाह भाइरसको पुष्टि भएको केस दर्ता नभए पनि जनसङ्ख्याको तीव्र आवतजावत, भारतसँगको खुला सीमा, छिमेकी भारतमा बारम्बार देखिएका प्रकोपहरू तथा कमजोर रोग निगरानी क्षमताका कारण नेपाल वास्तविक जोखिममा रहेको स्वास्थ्य विज्ञहरू बताउँछन्। सार्वजनिक स्वास्थ्य विशेषज्ञहरू चेतावनी दिन्छन्- दर्ता भएका केस नदेखिनु भनेको जोखिम नहुनु होइन।
निपाह भाइरस भनेको के हो?
निपाह भाइरस एक जुनोटिक आरएनए (राइबोन्यूक्लिक एसिड) भाइरस हो, जुन प्यारामिक्सोभिरिडी परिवारअन्तर्गत पर्ने हेनिपाभाइरस वंशमा पर्छ। वैज्ञानिक प्रमाणहरूले यसको प्राकृतिक स्रोत प्टेरोपस वंशका फलाहारी चमेरा, जसलाई सामान्यतया फ्लाइङ फक्स भनिन्छ, भएको पुष्टि गरेका छन्।
डब्लुएचओ, सिडिसी तथा भारतको चिकित्सा अनुसन्धान परिषद् (आइसीएमआर – इन्डियन काउन्सिल अफ मेडिकल रिसर्च) का प्रतिवेदनअनुसार निपाह भाइरसको मृत्यु दर ४० देखि ७५ प्रतिशतसम्म रहेको छ, जुन प्रकोपको स्वरूप र स्वास्थ्य सेवाको क्षमतामा निर्भर गर्दछ। बंगलादेशमा देखिएका केही प्रकोपहरूमा मृत्यु दर ७० प्रतिशतभन्दा बढी पुगेको तथ्य सार्वजनिक स्वास्थ्य अभिलेखमा उल्लेख छ।
क्लिनिकल रूपमा, निपाह भाइरस संक्रमण सुरुमा ज्वरो, टाउको दुखाइ, वान्ता र अत्यधिक थकानबाट देखिए पनि छिट्टै गम्भीर मस्तिष्क सुन्निने अवस्था (एन्सेफालाइटिस), श्वासप्रश्वास विफलता, झट्का आउने, कोमासम्म पुग्ने अवस्था र अन्ततः मृत्युमा परिणत हुन सक्छ। बाँचेकामध्ये धेरैमा स्मृतिभ्रंश र व्यवहारगत समस्या जस्ता दीर्घकालीन स्नायु सम्बन्धी जटिलता देखिने गरेको छ।
गम्भीर कुरा के हो भने हालसम्म निपाह भाइरसका लागि कुनै प्रमाणित खोप वा प्रभावकारी एन्टिभाइरल औषधि उपलब्ध छैन। उपचार अहिले पनि लक्षणअनुसार दिइने सहायक उपचारमा सीमित छ।
निपाह भाइरस कसरी फैलिन्छ?
१. जनावरबाट मानिसमा संक्रमण
निपाह भाइरस बोकेका फलाहारी चमेराले आफ्नो दिसा, पिसाब र थुकमार्फत भाइरस बाहिर निकाल्छन्। चमेराले दूषित पारेका फलफूल वा खानेकुरा सेवन गर्दा, वा कच्चा खजुरको रस पिउँदा मानिसमा संक्रमण सर्छ। बंगलादेश र भारतमा गरिएको अध्ययनले कच्चा खजुरको रसलाई निपाह फैलिने प्रमुख माध्यमका रूपमा पुष्टि गरेको छ।
२. मानिसबाट मानिसमा संक्रमण
धेरै जुनोटिक भाइरसको विपरीत, निपाह भाइरस प्रत्यक्ष रूपमा मानिसबाट मानिसमा पनि सर्न सक्छ। संक्रमित व्यक्तिसँग नजिकको सम्पर्क हुँदा, विशेषगरी शारीरिक तरल पदार्थ र श्वासप्रश्वासबाट निस्कने स्रावको सम्पर्कमा आउँदा दोस्रो चरणको संक्रमण देखिएको छ। भारतको केरलामा भएका थुप्रै प्रकोपमा परिवारका सदस्य र स्वास्थ्यकर्मीहरू संक्रमित भएका छन्।
३. स्वास्थ्य संस्थाभित्र संक्रमण
डब्लुएचओ र सिडिसीका अध्ययनअनुसार विगतका धेरै प्रकोपहरूमा अस्पतालभित्रै (नोसोकोमियल ट्रान्समिसन) संक्रमण फैलिएको छ। संक्रमण रोकथाम तथा नियन्त्रणका उपाय कमजोर हुँदा वा पहिचानमा ढिलाइ हुँदा यस्तो अवस्था देखिएको हो।
निपाह भाइरसबाट कसरी बच्न सकिन्छ?
खोप वा लक्षित उपचारको अभावमा रोकथाम र शीघ्र पहिचान नै सबैभन्दा प्रभावकारी सुरक्षा उपाय हुन्।
अन्तर्राष्ट्रिय स्वास्थ्य निकायहरूले निम्न उपायहरू सिफारिस गरेका छन्:
• उच्च जोखिम क्षेत्रहरूमा सक्रिय रोग निगरानी
• शंकास्पद केसहरूको शीघ्र पहिचान र आइसोलेसन
• स्वास्थ्य संस्थामा कडा संक्रमण रोकथाम तथा नियन्त्रण मापदण्ड
• मानव, जनावर र वातावरणीय स्वास्थ्यलाई समेट्ने ‘वन हेल्थ’ दृष्टिकोण
• सीमापार सूचना आदान–प्रदान र प्रकोप सम्बन्धी सूचनाको साझेदारी
डब्लुएचओले स्पष्ट रूपमा चेतावनी दिएको छ—ढिलो पहिचानले मृत्यु दर र प्रकोपको आकार दुवै उल्लेखनीय रूपमा बढाउँछ।
आम नागरिकले अपनाउनुपर्ने सावधानीहरू
सार्वजनिक तहमा अपनाइने सावधानीहरू सरल भए पनि अत्यन्त महत्वपूर्ण छन्:
• चमेराले आंशिक रूपमा खाएको हुनसक्ने फलफूल नखाने
• कच्चा वा प्रशोधन नगरिएको खजुरको रस तथा खुला जुस नपिउने
• ज्वरोसँगै भ्रम, झट्का आउने वा बेहोस हुने लक्षण देखिएमा तुरुन्त उपचार खोज्ने
• प्रकोप देखिएका क्षेत्रको यात्रा पछि स्वास्थ्य अवस्थाको निगरानी गर्ने
• हल्ला वा गलत सूचनाभन्दा आधिकारिक स्वास्थ्य सूचनामा भरोसा गर्ने
खुला सीमा र नेपालका विशिष्ट जोखिम
भारतसँगको खुला र प्रायः अनियन्त्रित सीमा नेपालका लागि संरचनागत जोखिम बनेको छ। काम, उपचार, व्यापार र पारिवारिक कारणले दैनिक हजारौँ मानिस सीमा पार गर्छन्। हालका वर्षहरूमा भारत, विशेषगरी केरलामा, निपाहका धेरै प्रकोपहरू रिपोर्ट भएका छन्।
सार्वजनिक स्वास्थ्य विज्ञहरूले औँल्याएका प्रमुख समस्या:
• सीमामा स्वास्थ्य जाँचको सीमित व्यवस्था
• औपचारिक नाकाबाहेकका अनियन्त्रित आवतजावत
• सीमापार प्रकोप सम्बन्धी रियल–टाइम सूचना प्रणालीको अभाव
यस सन्दर्भमा भारतमा भएको प्रकोप नेपालका लागि पनि क्षेत्रीय खतरा बन्न पुग्छ।
के नेपाल तयार छ?
कोभिड–१९ व्यवस्थापनबाट केही अनुभव हासिल गरे पनि निपाहजस्तो उच्च मृत्यु दर भएको रोगका लागि नेपालको तयारी अझै अपर्याप्त रहेको विज्ञहरूको निष्कर्ष छ।
मुख्य कमजोरीहरूमा पर्छन्:
• स्थानीय र प्रदेश तहमा कमजोर रोग निगरानी
• निपाह संक्रमण सुरक्षित रूपमा पुष्टि गर्न सीमित प्रयोगशाला क्षमता
• धेरै अस्पतालमा अपर्याप्त आइसोलेसन सुविधा
• संक्रामक रोग विशेषज्ञ र महामारीविद्को अभाव
• सीमित स्रोतसाधन र अधिकार भएका सीमा स्वास्थ्य डेस्कहरू
स्वास्थ्य नीति विश्लेषकहरूका अनुसार सुरुका एक–दुई केसको गलत व्यवस्थापनले नै व्यापक संक्रमण फैलिन सक्छ।
अहिले कदम चालिए रोक्न सकिने संकट
हाल नेपालमा निपाह भाइरस देखा नपरे पनि यसको उत्पत्ति, क्षेत्रीय प्रकोपको इतिहास र महामारीशास्त्रीय व्यवहारले यसलाई गम्भीर र तत्काल जोखिमको रूपमा प्रस्तुत गर्छ। बंगलादेश र भारतमा भएका दोहोरिएका प्रकोपहरूले निपाहलाई कहिलेकाहीँ देखिने रोगबाट दक्षिण एसियामा स्थायी सार्वजनिक स्वास्थ्य जोखिममा रूपान्तरण गरिसकेका छन्।
कोभिड–१९ महामारीले निष्क्रियता, कमजोर सञ्चार र अपर्याप्त तयारीको मूल्य कति महँगो पर्छ भन्ने कठोर पाठ सिकाएको छ। नेपालले उही गल्ती पुनः दोहोर्याउने अवस्था छैन। निपाह भाइरसको प्रकोप छिटो फैलिन सक्छ, र प्रारम्भिक चरणमा भएका साना गल्तीले छोटो समयमै असमान रूपमा ठूलो जनधन क्षति निम्त्याउन सक्छ।
निपाह भाइरसलाई नेपालको राष्ट्रिय स्वास्थ्य सुरक्षा एजेन्डामा प्राथमिकताका साथ समेट्नु, सीमा स्वास्थ्य निगरानी सुदृढ गर्नु, प्रयोगशाला र अस्पतालको तयारी बढाउनु, स्वास्थ्यकर्मीलाई तालिम दिनु तथा छिमेकी मुलुकसँगको सीमापार रोग सूचना प्रणालीलाई संस्थागत गर्नु अपरिहार्य छ। साथै, त्रास सिर्जना नगरी सतर्कता बढाउने पारदर्शी र तथ्य–आधारित सार्वजनिक सञ्चार पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण छ।
मुख्य पाठ स्पष्ट छ- महामारीका लागि अग्रिम तयारी गर्नु नै सबैभन्दा प्रभावकारी र कम खर्चिलो उपाय हो। आज गरिने निर्णय र कदमहरूले नै निपाह भाइरस नेपालका लागि अर्को सार्वजनिक स्वास्थ्य आपतकाल बन्छ कि बन्दैन भन्ने निर्धारण गर्नेछन्।
(रेग्मी बीपीएच अन्तिम सेमेस्टारका विद्यार्थी हुन्)
