हालै अटलान्टिक महासागरमा डच झण्डावाहक एक क्रूज जहाजमा हान्टा भाइरस (Hantavirus) को प्रकोप देखिएपछि विश्व स्वास्थ्य संगठन र दक्षिण अफ्रिकी स्वास्थ्य निकायहरू उच्च सतर्कताका साथ अनुसन्धानमा जुटेका छन्। प्राप्त रिपोर्ट अनुसार, जहाजमा रहेका करिब १५० यात्रु तथा चालक दलका सदस्यहरूमध्ये केहीमा संक्रमण पुष्टि भएको छ भने हालसम्म तीन जनाको मृत्यु भइसकेको छ।
अर्जेन्टिनाबाट यात्रा सुरु गरेको यस जहाजमा देखिएको यो दुःखद घटनाले हान्टा भाइरसको गम्भीरता र यसको रोकथामको आवश्यकतालाई पुनः विश्वसामु उजागर गरेको छ।
के हो हान्टा भाइरस?
हान्टा भाइरस भाइरसहरूको एउटा यस्तो समूह हो, जुन विश्वका विभिन्न भागमा पाइन्छ। यसको मुख्य स्रोत संक्रमित मुसा (Rodents) हुन्। यो भाइरस विशेषगरी मुसाको:
पिसाब
दिसा
अथवा ऱ्याल
सँगको प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष सम्पर्कबाट मानिसमा सर्ने गर्दछ। धेरैजसो अवस्थामा यो भाइरस मानिसबाट मानिसमा सर्ने सम्भावना अत्यन्तै कम हुन्छ।
यसले निम्त्याउने दुई प्रमुख गम्भीर अवस्था:
१. हान्टा भाइरस पल्मोनरी सिन्ड्रोम: यसले सिधै फोक्सोमा असर गर्छ। फोक्सोमा तरल पदार्थ जम्ने र श्वासप्रश्वासमा गम्भीर अवरोध पैदा भई बिरामीको मृत्यु हुन सक्छ।
२. हेमोरेजिक फिवर विथ रिनल सिन्ड्रोम : यसले मुख्यतया मृगौला (किड्नी) मा असर गर्छ, जसले किड्नी फेल हुने जोखिम बढाउँछ।
लक्षणहरू
हान्टा भाइरसको संक्रमण भएपछि सुरुमा सामान्य 'फ्लु' जस्तै लक्षणहरू देखिन्छन्:
उच्च ज्वरो आउने र चिसो लाग्ने
अत्यधिक शरीर र मांसपेशी दुख्ने
वाकवाकी लाग्ने र बान्ता हुने
अस्वभाविक कमजोरी महसुस हुने
अवस्था जटिल बन्दै गएमा:
श्वास फेर्न निकै कठिन हुने
रक्तचाप अचानक घट्ने
मृगौलामा समस्या देखिने
नोट: संक्रमणको सम्पर्कमा आएको १ देखि ८ हप्ताभित्र यी लक्षणहरू देखिन सक्छन्।
संक्रमण कसरी फैलियो?
क्रूज जहाज जस्तो बन्द र सीमित हावा प्रवाह हुने वातावरणमा यस्ता भाइरस फैलने जोखिम उच्च हुन्छ। जहाजमा मुसा वा तिनको मलमूत्रसँगको सम्पर्क, दूषित सतह वा गुम्सिएको वातावरणका कारण संक्रमण फैलिएको अनुमान गरिएको छ।
मृत्युदर र उपचारको चुनौती
हान्टा भाइरसको मृत्युदर निकै उच्च अर्थात् ३० देखि ४० प्रतिशत सम्म छ। ढिलो गरी रोगको पहिचान हुनु, भेन्टिलेटर वा ICU सुविधा समयमै नपाउनु र फोक्सोले काम गर्न छोड्नु यसको मृत्युको मुख्य कारण हो।
अहिलेसम्म हान्टा भाइरसका विरुद्ध कुनै पनि विशेष औषधि वा खोप उपलब्ध छैन। तर, प्रारम्भिक अवस्थामै रोगको पहिचान गरी अस्पतालमा भर्ना भएर अक्सिजन सपोर्ट र सघन उपचार पाएमा बिरामीको ज्यान जोगाउने सम्भावना बढी हुन्छ।
बच्ने उपायहरू (सावधानी नै उत्तम उपचार)
हान्टा भाइरसबाट बच्न व्यक्तिगत र वातावरणीय सरसफाइ नै मुख्य हतियार हो:
मुसा नियन्त्रण: घर, कार्यालय, जहाज वा गोदामहरूमा मुसाको प्रवेश रोक्ने।
सफाइमा सतर्कता: मुसाको दिसा वा पिसाब देखिएको ठाउँ सफा गर्दा अनिवार्य रूपमा मास्क र ग्लोभ्स प्रयोग गर्ने।
खाद्य सुरक्षा: खानेकुराहरू मुसाले नभेट्ने गरी सुरक्षित भाँडोमा राख्ने।
वातावरण सफा राख्ने: बस्ने र खाने ठाउँलाई नियमित रूपमा कीटाणुनाशक प्रयोग गरी सफा राख्ने।
निष्कर्ष
हान्टा भाइरस विरलै देखिने भए तापनि यो अत्यन्तै प्राणघातक छ। हालको क्रूज जहाजको घटनाले बन्द वातावरण र यात्राका क्रममा सरसफाइमा गरिने सानो कमजोरीले पनि ठूलो संकट निम्त्याउन सक्छ भन्ने पाठ सिकाएको छ। समयमै पहिचान र उच्च सतर्कता नै यसबाट बच्ने एकमात्र विकल्प हो।
