पाटन अस्पतालको आपतकालीन विभागमा गरिएको पाँच महिने वैज्ञानिक अध्ययनले एउटा महत्त्वपूर्ण तथ्य उजागर गरेको छ: कोठाभित्रको कार्बन डाइअक्साइड (सिओटू अर्थात CO2) सामान्य सीमाभित्र रहँदा स्वास्थ्यकर्मीको सोच्ने क्षमतामा खासै स्वतन्त्र असर पर्दैन। तर उपेक्षित वातावरण, नसुतेको थकान र रातको सिफ्टले गर्दा उत्पन्न जैविक घडीको गडबडीले भने स्वास्थ्यकर्मीको मानसिक क्षमतामा गहिरो असर पारिरहेको हुन्छ।
- लेखक: डा. सुरज रिजाल | सहायक प्राध्यापक, जनरल प्राक्टिस एवं आपतकालीन चिकित्सा विभाग, पाटन एकेडेमी अफ हेल्थ साइन्सेज (PAHS), ललितपुर
- मुख्य तथ्यहरू: ८५ डाक्टर र नर्स अध्ययनमा सहभागी | औसत सिओटू स्तर: ९२५ ppm | अनुसन्धान अवधि: मे-सेप्टेम्बर २०२५ | प्रकाशित: JNMA, फेब्रुअरी २०२६
भूमिका: एक चिकित्सकको अनुभव र प्रश्न
आपतकालीन विभागमा काम गर्दा मैले बारम्बार एउटा दृश्य देखेको छु। राती एघार बजे, कोठामा ३०-४० जना बिरामी र तिनका आफन्त, एकैपटक भिडभाड। हावा गुम्सिएको, झ्याल बन्द, पंखा मात्र घुमिरहेको। यस्तो वातावरणमा काम गर्ने नर्स वा डाक्टरको ध्यान र निर्णय-क्षमता कस्तो होला? यही जिज्ञासाले मलाई यो अनुसन्धानतर्फ डोर्यायो।नेपालका अधिकांश सरकारी अस्पतालका आपतकालीन विभागहरूमा न केन्द्रीय वायु-संयन्त्र छ, न पर्याप्त झ्याल, न कुनै वायु-गुणस्तर निगरानी प्रणाली। बिरामीको भिड दिनप्रतिदिन बढिरहेको छ, तर पूर्वाधार उही छ, दशौँ वर्ष पुरानो। यस परिस्थितिमा स्वास्थ्यकर्मी हाम्रो आफ्नै शरीरले निकाल्ने सिओटू भरिएको हावामा घण्टौँ काम गर्न बाध्य छन्। के यसले उनीहरूको मानसिक क्षमतामा असर पार्छ? र यदि पार्छ भने, कति?यिनै प्रश्नहरूको जवाफ खोज्न हामीले पाटन अस्पतालको आपतकालीन विभागमा पाँच महिने अवलोकनात्मक अध्ययन गर्यौँ। यो लेखमा म त्यो अनुसन्धानका निष्कर्षहरू मात्र होइन, तिनका पछाडिका कारण, विश्वव्यापी सन्दर्भ र व्यावहारिक समाधानहरू पनि प्रस्तुत गर्न चाहन्छु। किनभने तथ्यांक भन्दा बढी महत्त्वपूर्ण हुन्छ, ती तथ्यांकले के कदम उठाउन माग गर्छन् भन्ने बुझ्नु।
सिओटू भनेको के हो र हाम्रो अध्ययनले के पायो?
हामी प्रत्येक पल सास फेर्दा कार्बन डाइअक्साइड (सिओटू) निकाल्छौँ। खुला वातावरणमा यो ग्यासको मात्रा करिब ४२० ppm (parts per million) हुन्छ। बन्द कोठामा मानिस धेरै जम्मा हुँदा वा हावा आउने-जाने बाटो अपर्याप्त हुँदा यो मात्रा बढ्दै जान्छ। अन्तर्राष्ट्रिय मापदण्ड अनुसार कोठाभित्रको सिओटू १,००० ppm भन्दा कम राख्नु उचित मानिन्छ। यो सीमा पार गर्दा थकान, एकाग्रता कमजोर हुने र निर्णय गर्ने क्षमता घट्ने गरेको विभिन्न नियन्त्रित अध्ययनहरूले देखाएका छन्।
हाम्रो अध्ययनमा पाटन अस्पतालको आपतकालीन विभागमा ८५ जना कर्मचारीहरू (५० जना डाक्टर र ३५ जना नर्स) सहभागी थिए। उनीहरूको कार्यस्थलमा लगातार सिओटू मापन गर्दा औसत स्तर ९२५±१७५ ppm रह्यो, तर उच्चतम अवस्थामा यो १,२०९ ppm सम्म पुग्यो। दिनको सिफ्टमा यो ७७६ ppm थियो, साँझमा १,०४२ ppm र रातमा १,०७१ ppm। कुल सहभागीमध्ये ३१ जना अर्थात् ३६.५१% ले आफ्नो सिफ्टमा सिओटू ≥१,००० ppm को अनुभव गरे।
प्रत्येक सिफ्टको अन्त्यमा सहभागीहरूले स्ट्रूप कलर-वर्ड टेस्ट (Stroop Color-Word Test) दिए। यो एक मान्यताप्राप्त मनोवैज्ञानिक परीक्षण हो जसले एकाग्रता, ध्यान र द्रुत निर्णय-क्षमता नाप्छ। परिणाम यस्तो रह्यो: उच्च सिओटू समूहमा १९.४३% सहभागीमा कार्यकारी क्षमता कमजोर देखियो, जबकि कम सिओटू समूहमा यो ७.४३% मात्र थियो। तर सांख्यिकीय विश्लेषणले स्पष्ट पार्यो यो भिन्नता सिओटू को स्वतन्त्र असर भन्दा पनि सिफ्टको समय र सञ्चित थकानको कारण थियो। सरल भाषामा भन्दा: सिओटू मात्रै दोषी होइन, तर वातावरणीय र मानवीय कारकहरूको जटिल मिश्रणले समस्या उत्पन्न गर्छ।
विश्वका अनुसन्धानहरूसँग तुलना: नेपालको अवस्था कहाँ उभिन्छ?
हाम्रो नतिजालाई अन्तर्राष्ट्रिय अनुसन्धानहरूसँग राखेर हेर्दा कतिपय रोचक भिन्नताहरू देखिन्छन् जसले नेपालको विशेष परिस्थितिलाई स्पष्ट पार्छन्।
सन् २०१२ मा अमेरिकाका Satish र उनका सहयोगीहरूले प्रयोगशालामा सिओटू को मात्रा नियन्त्रित गरी परीक्षण गर्दा पाए कि १,०००-२,५०० ppm सिओटू को वातावरणमा मानिसको निर्णय गर्ने क्षमता ११ देखि २३% सम्म घट्छ। सन् २०१६ मा Allen र उनका साथीहरूले कार्यालयमा काम गर्नेहरूमा अध्ययन गर्दा पाए कि कम सिओटू र राम्रो वायुसञ्चारण भएको 'हरित' भवनमा काम गर्नेहरूको संज्ञानात्मक स्कोर ६१% माथि थियो। फिनल्याण्डमा Vehvilainen र साथीहरूले (२०१६) देखाए कि उच्च सिओटू मा निद्रा लाग्ने प्रवृत्ति बढ्छ र मानसिक कार्यमा ढिलाइ आउँछ। यी सबै अध्ययनहरूको साझा विशेषता के हो भने ती नियन्त्रित, एकल-कारण वातावरणमा गरिएका थिए।
नेपालको सन्दर्भ फरक छ। हाम्रो आपतकालीन विभागमा थकान, बिरामीको भारी चाप, सिफ्टको अनियमितता, कोलाहल र सिओटू। यी सबै कारकहरू एकसाथ उपस्थित हुन्छन्। भारतमा Muthanikkatt र उनका सहयोगीहरूले (२०२४) देखाए कि लगातार रातको सिफ्टले आपतकालीन चिकित्सा प्रशिक्षार्थीहरूको संज्ञानात्मक, मनोप्रेरणात्मक र नैतिक कार्यक्षमता उल्लेखनीय रूपमा घटाउँछ र यो असर सिओटू को भन्दा धेरै बलियो हुन्छ। अस्ट्रेलियामा Sun र साथीहरूले (२०२१) पनि सिफ्ट कार्यकर्ताहरूमा ट्रेल मेकिङ टेस्टमा प्रदर्शन कमजोर भएको पाए।
Du र साथीहरूको (२०२०) विश्वव्यापी समीक्षाले भनेझैँ, सिओटू र मानसिक क्षमताबीचको सम्बन्ध सरल रेखीय होइन। यो धेरै चरहरूमा निर्भर जटिल प्रक्रिया हो। हाम्रो अध्ययनले यसलाई नेपालको वास्तविक सन्दर्भमा पुष्टि गरेको छ। सिओटू मात्र नापेर वायुगुणस्तर सुधारिन्छ भन्ने मान्यता अपूर्ण छ। स्वास्थ्यकर्मीको समग्र कार्य-परिस्थितिलाई हेर्नुपर्छ।
आपतकालीन विभागको वातावरणीय संकट: समस्याहरू जुन हामी देख्दै देख्दैनौँ
नेपालका अधिकांश सरकारी अस्पतालका आपतकालीन विभागहरूको वातावरण एकैसाथ धेरैथरी समस्याहरूको केन्द्र हो। यहाँ म ती समस्याहरूलाई स्पष्ट रूपमा राख्न चाहन्छु। किनभने समस्या नामकरण नगरी समाधान हुँदैन।
पहिलो समस्या: वायुसञ्चारणको अभाव। पाटन अस्पताल एक तुलनात्मक रूपमा राम्रो पूर्वाधार भएको तृतीयक अस्पताल हो। तर त्यहाँ पनि आपतकालीन विभागमा कुनै केन्द्रीय यान्त्रिक वायुसञ्चारण (mechanical ventilation) छैन। हावा आउने-जाने निर्भरता झ्याल र पंखामा मात्र छ। मनसुन ऋतुमा झ्याल खोल्न गाह्रो हुन्छ, जाडोमा बन्द राखिन्छ। यस्तो अवस्थामा भिडभाडयुक्त कोठामा सिओटू बढ्नु स्वाभाविक छ। देशभरका जिल्ला अस्पताल र प्राथमिक स्वास्थ्य केन्द्रहरूको अवस्था यो भन्दा धेरै कमजोर छ।
दोस्रो समस्या: भिडभाड र अपर्याप्त ठाउँ। पाटन अस्पतालको आपतकालीन विभागले दैनिक १५०-२०० बिरामी सम्हाल्छ। प्रत्येक बिरामीसँग कम्तीमा एक-दुई आफन्त हुन्छन्। यसको अर्थ हो एक साँझमा ३०० जनाभन्दा बढी मानिस एउटै सीमित स्थानमा। प्रत्येक मानिसले प्रति घण्टा लगभग २०० लिटर सिओटू निकाल्छ। यस हिसाबले सिओटू बढ्नु अपरिहार्य छ। तर यो समस्या कोठाभित्रको हावाको मात्र होइन। यो पूर्वाधारको योजना र जनसंख्याको चापको समस्या पनि हो।
तेस्रो समस्या: स्वर प्रदूषण र प्रकाश व्यवस्थापन। वायु-गुणस्तरका साथसाथै आपतकालीन विभागमा स्वरको समस्या पनि गम्भीर छ। मेसिनको आवाज, बिरामीको कराइ, फोन, इन्टरकम यी सबैले स्वास्थ्यकर्मीको एकाग्रतामा असर पार्छन्। रातको सिफ्टमा प्रकाशको अपर्याप्त व्यवस्थाले थकान झनै बढाउँछ। यी सूक्ष्म तर निरन्तर पर्यावरणीय तनावहरू (environmental stressors) ले स्वास्थ्यकर्मीको मानसिक ऊर्जाको निरन्तर ह्रास गर्छन्।
चौथो समस्या: सफाइ र संक्रमण नियन्त्रण। आपतकालीन विभागको भिडभाड वायुजनित संक्रमणको लागि उर्वर वातावरण हो। COVID-19 महामारीले यो सत्यलाई निर्मम रूपमा देखाइसकेको छ। तर महामारी सकिएपछि हामी फेरि उही पुरानो बेवास्तामा फर्किएका छौँ। पर्याप्त PPE, हात धुने सुविधा र वायुजनित कण फिल्टर गर्ने प्रणालीको अभाव अझै कायम छ।
पाँचौँ समस्या: तापक्रम नियन्त्रणको अभाव। नेपालको मनसुन ऋतुमा (मे-सेप्टेम्बर, जुन हाम्रो अध्ययन अवधि पनि हो) गर्मी र उमस अत्यधिक हुन्छ। बन्द कोठामा यो असहनीय हुन्छ। उच्च तापक्रमले थकान, झुक्याउने र एकाग्रता कमजोर हुने समस्या ल्याउँछ। सिओटू को असरसँग मिलेर यो झनै जटिल हुन्छ। अध्ययनको यो सीमितता पनि हो कि हामीले तापक्रम र आर्द्रताको असर छुट्टै विश्लेषण गर्न सकेनौँ।
सर्काडियन रिदम र थकान: विज्ञान के भन्छ?
हाम्रो अध्ययनको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण निष्कर्ष के हो भने सिओटूको भन्दा सिफ्टको समय र थकान नै स्वास्थ्यकर्मीको मानसिक क्षमतामा बढी निर्णायक भूमिका खेल्छ। यो निष्कर्षलाई विज्ञानको आधारमा बुझौँ।
हाम्रो शरीरको एउटा प्राकृतिक जैविक घडी छ जसलाई सर्काडियन रिदम (Circadian Rhythm) भनिन्छ। यो घडी हाम्रो शरीरको लगभग हरेक कोषमा एम्बेड भएको छ र यसले दिन रातको चक्र अनुसार हर्मोन, शरीरको तापक्रम, ध्यान र निन्द्रा नियन्त्रण गर्छ। रातको १२-४ बजे बीचमा हाम्रो शरीर स्वाभाविक रूपमा 'सुत्ने' अवस्थामा जान्छ— एकाग्रता घट्छ, प्रतिक्रिया समय बढ्छ, निर्णय गर्ने क्षमता कमजोर हुन्छ।
रातको सिफ्टमा काम गर्नेहरू यो प्राकृतिक प्रक्रियाको विरुद्ध जान्छन्। समयक्रममा यो 'सर्काडियन मिसअलाइनमेन्ट' (Circadian Misalignment) ले दीर्घकालीन स्वास्थ्य समस्याहरू निम्त्याउन सक्छ— हृदयरोग, मधुमेह, अवसाद र रोगप्रतिरोधक क्षमता कमजोर हुनुसम्म। हाम्रो अध्ययनमा साँझ र रातको सिफ्टमा काम गर्नेहरूको स्ट्रूप टेस्टमा लाग्ने समय उल्लेखनीय रूपमा बढी थियो। यो सिओटू को मात्राले भन्दा सिफ्टको समयले नै यो भिन्नता ल्याएको हो।
थकानका बारेमा पनि वैज्ञानिक प्रमाण स्पष्ट छ। Lockley र उनका साथीहरू (२०१७) ले देखाए कि २४ घण्टाभन्दा बढी नसुत्दा मानिसको प्रदर्शन रगतमा ०.१% अल्कोहल भएको सरह बिग्रन्छ। हाम्रा स्वास्थ्यकर्मीहरू प्रायः १२-१४ घण्टाको लामो सिफ्टमा काम गर्छन्, घर पुग्दा फेरि अर्को सिफ्टको चिन्ता। यो संचित थकानको चक्रले उनीहरूको दीर्घकालीन स्वास्थ्य र तत्कालीन कार्यक्षमता दुवैमा गम्भीर असर पार्छ।
प्रणालीगत समस्याहरू: जसलाई हामी व्यक्तिगत कमजोरीको संज्ञा दिन्छौँ
नेपालका आपतकालीन विभागहरूमा वातावरणीय समस्याको जड व्यक्तिगत लापरवाहीमा होइन, यो प्रणालीगत उपेक्षामा छ। यहाँ केही विशिष्ट मुद्दाहरू उठाउन चाहन्छु।
स्वास्थ्यकर्मीको संख्याको अभाव र अत्यधिक कार्यभार: नेपालमा प्रति १,००० जनसंख्यामा डाक्टरको संख्या विश्व स्वास्थ्य संगठनको न्यूनतम मापदण्डभन्दा कम छ। आपतकालीन विभागमा एक डाक्टरले एकसाथ दर्जनौँ बिरामी सम्हाल्नुपर्छ। यो अत्यधिक कार्यभारले एकाग्रतामा असर पार्छ, गल्ती गर्ने सम्भावना बढाउँछ र दीर्घकालमा 'बर्नआउट' (Burnout) निम्त्याउँछ।
पूर्वाधार विकासमा बेवास्ता: नेपालमा नयाँ अस्पताल बनाउँदा वा पुराना नवीकरण गर्दा 'इन्डोर एयर क्वालिटी' (Indoor Air Quality, IAQ) लाई प्राथमिकतामा राखिँदैन। भवन निर्माण मापदण्डहरूमा वायुसञ्चारणसम्बन्धी स्पष्ट प्रावधान छैनन् वा भए पनि कार्यान्वयन कमजोर छ। परिणाम: नयाँ भवन बनिसकेपछि पनि वायु-गुणस्तर राम्रो हुँदैन।
निगरानी प्रणालीको अभाव: हाम्रो अध्ययन अघि पाटन अस्पतालको आपतकालीन विभागमा कहिल्यै सिओटू मापन गरिएको थिएन। देशका अधिकांश अस्पतालहरूमा वायु-गुणस्तर निगरानीको कुनै व्यवस्था छैन। जसलाई नाप्दैनौँ, त्यसलाई व्यवस्थापन गर्दैनौँ— यो एक सरल सत्य हो। अस्पतालले वायु-गुणस्तर मापन यन्त्र जडान गर्नु अब विलासिता होइन, आवश्यकता हो।
सिफ्ट व्यवस्थापन नीतिको खाली ठाउँ: नेपालमा स्वास्थ्यकर्मीको सिफ्ट अवधि, रातको सिफ्टको आवृत्ति र विश्रामसम्बन्धी स्पष्ट राष्ट्रिय नीति छैन। अस्पतालहरूले आफ्नो सुविधा अनुसार सिफ्ट मिलाउँछन्— प्रायः स्वास्थ्यकर्मीको कल्याणलाई होइन, कर्मचारीको कमीलाई आधार बनाएर। यस्तो परिस्थितिमा एकै व्यक्तिले लगातार धेरै रातको सिफ्ट गर्नुपर्ने बाध्यता उत्पन्न हुन्छ।
मानसिक स्वास्थ्य सहायताको अभाव: स्वास्थ्यकर्मीहरू कुनै अलौकिक प्राणी होइनन्। उनीहरूलाई पनि मनोवैज्ञानिक सहायता चाहिन्छ। तर नेपालका अस्पतालहरूमा कर्मचारीको मानसिक स्वास्थ्यका लागि संरचनात्मक कार्यक्रम प्रायः छैन। थकान र 'बर्नआउट' को समस्यालाई व्यक्तिगत कमजोरी भनेर हेरिन्छ, प्रणालीगत समस्या भनेर होइन।
व्यावहारिक समाधानहरू: सम्भव छ, इच्छाशक्ति चाहिन्छ
समस्याको रोनाधुना मात्र गर्नु पर्याप्त छैन। एक चिकित्सक र अनुसन्धानकर्ताको हैसियतमा म यहाँ व्यावहारिक, कार्यान्वयनयोग्य समाधानहरू प्रस्तुत गर्न चाहन्छु, तत्काल गर्न सकिने र दीर्घकालीन दुवै।
तत्काल उपायहरू (बिना थप लगानी वा न्यूनतम लगानीमा):
पहिलो: झ्याल खोल्ने र क्रस-भेन्टिलेशनको अभ्यास। कोठाको विपरीत दिशाका झ्यालहरू एकैसाथ खोल्दा हावाको प्रवाह बढ्छ र सिओटू घट्छ। यो सबैभन्दा सरल र निःशुल्क उपाय हो। मनसुनमा पानी भित्र नपस्ने गरी आधा खोल्ने व्यवस्था गर्न सकिन्छ।
दोस्रो: सिफ्ट रोटेशन सुनिश्चित गर्नु। एकै व्यक्तिलाई लगातार रातको सिफ्ट नदिने। कम्तीमा दुई रातको सिफ्टपछि एक दिनको पूर्ण विश्राम अनिवार्य गर्ने। यो प्रशासनिक निर्णय मात्र हो, अतिरिक्त खर्च छैन।
तेस्रो: बिरामीका आफन्तको उपस्थिति व्यवस्थापन। प्रत्येक बिरामीसँग एक जना मात्र आफन्त भित्र बस्ने नियम कडाइसाथ लागु गर्ने। यसले कोठाभिड घटाउँछ, सिओटू घटाउँछ र स्वास्थ्यकर्मीको काम सहज बनाउँछ।
चौथो: सिओटू निगरानी यन्त्र जडान। एक सस्तो NDIR सेन्सरको मूल्य करिब रु. १०,०००-१५,००० हुन्छ। यसले वास्तविक समयमा सिओटू मापन गर्छ र उच्च भएमा सचेत गराउँछ। हर अस्पतालको आपतकालीन विभागमा यो हुनु अनिवार्य हुनुपर्छ।
पाँचौँ: थकान मूल्यांकन र स्वास्थ्यकर्मीको नियमित चेक अप। हाम्रो अध्ययनले नै देखाएझैँ, थकानले मानसिक क्षमतामा सिओटू भन्दा बढी असर पार्छ। अस्पतालले नियमित रूपमा कर्मचारीको थकान मूल्यांकन गर्ने र आवश्यक परे विश्राम वा परामर्शको व्यवस्था गर्नुपर्छ।
मध्यकालीन उपायहरू (१-३ वर्षभित्र):
पहिलो: सरल यान्त्रिक वायुसञ्चारण। सबै अस्पतालहरूमा एकैपटक केन्द्रीय AC लगाउन सम्भव छैन, तर प्रत्येक कोठामा एग्जस्ट फ्यान र इनटेक व्यवस्था गर्न सकिन्छ। यो तुलनात्मक रूपमा सस्तो र प्रभावकारी समाधान हो जसले कोठाभित्रको सिओटू उल्लेखनीय रूपमा घटाउन सक्छ।
दोस्रो: आपतकालीन विभागको विस्तार र पुनर्संरचना। भिडभाड घटाउन ट्राइएज (Triage) प्रणालीलाई प्रभावकारी बनाउनु, प्रतीक्षालय र उपचार क्षेत्र छुट्याउनु, र जहाँ सम्भव छ त्यहाँ भौतिक विस्तार गर्नु आवश्यक छ।
तेस्रो: सिफ्ट कार्य नीतिको निर्माण र कार्यान्वयन। स्वास्थ्य मन्त्रालयले स्वास्थ्यकर्मीको अधिकतम सिफ्ट अवधि, रातको सिफ्टको आवृत्ति र अनिवार्य विश्रामसम्बन्धी स्पष्ट मापदण्ड बनाउनुपर्छ। यो नीति कार्यान्वयनको अनुगमन पनि हुनुपर्छ।
चौथो: स्वास्थ्यकर्मीका लागि मनोवैज्ञानिक सहायता कार्यक्रम। प्रत्येक अस्पतालमा कर्मचारीको मानसिक स्वास्थ्यका लागि नियमित परामर्श सेवा, 'डिब्रिफिङ' सत्र र तनाव व्यवस्थापन तालिम हुनुपर्छ।
दीर्घकालीन उपायहरू (नीति र पूर्वाधार स्तरमा):
पहिलो: अस्पताल भवन निर्माण मापदण्डमा IAQ प्रावधान। नेपालको राष्ट्रिय भवन संहितामा अस्पताल भवनका लागि वायुसञ्चारणसम्बन्धी अनिवार्य मापदण्ड समावेश गर्नुपर्छ। नयाँ अस्पताल निर्माण र पुराना नवीकरणमा यो लागु हुनुपर्छ।
दोस्रो: IAQ डेटाको राष्ट्रिय रजिस्ट्री। देशभरका अस्पतालहरूले वायु-गुणस्तर डेटा केन्द्रीय प्रणालीमा प्रतिवेदन गर्ने व्यवस्था बनाउनुपर्छ। यस डेटाले नीति निर्माणलाई आधार प्रदान गर्छ।
तेस्रो: स्वास्थ्यकर्मीको संख्या वृद्धि। दीर्घकालमा स्वास्थ्यकर्मीको पर्याप्त संख्याले मात्र अत्यधिक कार्यभार र लामो सिफ्टको समस्या समाधान गर्न सक्छ। यसका लागि चिकित्सा शिक्षामा लगानी र स्वास्थ्यकर्मीलाई देशभित्र नै राख्ने आकर्षक नीति चाहिन्छ।
समुदायका लागि सन्देश: हामी सबैको भूमिका छ
यो समस्या केवल अस्पताल प्रशासन वा सरकारको मात्र होइन। समुदायको पनि महत्त्वपूर्ण भूमिका छ। जब हामी अनावश्यक रूपमा धेरै आफन्तहरू आपतकालीन विभागमा लैजान्छौँ, हामी त्यस कोठाको सिओटू बढाउँछौँ, भिड थप्छौँ र स्वास्थ्यकर्मीको काम गाह्रो बनाउँछौँ। बिरामीसँग एक जना मात्र आफन्त भित्र जाने नियम पालन गर्नु समुदायको जिम्मेवारी पनि हो।
अर्कातर्फ, यदि तपाईँले आफ्नो कार्यस्थलमा— चाहे अस्पताल होस् वा अफिस— अत्यधिक गुम्सिएको र खिन्न महसुस गर्नुहुन्छ भने, त्यो सिओटू बढेको संकेत हुन सक्छ। झ्याल खोल्नुहोस्, थोरै समयका लागि बाहिर निस्कनुहोस् र आफ्नो कार्यस्थलको वातावरणीय अवस्थाका बारेमा सचेत रहनुहोस्।
निष्कर्ष: समग्र दृष्टिकोण नै समाधान हो
हाम्रो अनुसन्धानले एउटा महत्त्वपूर्ण पाठ सिकाएको छ: स्वास्थ्यकर्मीको मानसिक क्षमतालाई असर गर्ने कारकहरू बहुआयामी छन्। सिओटू मात्र हेरेर, वा थकान मात्र हेरेर, वा सिफ्ट मात्र हेरेर समस्याको पूर्ण चित्र देखिँदैन। यी सबै कारकहरू परस्परसम्बद्ध छन् र एकैसाथ सम्बोधन गर्नुपर्छ।
हाम्रो अध्ययनको सिओटू को स्तर (६११-१,२०९ ppm) ले आपतकालीन विभागको स्वतन्त्र संज्ञानात्मक हानि देखाएन, तर यसको अर्थ यो होइन कि हामी वायुसञ्चारणको बेवास्ता गर्न सक्छौँ। उच्च सिओटू साँझ र रातको सिफ्टसँग मेल खाएको छ जब थकान पनि उच्च हुन्छ। यो सहसम्बन्ध महत्त्वपूर्ण छ। यदि सिओटू घटाउन सक्यौँ भने, थकानको असर अलिकति भए पनि कम गर्न सक्छौँ।
नेपालको स्वास्थ्य प्रणाली बलियो बनाउने हो भने स्वास्थ्यकर्मीको शारीरिक र मानसिक स्वास्थ्यमा लगानी गर्नुपर्छ। बिरामीको ज्यान बचाउने मान्छे आफैँ थकित, अस्वस्थ र खराब वातावरणमा काम गर्न बाध्य छन् भने राम्रो स्वास्थ्यसेवाको कल्पना कसरी गर्ने? यो प्रश्न अस्पताल प्रशासनमा मात्र होइन, स्वास्थ्य मन्त्रालय, नीति निर्माता र हामी सबैसमक्ष राख्नु जरुरी छ।
अन्त्यमा, यो अनुसन्धान पाटनको एक अस्पतालको सानो टुक्रा मात्र हो। देशभरका आपतकालीन विभागहरूमा यस्ता अनुसन्धानहरू हुनुपर्छ, डेटा जम्मा हुनुपर्छ र तिनीहरूका आधारमा नीति बन्नुपर्छ। हामीले यो यात्रा सुरु गरेका छौँ। अब यसलाई निरन्तरता दिने जिम्मेवारी हामी सबैको हो।
स्रोत: Journal of Nepal Medical Association (JNMA), खण्ड ६४, अंक २९४, फेब्रुअरी २०२६। शीर्षक: Environmental सिओटू Levels and Stroop Cognitive Performance among Emergency Department Staff: An Observational Study। DOI: 10.31729/jnma.v64i295.9317। अनुदान: नीलम अधिकारी स्मृति कोष, पाटन अस्पताल।
लेखकसँग सम्पर्क: डा. सुरज रिजाल | [email protected] | +977-9860914918 | पाटन एकेडेमी अफ हेल्थ साइन्सेज, लगंखेल, ललितपुर, नेपाल।
