पहाडकी एक वृद्धा आमा घरबाहिर छटपटिएर बसिरहेकी थिइन् । छिमेकीहरू चिन्तित हुँदै उनको वरिपरि जम्मा भए । दाहिने छातीतिर रातो पोल्ने खालका पीडादायी पानीफोकाहरू देखा परेका थिए । कसैले सुटुक्क भन्यो - "नाग लागेको हो, अर्कोले भन्यो फुक्नुपर्छ ।” अर्कोले धामी-झाँक्री बोलाउन सुझाव दियो । गाउँका उपबुज्रुकहरू समेत जम्मा भए । अर्कोले भन्यो, “यो जनै खटिरा हो, जनै पोलेर लगाउनुपर्छ, पहिला त्यहाँ बाघको चित्र कोरी हाल्नुपर्छ ।” सूर्य उाउनुअघि नै एक आफन्तले फोकाहरूमाथि पहेँलो र रातो रङले बाघको आकृति कोरिदियो - विश्वास थियो, बाघको शक्तिले रोग शरीरभरि फैलिनबाट रोक्छ ।
तर उनको छालामुनि बलेको आगो कुनै पौराणिक कथा थिएन ।
त्यो थियो - बाल्यकालमै चुपचाप बोकेको भाइरसको पुनर्जागरण । यस्ता कथाहरू नेपालका गाउँगाउँमा मात्र नभई सहर–सहरमा दिनहुँ दोहोरिन्छन् ।
लुकेको भाइरस जो कहिल्यै छोड्दैन
ठेउला (चिकेनपक्स) लाई प्रायः बाल्यकालको साधारण रोग ठानिन्छ । ज्वरो, चिलाउने फोका र असजिलोपन बिस्तारै हराउँछन् । मानिसहरू प्रायः सोच्छन् – यो रोग सधैँका लागि गयो । तर विज्ञान भन्छ – गएको छैन । भेरिसेला–जोस्टर भाइरस (VZV) प्रारम्भिक संक्रमणपछि शरीरभित्रै संवेदनशील स्नायुको गाँठोमा सुषुप्त रहन्छ – मेरुदण्डनजिकका डोर्सल रुट ग्याङ्लिया र मस्तिष्कतिरका स्नायु ग्याङ्लियामा । त्यो भाइरस दशकौँसम्म चुपचाप लुक्न सक्छ । उमेर ढल्कँदा, मधुमेह, क्यान्सर, कुपोषण, एचआईभी, प्रतिरक्षा दबाउने औषधि, दीर्घ तनाव वा दीर्घ रोगले प्रतिरक्षा कमजोर हुँदा भाइरस पुनः सक्रिय हुन सक्छ ।
नतिजा हो – हर्पिस जोस्टर अर्थात् 'जनै खटिरा' ।
नेपाली सन्दर्भ
विश्वव्यापी रूपमा जीवनकालमा तीनमध्ये एक व्यक्तिलाई जनै खटिरा हुन सक्छ । नेपालमा यकिन तथ्याङ्क सीमित भए पनि वृद्ध, मधुमेही, क्यान्सरका बिरामी, अङ्ग प्रत्यारोपण गराएका र प्रतिरक्षा कमजोर भएकाहरूमा संख्या बढ्दो छ । काठमाडौं, पोखरा, धरान, नेपालगञ्ज र भरतपुरका अस्पतालमा जटिल केसहरू धेरै देखिन थालेका छन्– आँखाको जोस्टर, अनुहारको पक्षघात, शरीरभरि फैलिएको संक्रमण र स्नायुजन्य जटिलताहरू । यो वृद्धि लामो आयु, रोग पहिचानको चेतना, बढ्दो दीर्घ रोग र प्रतिरक्षा दबाउने उपचारको प्रतिबिम्ब हो ।
छालाको रोग मात्र होइन
छालारोग विशेषज्ञ भन्छन्– देखिने घाउ रोगको आधा मात्र हो । पीडा प्रायः बिमिरा वा फोकाहरू देखिनुभन्दा केही दिनअघि सुरु हुन्छ, करेन्ट लागेजस्तो, आगोले पोलेजस्तो, तीव्र चिलाउने, छोइनसक्ने र घोचेजस्तो पीडा । नेपालमा धेरै बिरामी पहिले परम्परागत उपचार, धामी-झाँक्री, जडीबुटी र घरेलु लेप खोज्छन् । एन्टिभाइरल औषधि सुरु गर्दासम्म भाइरसको पुनरुत्पादन र स्नायु चोट धेरै भइसकेको हुन्छ ।
स्नायुको यात्रा
स्नायुरोग विशेषज्ञ भाइरसको स्नायुप्रेमी स्वभावलाई जोड दिन्छन् । भाइरस सुषुप्त गाँठोबाट संवेदी स्नायुहरू हुँदै छालासम्म यात्रा गर्छ । यही स्नायु संलग्नताले गहिरो स्नायुजन्य पीडा जन्माउँछ । सबैभन्दा डरलाग्दो दीर्घ जटिलता हो – दादपछिको स्नायुशूल (पोस्टहर्पेटिक न्युराल्जिया) । यो महिनौँ, वर्षौँ वा सधैँ रहन सक्छ– लगातार पोल्ने पीडा, हावा हुँदा पनि दुख्ने, अनिद्रा, अवसाद र सामाजिक पृथकता । वृद्ध बिरामीमा उपचार नपाए यो अशक्त बनाउने खालको समेत हुन सक्छ । यसले मस्तिष्क ज्वरो, मस्तिष्क सुन्निने, पक्षाघात, अनुहार बाङ्गिने र मांसपेशी कमजोरी पनि गराउन सक्छ ।
मिथक, संस्कृति र बाघको रङ
नेपालमा सायद कुनै रोगसँग यति धेरै सांस्कृतिक मिथक जोडिएका छैनन् – जनै खटिरा, नाग, सर्प रोग, देव वा देवी लागेको । गहिरो जरा गाडेको चलनअनुसार फोकामाथि बाघ, सिंह, सर्प वा पवित्र चिह्न कोरिन्छ - रङ, खरानी, माटो, रासायनिक रङ वा जडीबुटी लगाएर । विश्वास छ, यसो गरेन भने बिमिरा शरीरभरि फैलिएर घातक बन्न सक्छ ।
तर यस अभ्यासको कुनै वैज्ञानिक प्रमाण छैन । छाला विशेषज्ञ चेतावनी दिन्छन् - यस्ता पदार्थले सुन्नाइ बढाउन, घाउ निको हुन ढिला गर्न, छाला पोल्न, ब्याक्टेरियाजन्य संक्रमण थप्न र रोग पहिचान ढाक्न सक्छ । प्रतीकात्मक आश्वासनले भावनात्मक राहत देला, तर रङ औषधि होइन ।
प्रमाणमा आधारित उपचार
खटिराको उपचारको मूल जग हो - समयमै एन्टिभाइरल औषधि । बिमिरा देखिएको ७२ घण्टाभित्र सुरु गर्दा भाइरस वृद्धि रोकिन्छ, घाउ चाँडो निको हुन्छ, तीव्र पीडा घट्छ र दादपछिको स्नायुशूलको जोखिम कम हुन्छ ।
यसमा हुने दुखाइ वा पीडा उत्तिकै गम्भीर पक्ष हो । हल्का दुखाइमा पारासिटामोलजस्ता सामान्य दुखाइ कम गर्ने औषधिले काम गर्ला, तर स्नायुजन्य पीडामा गाबापेन्टिन, प्रिगाबालिन वा ट्राइसाइक्लिक एन्टिडिप्रेसन्टजस्ता विशेष औषधि चाहिन्छ । गम्भीर अवस्थामा छोटो अवधिको ओपिओइड, स्नायु ब्लक वा बहुविध उपचार आवश्यक हुन सक्छ । पीडालाई कहिल्यै 'छालाको साधारण लक्षण' ठान्नु हुँदैन ।
खोप : नेपालको रोकथामको अवसर
रोगको भार बढ्दो छ तर खोपको प्रयोग न्यून छ । बालबालिका, स्वास्थ्यकर्मी र पहिले संक्रमण नभएका वयस्कलाई ठेउलाविरुद्धको खोप दिन सकिन्छ । ५० वर्षमाथिका वयस्क र प्रतिरक्षा कमजोर भएकालाई पुनः संयोजक जोस्टर खोप (RZV) ले जनै खटिरा र स्नायुशूल दुवैको जोखिम अत्यन्तै घटाउँछ ।
संक्रामकता र रोकथाम
घाउका फोका नसुकुन्जेल अत्यधिक संक्रामक हुन्छन् । जनै खटिराको फोकाको तरल पदार्थले संक्रमण नभएको व्यक्तिलाई ठेउला सार्न सक्छ । त्यसैले फोका छोप्ने, हात सफा राख्ने, कोट्याउन नदिने, गर्भवती, नवजात शिशु र प्रतिरक्षा कमजोर भएकासँग निकट सम्पर्क नगर्ने र तौलिया वा कपडा साझा नगर्ने गर्नुपर्छ । खोप सबैभन्दा प्रभावकारी उपाय हो ।
कृपया नलगाउनुहोस्
बिमिरामाथि रङ, बाघ–सिंहको चित्र, रासायनिक रङ, मञ्जन, माटो, खरानी, ब्याट्रीको पदार्थ वा विषाक्त जडीबुटीको लेप नलगाउनुहोस् । यसले संक्रमण बढ्न, निको हुन ढिला हुन, ब्याक्टेरियाले थप आक्रमण गर्न र गम्भीर छाला पोल्न सक्छ ।
कहिले तुरुन्त अस्पताल जाने ?
आँखा प्रभावित भएमा, अनुहार बाङ्गिएमा, मानसिक भ्रम भएमा, अत्यधिक टाउको दुखेमा, बिमिरा शरीरभरि फैलिएमा वा बिरामी प्रतिरक्षा कमजोर भएमा तुरुन्त चिकित्सकीय सहायता लिनुहोस् ।
अन्त्यमा
गाउँकी ती वृद्धा आमा दिनौँ पीडा सहेपछि अस्पताल पुगिन् । छातीमा कोरिएको बाघ चिरिन थालेको थियो— मुनि फोका सुक्दै थिए ।
उनलाई पाठ पढाउनु आवश्यक थिएन; करुणासहित विज्ञान जोड्नु आवश्यक थियो ।
खटिरा भाइरस, छाला, स्नायु, पीडा, मनोविज्ञान, संस्कृति र जनस्वास्थ्यको सङ्गममा उभिएको रोग हो । नेपालमा प्रभावकारी व्यवस्थापनका लागि प्रारम्भिक पहिचान, समयमै एन्टिभाइरल, पीडाको कदर, खोप र सांस्कृतिक संवेदनशीलता बोकेको शिक्षा आवश्यक छ । तब मात्र छालामुनिको आगो साँच्चै नियन्त्रण हुन सक्छ ।
