बिहानको तीन बजेको समय थियो। करिब पचपन्न वर्षीया एक महिला छोराको काँधमा टेकेर इमर्जेन्सीको ढोकासम्म आइपुगिन्। छातीमा पोलिरहेको थियो, सास फेर्न मुस्किल भइरहेको थियो, र अनुहारमा मृत्युको छाया झल्किरहेको जस्तो देखिन्थ्यो। प्रतीक्षा कक्षमा त्यतिबेला दुई जना बिरामी मात्र थिए। छोराको स्वर आत्तिएको थियो- 'आमालाई बचाउनुपर्छ, यहाँ त डाक्टर नै छैनन् जस्तो लाग्यो!' तर त्यही क्षण, भित्र अर्को बिरामीको ज्यान जोगाउन चिकित्सक र नर्सहरू तनमनले खटिरहेका थिए। बाहिरको दृष्टि र भित्रको यथार्थबीचको त्यो दूरीले फेरि एक पटक सम्झायो- इमर्जेन्सीको संसार अरू कुनै वार्डजस्तो हुँदैन।
यस लेखमार्फत म इमर्जेन्सीको त्यही अदृश्य तर अत्यन्त महत्त्वपूर्ण संसारलाई स्पष्ट बनाउन चाहन्छु। ट्रिएज प्रणाली के हो, गम्भीर देखिने बिरामीले पनि कहिलेकाहीँ किन प्रतीक्षा गर्नुपर्छ, स्वास्थ्यकर्मीहरू किन अनेक प्रयासका बाबजुद पनि परिवारका आँखामा उदासीन देखिन सक्छन्, र किन जनताको शंका, डर र असन्तुष्टिको जरो धेरै पटक अज्ञानतामा मिसिएको हुन्छ। यी सबै विषयलाई सरल, स्पष्ट र मानवीय भाषामा प्रस्तुत गर्नु आजको आवश्यकता हो। यो लेख कसैलाई दोष लगाउन होइन, एक अर्कालाई बुझ्न सहयोग गर्ने सेतु बन्नका लागि लेखिएको हो।
बिरामी र परिवारको अनुभूति
'दुई घण्टा कुर्नुपर्यो, घाउबाट रगत बगिरह्यो, तर कसैले ध्यान दिएन।'
'बुबालाई मुटुको समस्या छ, तर कसैले चासो लिँदैन, चिनजान भएको भए छिटो हुन्थ्यो।'
'सरकारी अस्पतालमा पैसा वा पहुँच बिना काम हुँदैन।'
यी वाक्यहरू हामी दैनिकजसो सुन्छौँ। यस्ता गुनासाहरू काल्पनिक होइनन्। तिनभित्र पीडा, डर, असहायता र कहिलेकाहीँ आक्रोश मिसिएको हुन्छ। बिरामीका आफन्तको दृष्टिबाट हेर्दा, छेउमै बसेको स्वास्थ्यकर्मीले नहेरेको जस्तो, नसुनेको जस्तो, वा बेवास्ता गरेको जस्तो लाग्न सक्छ। तर त्यस अनुभूतिको ठीक पछाडि एउटा अर्को यथार्थ लुकेको हुन्छ- उपचारको प्राथमिकता मनले होइन, अवस्थाले निर्धारण गर्ने वैज्ञानिक पद्धति। त्यही पद्धति हो ट्रिएज।
ट्रिएज क्या हो?
ट्रिएज भन्ने शब्द फ्रेन्च ‘trier’ बाट आएको हो, जसको अर्थ छान्नु वा प्राथमिकता निर्धारण गर्नु हो। युद्धकालमा घाइते सैनिकहरूको उपचार कुनलाई पहिले गर्ने भन्ने निर्णय गर्न सुरु भएको यो पद्धति आज विश्वभर इमर्जेन्सी सेवाको मेरुदण्ड बनिसकेको छ। यसको मूल मर्म साधारण छ- सबैलाई एकै चोटि हेर्न सम्भव नहुने अवस्थामा अघि उसैलाई उपचार दिनु, जसको ज्यानमा सबैभन्दा ठूलो खतरा छ।
यसलाई सामान्य भाषामा बुझ्दा, इमर्जेन्सीमा आउँदाखेरि ‘पहिले जो आयो उसलाई पहिले’ भन्ने नियम चल्दैन। ‘सबैभन्दा पहिले कसलाई बचाउन सकिन्छ’ भन्ने नियम चल्छ। यो सिद्धान्त भावनाविहीन होइन, बरु जीवनको मूल्यलाई सबैभन्दा न्यायपूर्ण ढङ्गले राख्ने वैज्ञानिक विधि हो। एउटै प्रतीक्षा कक्षमा बसिरहेका दुई बिरामीमध्ये एक जना स्थिर देखिए पनि अर्कोको अवस्था एकाएक बिग्रिन सक्ने भएमा प्राथमिकता स्वाभाविक रूपमा जोखिमयुक्त बिरामीतर्फ जान्छ।
पाटन अस्पतालमा प्रयोग हुने ट्रिएज प्रणाली
पाटन अस्पतालमा तीन तहको ट्रिएज प्रणाली प्रयोग गरिन्छ। यसले बिरामीको अवस्थालाई तुरुन्त वर्गीकरण गरेर आवश्यक सेवासम्म छिटो पुर्याउँछ।
रातो श्रेणी: जीवनलाई तत्काल खतरामा राख्ने अवस्थाका लागि हो। यस्तो बिरामीलाई ढिलाइको कुनै ठाउँ हुँदैन। श्वासप्रश्वास बन्द हुनु, मुटुको गति अत्यन्त अस्थिर हुनु, गहिरो बेहोसी, अत्यधिक रक्तस्राव वा आकस्मिक हृदयाघातजस्ता अवस्थाहरू यस श्रेणीमा पर्छन्।
पहेँलो श्रेणी: गम्भीर तर हाल स्थिर अवस्थाका लागि हो। हड्डी भाँचिनु, तीव्र पेट दुखाइ, उच्च ज्वरो, सचेत अवस्थामा भएको टाउको चोटजस्ता बिरामीलाई केही समयभित्र चिकित्सकको मूल्याङ्कन आवश्यक पर्छ।
हरियो श्रेणी: त्यस्ता बिरामीका लागि हो, जसको अवस्था तत्काल जीवघातक छैन र जसले केही समय कुर्न सक्छ। सामान्य घाउ, हल्का ज्वरो, रुघाखोकी, पुरानो दुखाइ वा यस्तै प्रकृतिका समस्या यसमा पर्छन्।
ट्रिएजको यही वर्गीकरणले इमर्जेन्सीलाई अराजक भीडबाट जोगाउँछ। यदि हरियो श्रेणीको बिरामी प्रतीक्षामा बसिरहेको समयमा अचानक रातो श्रेणीको बिरामी आइपुग्यो भने, स्वास्थ्यकर्मीको पहिलो जिम्मेवारी स्वाभाविक रूपमा त्यसैतर्फ केन्द्रित हुन्छ। यो कसैलाई बेवास्ता गर्नु होइन। यो जीवन र मृत्युबीचको सीमालाई गम्भीरतापूर्वक बुझेर लिइने निर्णय हो।
प्रतीक्षा किन लामो हुन्छ?
पाटन अस्पतालजस्तो ठूलो र व्यस्त इमर्जेन्सीमा दैनिक सयौँ बिरामी आउँछन्। बिहानदेखि दिउँसोसम्मको समय अझ व्यस्त हुन्छ, र कतिपय बेला एकै चोटि धेरै गम्भीर बिरामीहरू आउन सक्छन्। अस्पतालको जनशक्ति, शय्या, उपकरण र प्रयोगशाला सेवाको क्षमता सीमित हुने भएकाले सबै बिरामीलाई एउटै गतिमा अघि बढाउन सम्भव हुँदैन। त्यसैले प्रतीक्षा कहिलेकाहीँ लामो देखिन्छ।
प्रतीक्षा बढ्ने कारणमध्ये बिरामीको अत्यधिक सङ्ख्या, इमर्जेन्सीमा नपर्नुपर्ने समस्या लिएर आउनेहरूको भीड, परीक्षण रिपोर्टको ढिलाइ, भर्ना शय्याको अभाव, र आकस्मिक रूपमा आउने ठूलो दुर्घटना वा विपद् प्रमुख छन्। कतिपय अवस्थामा एउटै बिरामीको उपचारका क्रममा एक्स–रे, रगत परीक्षण, ईसीजी वा अन्य नतिजा कुर्नुपर्छ। चिकित्सकले निर्णय ढिलो गरेको होइन, आवश्यक तथ्य प्राप्त नभएसम्म सुरक्षित निर्णय गर्न प्रतीक्षा गर्नुपरेको हो।
चिकित्सक र नर्सको दृष्टिकोण
इमर्जेन्सीमा काम गर्ने चिकित्सक र नर्सहरू निरन्तर मानसिक र शारीरिक दबाबमा रहन्छन्। एकै समयमा कसैको श्वास रोकिन लागेको हुन्छ, कसैलाई तत्काल औषधि दिनुपर्छ, कसैलाई पुनर्जीवनको प्रयास गर्नुपर्छ, र कसैको अवस्था विस्तारै तर निरन्तर बिग्रिरहेको हुन्छ। यस्तो बेला बाहिर उभिएका आफन्तलाई डाक्टर किन आएनन् भन्ने प्रश्न स्वाभाविक लाग्न सक्छ। तर भित्र त्यही डाक्टर अर्को बिरामीको मुटु फेरि धड्कियोस् भनेर हरसम्भव प्रयास गरिरहेको हुन सक्छ।
नर्सहरूको भूमिका त अझै सूक्ष्म तर अत्यन्त निर्णायक हुन्छ। प्रारम्भिक मूल्याङ्कन, औषधि व्यवस्थापन, नसामा सुई, घाउको हेरचाह, निरन्तर निगरानी र ट्रिएज, यी सबै काम एकैछिनमा, एकै साथ, र कहिलेकाहीँ अपर्याप्त जनशक्तिमा सम्पन्न गर्नुपर्ने हुन्छ। त्यसैले उनीहरूको अनुहारमा तनाव देखिन सक्छ, तर त्यसको अर्थ कठोरता होइन। त्यसको अर्थ जिम्मेवारीको बोझ हो।
भ्रम र यथार्थ
भ्रम: 'चिनेको डाक्टर भए छिटो हुन्छ।' यथार्थ: होइन, ट्रिएजको आधार बिरामीको अवस्था हो, चिनजान होइन।
भ्रम: 'पैसा दिए छिटो सेवा पाइन्छ।' यथार्थ: होइन, सरकारी इमर्जेन्सीमा प्राथमिकता चिकित्सा आवश्यकता अनुसार दिइन्छ।
भ्रम: 'एम्बुलेन्समा आए तुरुन्त हेरिन्छ।' यथार्थ: होइन, एम्बुलेन्सले सुरक्षित रूपमा अस्पतालसम्म पुर्याउँछ; त्यसपछि पनि ट्रिएजको वैज्ञानिक प्रक्रिया लागू हुन्छ।
भ्रम: 'धेरै दुख्यो भने इमर्जेन्सी जानुपर्छ।' यथार्थ: होइन, दुखाइको तीव्रता मात्र होइन, यसको कारण र जोखिम पनि हेर्नुपर्छ।
यी भ्रमहरू यतिबेला मात्र होइन, लामो समयदेखि हाम्रो समाजमा जरा गाडेर बसेका छन्। त्यसैले पटक पटक एउटै कुरा स्पष्ट पारिरहनुपर्छ। इमर्जेन्सी सेवा भावनाको होइन, प्राथमिकताको सेवा हो। तर त्यो प्राथमिकता करुणाविहीन होइन, न्यायपूर्ण करुणा हो।
स्वास्थ्यकर्मीलाई किन कहिलेकाहीँ ‘छिटो हेरिएको’ जस्तो देखिन्छ?
यस विषयमा इमानदार भएर कुरा गर्नुपर्छ। कहिलेकाहीँ स्वास्थ्यकर्मीहरूबीच आपसी पहिचान, सहानुभूति र बुझाइका कारण केही सहजता देखिन सक्छ। हाम्रो समाजमा सम्बन्धको प्रभाव केवल अस्पतालमा होइन, जीवनका धेरै क्षेत्रमा देखिन्छ। यो एउटा सामाजिक यथार्थ हो, जसलाई एक्लो अस्पतालले मात्र परिवर्तन गर्न सक्दैन। तर यसले ट्रिएजको सिद्धान्तलाई उल्ट्याउने अधिकार कसैलाई दिँदैन।
व्यवहारमा देखिने साना भिन्नताले जनमानसमा ठूलो अविश्वास जन्माउन सक्छ। त्यसैले अस्पतालभित्र पारदर्शिता, स्पष्ट संवाद र समयमै जानकारी दिने संस्कृतिको विकास अत्यावश्यक छ। बिरामीका आफन्तले ‘किन पर्खनुपर्यो’ भन्ने प्रश्नको उत्तर पाउनु उनीहरूको अधिकार हो, र स्वास्थ्यकर्मीले पनि शान्त, स्पष्ट र संवेदनशील ढङ्गले बुझाउने दायित्व वहन गर्नुपर्छ।
नेपालमा इमर्जेन्सी सेवाका चुनौती
नेपालको सन्दर्भमा इमर्जेन्सी सेवा अझै पनि धेरै चुनौतीसँग जुधिरहेको छ। दक्ष इमर्जेन्सी विशेषज्ञको कमी, आवश्यक उपकरणको अभाव, तालिमप्राप्त जनशक्तिको अपर्याप्तता, एम्बुलेन्स सेवाको कमजोरी, समयमै अस्पताल नपुग्ने अवस्था, र इमर्जेन्सीबारे जनचेतनाको कमी, यी सबैले सेवाको गुणस्तरमा प्रभाव पार्छन्।
स्रोत र साधनको अभाव मात्र होइन, सेवा संस्कृतिको विकास पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ। कुनै पनि अस्पतालले आफ्नो क्षमता भित्र उत्कृष्ट सेवा दिन सक्छ तर त्यसका लागि नीति, लगानी, तालिम र जनविश्वास सबै एकै दिशामा अघि बढ्नुपर्छ। इमर्जेन्सी सेवा कुनै एक विभागको समस्या होइन, यो सिङ्गो स्वास्थ्य प्रणालीको अनुहार हो।
इमर्जेन्सीमा के गर्ने?
सबैभन्दा पहिले ट्रिएज काउन्टरमा पुगेर बिरामीको अवस्था छोटकरीमा र स्पष्ट रूपमा बताउनुहोस्। छाती दुख्ने, सास फेर्न गाह्रो हुने, अचानक बेहोस हुने, अत्यधिक रक्तस्राव हुने, वा जस्तो समस्या छ, त्यसलाई लुकाउनुपर्दैन। बिरामीका पुराना कागजपत्र, औषधिको सूची र सम्भव भएमा अघिल्ला रिपोर्टहरू साथमा लिएर आउनु उपयोगी हुन्छ। भीड नगरी, एक जना जिम्मेवार परिवारका सदस्यले मात्र आवश्यक कुरा बताउनु राम्रो हुन्छ।
केही कुरा बुझ्न मन लागेमा सोध्नुहोस्- बिरामी कुन श्रेणीमा पर्यो, किन प्रतीक्षा गर्नुपर्यो, र कुन क्रममा उपचार अघि बढ्छ। यस्ता प्रश्न अस्वीकार्य होइनन्, बरु उचित संवादका माध्यम हुन्।
इमर्जेन्सीमा के नगर्ने?
स्वास्थ्यकर्मीमाथि दबाब, गालीगलौज वा शारीरिक आक्रमण कुनै पनि हालतमा स्वीकार्य होइन। कसैको चिनजान, हैसियत वा पहुँचको आधारमा उपचारलाई अघि सार्ने आग्रह गर्नु पनि गलत हो। इमर्जेन्सीलाई सामान्य ज्वरो, रुघाखोकी वा लामो समयदेखिको सामान्य दुखाइका लागि दुरुपयोग गर्नु हुँदैन, किनकि त्यसले साँच्चिकै गम्भीर बिरामीको समय खोस्न सक्छ।
स्वास्थ्यकर्मीलाई शत्रु ठानेर होइन, सहयात्री ठानेर व्यवहार गर्न सिक्नुपर्छ। उनीहरू पनि थकित हुन्छन्, उनीहरू पनि पीडित बिरामी देखेर विचलित हुन्छन्, र उनीहरू पनि मानव नै हुन्। तर उनीहरूको कामको प्रकृति यस्तो छ कि कहिलेकाहीँ मानवीयता अनुहारमा होइन, निर्णयको तात्कालिकतामा देखिन्छ।
स्वास्थ्य पत्रकारको भूमिका
यस्तो संवेदनशील विषयमा स्वास्थ्य पत्रकारको भूमिका अत्यन्त महत्त्वपूर्ण हुन्छ। स्वास्थ्य पत्रकारले केवल समाचार लेख्दैन, उसले चिकित्सा ज्ञान र जनसाधारणबीचको दूरी घटाउँछ। जटिल प्रणालीलाई सरल भाषामा बुझाउने, अफवाहलाई तथ्यले प्रतिस्थापन गर्ने, स्वास्थ्यकर्मी र बिरामीबीच संवादको पुल बनाउने, र जनताको प्रश्नलाई जिम्मेवार ढङ्गले उठाउने काम स्वास्थ्य पत्रकारिताको मूल कर्तव्य हो।
सत्यको नजिक पुगेर, पीडालाई चोट नपुर्याई, र संस्थागत कमजोरीलाई तथ्यसहित उजागर गर्दै लेखिने स्वास्थ्य पत्रकारिता नै समाजका लागि लाभदायक हुन्छ। यस्तो पत्रकारिताले डर होइन, चेतना फैलाउँछ; आक्रोश होइन, बुझाइ बढाउँछ।
इमर्जेन्सी साक्षरता किन आवश्यक छ?
इमर्जेन्सीबारे सामान्य ज्ञान सबै नागरिकमा हुनु आजको आवश्यकता हो। श्वास फेर्न गाह्रो हुनु, छाती दुख्नु, अचानक एकतर्फी कमजोरी आउनु, अत्यधिक रक्तस्राव हुनु, गम्भीर दुर्घटना हुनु वा गहिरो बेहोसी- यस्ता लक्षण सामान्य प्रतीक्षाको विषय होइनन्। त्यस्तै, सानातिना समस्या र गम्भीर अवस्थाबीचको अन्तर छुट्याउन सकिएन भने अस्पताल पनि तनावले भरिन्छ, बिरामी पनि अलमलिन्छ, र स्वास्थ्यकर्मी पनि अनावश्यक भारमा पर्छन्।
विद्यालय, समुदाय र सार्वजनिक सञ्चारमाध्यममार्फत इमर्जेन्सी साक्षरता बढाउन सकियो भने धेरै ज्यान बच्न सक्छन्। ‘सुनौलो घण्टा’ (गोल्डेन आवर) भित्र उपचार पुग्नु कहिलेकाहीँ जीवन र मृत्युबीचको फरक हो। त्यसैले ज्ञान केवल किताबमा सीमित हुनु हुँदैन, त्यो जीवन जोगाउने संस्कृतिमा रूपान्तरण हुनुपर्छ।
निष्कर्ष
यो लेख कसैलाई दोष दिन होइन, सत्यलाई नजिकबाट बुझ्न लेखिएको हो। इमर्जेन्सीको ढोकाबाहिर उभिएको असहाय परिवारको पीडा पनि वास्तविक छ, र त्यस ढोकाभित्र खटिइरहेको स्वास्थ्यकर्मीको थकान पनि वास्तविक छ। तर यी दुई पीडाबीच संवादको पुल बन्न सके मात्र स्वास्थ्य प्रणाली मानवीय, पारदर्शी र प्रभावकारी बन्न सक्छ।
इमर्जेन्सी कुनै साधारण प्रतीक्षालय होइन, त्यो त जीवनले जीवनसँग लड्ने मैदान हो। त्यहाँ प्रत्येक सेकेन्ड अमूल्य हुन्छ, प्रत्येक निर्णयको अर्थ हुन्छ, र प्रत्येक मौनताभित्र पनि एउटा कहानी लुकेको हुन्छ। त्यसैले अर्को पटक तपाईं इमर्जेन्सीको कुर्सीमा बसिरहनुभएको छ भने, सम्झनुहोस्- भित्र कसैको जीवन बचाउन कोही जाग्राम छ। आज त्यो अरू हुन सक्छ, भोलि तपाईं स्वयं हुन सक्नुहुन्छ।
इमर्जेन्सीको ढोका ठूला आवाजले होइन, सही बुझाइले खुल्छ। त्यस ढोकाबाट प्रवेश गर्ने हरेक मानिसले एउटा अर्को मान्छेको जीवनप्रति सम्मान, धैर्य र भरोसा लिएर प्रवेश गर्न सके भने, हाम्रो स्वास्थ्य प्रणाली केवल उपचारको मात्र होइन, विश्वासको पनि केन्द्र बन्नेछ।
-(सहायक प्राध्यापक डा. सुरज रिजाल पाटन अस्पतालको जेनरल प्राक्टिस एन्ड इमरजेन्सी विभागमा कार्यरत छन्।)
लेखकबाट थप आर्टिकल
