गर्मीको बिदा सुरु भएसँगै बालबालिका बाहिर खेल्न र रमाउन बढी रुचाउँछन्। तर चर्को घाम, तातो हावा (लु) र बढ्दो उमसका कारण उनीहरूको स्वास्थ्यमा गम्भीर असर पर्न सक्छ। बालबालिकाको शरीर वयस्कको तुलनामा तापक्रमप्रति बढी संवेदनशील हुने भएकाले उनीहरूमा शरीरमा पानीको कमी (डिहाइड्रेसन) र हिट एक्सहस्टन हुने जोखिम छिट्टै बढ्छ।
धेरैजसो अवस्थामा हिट एक्सहस्टनका प्रारम्भिक लक्षण सामान्य देखिन्छन्। त्यसैले अभिभावकले यसलाई सामान्य थकान वा गर्मीको असर ठानेर बेवास्ता गर्न सक्छन्। तर समयमै ध्यान नदिँदा यो अवस्था गम्भीर बन्दै हिट स्ट्रोक मा परिणत हुन सक्छ, जुन ज्यानसमेत जोखिममा पार्ने अवस्था हो। त्यसैले अभिभावकले यसको सुरुआती संकेत चिन्नु र तुरुन्त उचित कदम चाल्नु आवश्यक छ।
हिट एक्सहस्टन के हो?
हिट एक्सहस्टन अत्यधिक गर्मीका कारण शरीरबाट पानी र नुन (इलेक्ट्रोलाइट) को अत्यधिक कमी हुँदा हुने अवस्था हो। यसले शरीरको तापक्रम नियन्त्रण गर्ने प्रणालीलाई कमजोर बनाउँछ र विभिन्न स्वास्थ्य समस्या निम्त्याउँछ।
बालबालिकामा देखिने प्रमुख लक्षणहरू
हिट एक्सहस्टनका लक्षणहरू बिस्तारै देखिन सुरु हुन्छन् र समयसँगै बढ्न सक्छन्।
- मध्यमदेखि उच्च ज्वरो (१००°F देखि १०४°F सम्म)
- चिसो र चिपचिपा छाला
- अत्यधिक पसिना आउनु
- चक्कर लाग्नु तथा कमजोरी महसुस हुनु
- टाउको दुख्नु
- बारम्बार तिर्खा लाग्नु
- चिडचिडापन वा व्यवहारमा परिवर्तन आउनु
- मांसपेशीमा ऐंठन (क्र्याम्प्स), विशेषगरी हातखुट्टामा
- वान्ता हुनु वा वान्ता जस्तो महसुस हुनु
हिट एक्सहस्टन देखिएमा तुरुन्त के गर्ने?
यदि बालबालिकामा माथिका लक्षण देखिए भने ढिला नगरी निम्न उपाय अपनाउनुपर्छ।
१. तुरुन्त चिसो ठाउँमा लैजानुहोस्
बालबालिकालाई घामबाट हटाएर छायाँ, पंखा वा वातानुकूलित (एसी) कोठामा राख्नुहोस्।
२. शरीर चिसो बनाउनुहोस्
चिसो पानीमा भिजेको कपडाले शरीर पुछ्नुहोस् वा हल्का चिसो पानीले करिब १० मिनेटसम्म नुहाउन दिनुहोस्।
३. पर्याप्त तरल पदार्थ दिनुहोस्
पानी, कागतीपानी, झोलिलो पदार्थ वा ओआरएस (ओरल रिहाइड्रेसन सोलुसन) पिउन दिनुहोस्।
गर्मीबाट बालबालिकालाई कसरी जोगाउने?
गर्मीमा केही सामान्य सावधानी अपनाउँदा ठूलो जोखिमबाट बच्न सकिन्छ।
- बिहान १० बजेदेखि बेलुका ५ बजेसम्मको चर्को घाममा बाहिर खेल्न नदिनुहोस्।
- हल्का, खुकुलो र सुती कपडा लगाइदिनुहोस्।
- दिनभर पर्याप्त पानी पिउन प्रोत्साहन गर्नुहोस्।
- बाहिर जाँदा टोपी, छाता वा अन्य सुरक्षात्मक सामग्री प्रयोग गराउनुहोस्।
- लामो समयसम्म घाममा बस्न नदिनुहोस्।
- अत्यधिक गर्मी भएको दिनमा बाहिरी खेलकुदको समय सीमित गर्नुहोस्।
कहिले तुरुन्त अस्पताल लैजानुपर्छ?
निम्नमध्ये कुनै लक्षण देखिएमा ढिला नगरी स्वास्थ्य संस्थामा लैजानुहोस् वा चिकित्सकको परामर्श लिनुहोस्।
- बच्चा अत्यधिक सुस्त हुनु वा बेहोसजस्तो देखिनु
- बारम्बार वान्ता हुनु
- उच्च ज्वरो कम नहुनु
- पानी वा अन्य तरल पदार्थ पिउन नसक्नु
- अत्यधिक कमजोरी देखिनु
- श्वासप्रश्वासमा समस्या देखिनु वा असामान्य व्यवहार गर्नु
हिट स्ट्रोक जस्तो गम्भीर अवस्थाबाट बच्न हिट एक्सहस्टन लाई समयमै पहिचान गर्नु अत्यन्त आवश्यक छ। अभिभावकको सानो सचेतना र समयमै गरिएको हेरचाहले बालबालिकालाई ठूलो स्वास्थ्य जोखिमबाट जोगाउन सक्छ।
गर्मीको मौसममा बालबालिकाको विशेष ख्याल राखौं र उनीहरूको सुरक्षित, स्वस्थ तथा सक्रिय बाल्यकाल सुनिश्चित गरौं।
डा सिंह बी.पी. कोइराला स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठान, धरानका एसोसिएट प्रोफेसर हुन्।(‘बालबालिकाको डाक्टर साथी’ पुस्तकका लेखक)
