नेपालको आपतकालीन स्वास्थ्य व्यवस्थामा एम्बुलेन्स सेवाले अत्यन्त महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छ। सडक दुर्घटना, हृदयघात, स्ट्रोक, प्रसूति तथा अन्य आकस्मिक अवस्थामा एम्बुलेन्सले बिरामीलाई छिटो र सुरक्षित रूपमा अस्पताल पुर्याउने मुख्य माध्यमका रूपमा काम गर्छ। तर, वर्तमान अवस्थामा धेरै एम्बुलेन्सहरू व्यवस्थित रूपमा सञ्चालनमा छैनन्। कतिपय एम्बुलेन्समा आवश्यक उपकरण, प्रशिक्षित चालक र स्वास्थ्यकर्मी छैनन् भने कतिपयले यसलाई विशुद्ध व्यावसायिक दृष्टकोणले मात्र चलाइरहेका छन्। यसले बिरामीको जीवनमा प्रत्यक्ष जोखिम सिर्जना गरेको छ।
सबैभन्दा गम्भीर समस्या त धेरै एम्बुलेन्सहरू अस्पताल वा सम्बन्धित व्यक्तिहरूसँगको 'सेटिङ' मा सञ्चालन हुनु हो। बिरामीलाई नजिकको उपयुक्त अस्पतालमा पुर्याउनुको सट्टा कमिसन सुनिश्चित भएको अस्पतालमा लैजाने, बढी शुल्क लिने वा अनावश्यक रूपमा बिरामीलाई घुमाउने गरिन्छ। यस्तो प्रवृत्तिले एम्बुलेन्स सेवाको मानवीय उद्देश्यलाई कमजोर बनाएको छ र स्वास्थ्य क्षेत्रप्रति जनताको विश्वासमा समेत क्षति पुर्याएको छ।
नेपालभरि स्वास्थ्य आपतकालीन सेवामा एम्बुलेन्सको उपलब्धता, गुणस्तर र पारदर्शितामा ठूलो असमानता छ। कतिपय क्षेत्रमा एम्बुलेन्स पर्याप्त छैनन् भने सञ्चालनमा रहेकाहरूमा पनि चालक र कर्मचारी प्रशिक्षित छैनन्। यसले ग्रामीण, दुर्गम पहाडी र पहुँच कठिन भएका क्षेत्रका जनतालाई थप जोखिममा पारिरहेको छ।
नेपालमा एम्बुलेन्स सञ्चालनका लागि नियम र मापदण्ड भए पनि त्यसको कार्यान्वयनमा ठूलो कमजोरी छ। मापदण्ड अनुसार एम्बुलेन्समा निम्न सुविधाहरू अनिवार्य हुनुपर्छ:
पर्याप्त प्राथमिक उपचार सामग्री र उपकरण (अक्सिजन, स्ट्रेचर, मेडिकल किट आदि)।
प्रशिक्षित चालक र स्वास्थ्यकर्मी (प्यारामेडिक्स)।
नियमअनुसार इन्जिनियरिङ मापदण्ड पूरा गरेको सवारी साधन।
स्पष्ट शुल्क संरचना र सरकारी अनुमति।
तर, धेरै एम्बुलेन्सले यी न्यूनतम मापदण्ड समेत पूरा नगरी सञ्चालन गरिरहेका छन्। नियमविपरीत सञ्चालन भएका यस्ता एम्बुलेन्सहरूलाई तुरुन्त रोक लगाउन आवश्यक छ। अस्पतालसँग हुने 'सेटिङ' प्रवृत्ति पूर्ण रूपमा अन्त्य हुनुपर्छ, किनकि बिरामीको जीवनभन्दा ठूलो कुनै नाफा हुन सक्दैन।
विकसित देशहरूले एम्बुलेन्स सेवामा एकीकृत आपतकालीन प्रणाली लागू गरेर उदाहरण प्रस्तुत गरेका छन्। अमेरिका र युरोपमा ९११ (९११) वा अन्य देशमा जस्तै एकै नम्बरमा कल गर्दा तुरुन्त प्रशिक्षित चालक, प्यारामेडिक र आवश्यक उपकरणसहितको एम्बुलेन्स आइपुग्छ। बिरामीलाई कुन अस्पताल लैजाने भन्ने स्पष्ट प्रोटोकल हुन्छ, जहाँ कुनै 'सेटिङ' चल्दैन। यस्तो सेवा प्रायः सरकारी व्यवस्थापनमा पारदर्शी र जनमैत्री हुन्छ।
नेपालमा पनि यस्तै एकीकृत प्रणाली लागू गर्नु अपरिहार्य छ। यसका लागि केही सुझावहरू:
१. एकीकृत आपतकालीन नम्बर: देशभर एउटै नम्बरमा फोन गर्दा तुरुन्त एम्बुलेन्स उपलब्ध हुने प्रणाली विकास गर्ने।
२. प्रोटोकलको पालना: बिरामीलाई सेटिङका आधारमा नभई नजिकको उपयुक्त अस्पतालमा पुर्याउने स्पष्ट निर्देशिका लागू गर्ने।
३. दक्ष जनशक्ति: प्रत्येक एम्बुलेन्समा प्रशिक्षित चालक र कम्तीमा एक जना प्यारामेडिक वा स्वास्थ्यकर्मी अनिवार्य गर्ने।
४. सरकारी नियन्त्रण र सहुलियत: सरकारी नियन्त्रणमा एम्बुलेन्स नेटवर्क निर्माण गरी निश्चित शुल्क वा निःशुल्क सेवाको व्यवस्था गर्ने।
५. नियमित अनुगमन र दण्ड: मापदण्ड पूरा नगर्ने एम्बुलेन्सलाई कडा कारबाही र दण्डको व्यवस्था गर्ने।
सरकार र स्वास्थ्य मन्त्रीज्यूलाई विशेष अनुरोध छ कि तत्काल देशभरको एम्बुलेन्स व्यवस्थाको निरीक्षण र सुधारमा ध्यान दिनुहोस्। केवल नियम र प्रोटोकल बनाएर मात्र पुग्दैन; त्यसको नियमित अनुगमन, सार्वजनिक प्रतिवेदन र कडा कार्यनीति आवश्यक छ।
यदि नेपालमा एम्बुलेन्स सेवालाई व्यवस्थित र पारदर्शी बनाइयो भने दुर्घटना, आकस्मिक रोग र प्रसूति सम्बन्धी मृत्युदरमा ठूलो कमी आउनेछ। उचित समयमा उचित उपचार दिलाउनु नै वास्तविक जीवनदान हो।
अन्ततः, एम्बुलेन्स सेवा व्यापार होइन, जनताको जीवनरक्षा प्रणाली हो। अस्पतालसँगको अवाञ्छित सेटिङ अन्त्य गरी, प्रशिक्षित कर्मचारीसहितको एकीकृत र पारदर्शी सेवा लागू गर्नु आजको आवश्यकता हो। जनताको जीवन सुरक्षा सुनिश्चित गर्नु नै सरकारको पहिलो दायित्व हो। अब समय आएको छ—नेपालभरको एम्बुलेन्स सेवालाई सुरक्षित, वैज्ञानिक र जनमैत्री बनाऔँ।
