आजको डिजिटल युगमा मोबाइल फोन हाम्रो जीवनको अत्यावश्यक साधन बनेको छ। काम, अध्ययन, मनोरञ्जन, समाचार, सामाजिक सञ्जाल- सबै कुरा मोबाइलमै सीमित भएको छ। तर यही प्रविधि जब साना शिशु र बालबालिकाको हातमा पुग्छ, त्यसले उनीहरूको शारीरिक, मानसिक र भावनात्मक विकासमा गम्भीर असर पार्न सक्छ। शिशु अवस्था जीवनको सबैभन्दा संवेदनशील समय हो। यस समयमा बसेका साना–साना बानीहरूले भविष्य निर्माण गर्छन्। त्यसैले अभिभावकले समयमै सचेत भएर आफ्नो शिशुलाई मोबाइल फोनको लतबाट जोगाउनुपर्छ।
शिशु अवस्था किन महत्त्वपूर्ण छ?
जन्मदेखि पाँच वर्षसम्मको समय दिमागी विकासको सबैभन्दा तीव्र चरण हो। वैज्ञानिक अध्ययनहरूले देखाएका छन् कि यस उमेरमा बच्चाको मस्तिष्कले तीव्र गतिमा नयाँ सम्बन्धहरू (connections) बनाइरहेको हुन्छ। बच्चाले देखेको, सुनेको, छोएको र अनुभव गरेको प्रत्येक कुरा उसको सिकाइको आधार बन्छ। यदि यस महत्त्वपूर्ण समयमा बच्चा वास्तविक वातावरणभन्दा बढी मोबाइल स्क्रिनमा व्यस्त हुन्छ भने उसको प्राकृतिक विकासमा बाधा पुग्न सक्छ।
शिशुले आफ्नो वरिपरिको संसारलाई खेल, स्पर्श, आवाज र अनुहारको भावबाट बुझ्छ। आमाबाबुको मुस्कान, बोली, माया र स्पर्श नै उसको पहिलो पाठशाला हो। मोबाइलले यो मानवीय सम्पर्कलाई कम गराइदिन्छ।
मोबाइल प्रयोगको बढ्दो प्रवृत्ति
आज धेरै अभिभावक व्यस्त जीवनशैलीका कारण बच्चालाई चुप गराउन मोबाइल दिन्छन्। खाना खुवाउँदा, रोइरहँदा, बाहिर जाँदा वा घरमा काम गर्दा बच्चालाई मोबाइल थमाइदिने बानी सामान्यजस्तै बनेको छ। सुरुमा केही मिनेटका लागि दिइएको मोबाइल बिस्तारै घण्टौँको लतमा परिणत हुन्छ। बच्चा मोबाइल नपाएसम्म रोइरहने अवस्था पनि आउन सक्छ। यो सजिलो उपाय जस्तो देखिए पनि दीर्घकालीन रूपमा यसले गम्भीर असर पार्न सक्छ।
मोबाइलले पार्ने नकारात्मक प्रभाव
१. आँखामा असर: मोबाइलको स्क्रिनबाट निस्कने निलो प्रकाश (Blue Light) ले साना बच्चाको आँखामा प्रत्यक्ष असर पार्छ। लामो समयसम्म स्क्रिन हेर्दा आँखामा थकान, जलन, आँसु आउने र दृष्टि कमजोर हुने जस्ता समस्या देखिन सक्छन्। साना शिशुको आँखा पूर्ण रूपमा विकास भइसकेको हुँदैन, त्यसैले उनीहरू बढी संवेदनशील हुन्छन्।
२. दिमागी विकासमा अवरोध: अत्यधिक 'स्क्रिन टाइम'ले बच्चाको ध्यान केन्द्रित गर्ने क्षमता घटाउँछ। मोबाइलमा छिटो–छिटो बदलिने दृश्य र आवाजले बच्चाको दिमागलाई अत्यधिक उत्तेजित बनाउँछ। परिणामस्वरूप, बच्चा चाँडै दिक्क मान्ने, अधैर्य हुने र सामान्य गतिविधिमा ध्यान दिन नसक्ने हुन सक्छ।
३. भाषा विकासमा ढिलाइ: बच्चाले भाषा सिक्ने मुख्य माध्यम भनेको प्रत्यक्ष संवाद हो। आमाबाबु र परिवारसँग कुरा गर्दै, अनुहारको भाव हेर्दै र आवाज सुन्दै बच्चाले शब्द सिक्छ। यदि बच्चा धेरै समय मोबाइलमा बिताउँछ भने प्रत्यक्ष संवाद कम हुन्छ, जसले गर्दा बोल्ने क्षमतामा ढिलाइ हुन सक्छ।
४. निद्रामा समस्या: सुत्नुअघि मोबाइल स्क्रिन हेर्दा निद्राको गुणस्तर घट्छ। निलो प्रकाशले 'मेलाटोनिन' हर्मोनको उत्पादन घटाउँछ, जसले गर्दा बच्चालाई सजिलै निद्रा लाग्दैन। निद्राको कमीले शारीरिक र मानसिक विकासमा नकारात्मक असर पार्छ।
५. सामाजिक सीपमा कमी: मोबाइलमा मात्र रमाउने बच्चा साथीहरूसँग खेल्न कम रुचाउँछ। यसले सामाजिक सीप विकासमा बाधा पुर्याउँछ। बच्चाले सहकार्य, बाँडफाँड, धैर्यता र सहानुभूति जस्ता गुणहरू खेलकुद र प्रत्यक्ष सम्बन्धबाट सिक्छ।
शिशुलाई के चाहिन्छ?
शिशुलाई मोबाइल होइन, माया र समय चाहिन्छ। उनीहरूलाई खेल्न, हाँस्न, बोल्न र खोज्न पाउने स्वतन्त्रता चाहिन्छ।
खेलौना: ब्लक, बल, पजल जस्ता खेलौनाले सोच्ने क्षमता र समस्या समाधान गर्ने सीप विकास गर्छ।
कथा र गीत: कथा सुन्दा बच्चाको कल्पनाशक्ति बढ्छ। गीत गाउनाले भाषा विकासमा सहयोग हुन्छ।
बाहिरी खेल: खुला ठाउँमा खेल्दा शरीर बलियो हुन्छ र आत्मविश्वास बढ्छ।
परिवारसँग समय: सँगै खाना खाने, कुरा गर्ने र खेल्ने बानीले भावनात्मक सम्बन्ध बलियो बनाउँछ।
अभिभावकको जिम्मेवारी
अभिभावक नै बच्चाको पहिलो शिक्षक र आदर्श हुन्। यदि अभिभावक सधैँ मोबाइलमा व्यस्त देखिन्छन् भने बच्चाले पनि त्यही बानी सिक्छ। त्यसैले पहिला आफूले उदाहरण प्रस्तुत गर्नुपर्छ। घरमा "मोबाइल–मुक्त समय" निर्धारण गर्न सकिन्छ, जस्तै: खाना खाने बेला वा सुत्नुअघि।
बच्चालाई मोबाइल दिनै परे पनि सीमित समयका लागि र शैक्षिक सामग्री मात्र देखाउनुपर्छ। दुई वर्षभन्दा कम उमेरका शिशुलाई मोबाइल नदिनु नै उत्तम मानिन्छ।
हामीले बुझ्नुपर्छ कि बच्चालाई शान्त राख्न मोबाइल सजिलो उपाय भए पनि त्यो स्थायी समाधान होइन। साँचो समाधान भनेको उनीहरूसँग समय बिताउनु, माया दिनु र सकारात्मक वातावरण सिर्जना गर्नु हो। आजको सानो सचेतताले नै बच्चाको भविष्य उज्ज्वल बनाउन सक्छ।
