१. पृष्ठभूमि र वर्तमान जनस्वास्थ्यको चुनौती
नेपालमा पछिल्ला दशकहरूमा जनस्वास्थ्यको परिदृश्यमा व्यापक परिवर्तन आएको छ। संक्रामक रोगहरूमा केही हदसम्म नियन्त्रण भए पनि नसर्ने रोगहरू (नन–कम्युनिकेबल डिजिज – एनसीडी्स) अहिले एउटा "सुषुप्त महामारी" का रूपमा देखा परेका छन् । सन् १९९० मा नेपालमा नसर्ने रोगबाट हुने मृत्यु कुल मृत्युको ३१.३% मात्र थियो, तर सन् २०२१ सम्म आइपुग्दा यो डरलाग्दो रूपमा बढेर ७१% पुगेको छ ।
मुख्यतया मुटु तथा रक्तनलीको रोग (सीभीडी्स), क्यान्सर, मधुमेह, र दीर्घ श्वासप्रश्वास रोग (सीओपीडी) ले स्वास्थ्य प्रणालिमा मात्र नभई देशको आर्थिक र सामाजिक अवस्थामा समेत ठूलो भार थपेका छन् । तीव्र सहरीकरण, अस्वस्थकर खानपान, शारीरिक निष्क्रियता, सुर्तीजन्य पदार्थ र मद्यपानको बढ्दो प्रयोगले गर्दा यी रोगहरू समाजको हरेक तहमा व्याप्त भएका छन् । यस संकटको दिगो समाधानका लागि केवल आधुनिक औषधि विज्ञान (एलोप्याथी) मा आधारित उपचार मात्र पर्याप्त छैन । यसका लागि रोकथाम र जीवनशैली सुधारमा केन्द्रित आयुर्वेद चिकित्सा प्रणालीको भूमिका अपरिहार्य र निर्णायक देखिएको छ ।
२. नसर्ने रोगको भार र जोखिमका कारक तत्वहरू
नेपालमा नसर्ने रोगको भार र त्यसबाट अल्प आयुमा हुने मृत्यु निरन्तर बढ्दो क्रममा छ । तथ्याङ्क अनुसार नेपाली जनसङ्ख्यामा निम्न जोखिमका तत्वहरू प्रमुख चुनौतीका रूपमा रहेका छन्:
• उच्च रक्तचाप: २४.५% जनसंख्यामा ।
• सुर्तीजन्य पदार्थको सेवन: २८.९% जनसंख्यामा ।
• मद्यपान: २३.९% जनसंख्यामा ।
• अस्वस्थ खानपान: करिब ९६.७% नेपालीले दैनिक रूपमा फलफूल र सागसब्जीको न्यून सेवन गर्ने गरेका छन् ।
मुटु र रक्तनली सम्बन्धी रोगले २४% र श्वासप्रश्वास सम्बन्धी रोगले १६.३% मृत्यु गराउने गरेको पाइएको छ भने क्यान्सरको दर ३५ वर्षको उमेरपछि तीव्र गतिमा बढ्ने गरेको देखिएको छ ।
आयुर्वेदको दृष्टिमा यी रोगहरूको मूल कारण केवल बाह्य तत्व मात्र होइनन्। आयुर्वेदले यसलाई तीन मुख्य आयामबाट व्याख्या गर्दछ: 'प्रज्ञापराध' (जानीजानी गरिने गल्ती वा विवेकको कमी), 'असात्म्येन्द्रियार्थ संयोग' (इन्द्रियहरूको गलत वा अति प्रयोग) र 'परिणाम' (वातावरणीय प्रभाव र समयको चक्र) । जब मानिसले आफ्नो प्रकृति विपरीत आहार, विहार, विचार र व्यवहार गर्दछ, तब शरीरमा दोषहरूको असन्तुलन भई नसर्ने रोगहरू उत्पन्न हुन्छन् ।
३. आयुर्वेदको सैद्धान्तिक आधार र रोकथाममुखी दृष्टिकोण
आयुर्वेद चिकित्सा प्रणालीको मुख्य लक्ष्य नै "स्वस्थस्य स्वास्थ्य रक्षणं, आतुरस्य विकार प्रशमनं च" अर्थात् स्वस्थ व्यक्तिको स्वास्थ्यको रक्षा र बिरामीको रोग निको पार्नु हो। नसर्ने रोगको ८०% जोखिम केवल व्यवहार परिवर्तनबाट कम गर्न सकिन्छ, जसमा आयुर्वेदले प्राचीन कालदेखि नै विशेष जोड दिँदै आएको छ ।
क) दिनचर्या र ऋतुचर्याको वैज्ञानिकता
आयुर्वेदले निर्देश गरेको दैनिक नियम (दिनचर्या) ले शरीरको जैविक घडी (बायोलोजिकल क्लक) लाई सन्तुलनमा राख्छ । ब्रह्म मुहूर्त (सूर्योदयभन्दा डेढ घण्टा पहिले) मा उठ्ने, नियमित योग तथा शारीरिक व्यायाम गर्ने, उचित समयमा निद्रा लिने र शरीरको सरसफाइमा ध्यान दिने अभ्यासले नसर्ने रोगको जोखिमलाई न्यूनतम बनाउँछ । त्यसैगरी, मौसमअनुसारको खानपान र जीवनशैली (ऋतुचर्या) ले वातावरण परिवर्तनका कारण शरीरमा हुने दोषको असन्तुलनलाई रोक्न मद्दत गर्छ ।
ख) आहार नै "महाभेषज"
आयुर्वेदले आहारलाई सबैभन्दा ठूलो औषधिको रूपमा स्वीकार गरेको छ । प्रत्येक व्यक्तिको शारीरिक प्रकृति (वात, पित्त, कफ) अनुसार पथ्यापथ्य (के खाने र के नखाने) को छनोट गर्नाले मोटोपना, मधुमेह र उच्च रक्तचाप जस्ता मेटाबोलिक रोगहरूलाई सुरुवाती अवस्थामै रोक्न सकिन्छ । विशेषगरी न्यून ग्लाइसेमिक इन्डेक्स भएका रैथाने बालीहरू जस्तै कोदो, फापर, जौ आदिको प्रयोगले नसर्ने रोगको जोखिम घटाउन मद्दत गर्दछ ।
ग) रसायन चिकित्सा र रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता
अश्वगन्धा, अमला, र गुडुची जस्ता रसायन औषधिहरूले शरीरको रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता (इम्युनिटी) बढाउनुका साथै 'अक्सिडेटिभ स्ट्रेस' कम गर्छन् । यसले अन्ततः क्यान्सर र मुटुको रोगको जोखिम घटाउन ठूलो सहयोग पुर्याउँछ ।
४. विशिष्ट नसर्ने रोगहरूको आयुर्वेदिक व्यवस्थापन
४.१ मोटोपना र मेटाबोलिक सिन्ड्रोम
मोटोपना (स्थौल्य) धेरै नसर्ने रोगहरूको जननी हो, जसलाई आयुर्वेदले 'मेदोवह स्रोतस' को विकार मान्छ । यसको व्यवस्थापनका लागि आयुर्वेदले लंघन (उपवास), उद्वर्तन (सुक्खा मालिस), र त्रिफला वा गुग्गुलु जस्ता लेखन गुण (चिल्लो काट्ने) भएका औषधिहरूको प्रयोग सिफारिस गर्छ । हाल आधुनिक समयमा चर्चामा रहेको 'इन्टरमिटेन्ट फास्टिङ' लाई आयुर्वेदको 'काल भोजन' सिद्धान्तसँग जोड्न सकिन्छ ।
४.२ मधुमेह (डायबिटिज मेलाइटस)
आयुर्वेदमा मधुमेहलाई 'प्रमेह' को एक प्रकारका रूपमा लिइन्छ । यसको व्यवस्थापनमा औषधिको साथै 'पथ्यापथ्य' मा ठूलो जोड दिइन्छ । मेथी, बेसार, जामुन र तीतो स्वाद भएका जडीबुटीहरूले रक्तचिनी नियन्त्रणमा महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छन् ।
४.३ मुटुको रोग र उच्च रक्तचाप
उच्च रक्तचापलाई आयुर्वेदमा 'रक्तगत वात' सँग तुलना गरिन्छ । यसका लागि मानसिक शान्तिका लागि शिरोधारा, रगत शुद्धीकरणका लागि बस्ती चिकित्सा, र अर्जुन वा सर्पगन्धा जस्ता हृदयपोषक औषधिहरूको प्रयोग गरिन्छ । तनाव व्यवस्थापनका लागि ध्यान (मेडिटेसन) र नुनको मात्रा घटाउने अभ्यास यसमा उपयोगी हुन्छ ।
४.४ दीर्घ श्वासप्रश्वास रोग (सीओपीडी र दम)
वायु प्रदूषण र धूम्रपानका कारण हुने समस्याहरूमा फोक्सोको क्षमता बढाउन प्राणायाम र श्वासप्रश्वास व्यायाम (एसीबीटी) प्रभावकारी हुन्छन् । कफ निष्कासनका लागि कपुर र सैन्धव लवणयुक्त तेलले अभ्यंग गर्ने आयुर्वेदिक विधि अत्यन्त प्रभावकारी देखिएको छ ।
४.५ मानसिक स्वास्थ्य
तनाव, चिन्ता र अवसाद नसर्ने रोगका प्रमुख कारक हुन् । आयुर्वेदले मानसिक स्वास्थ्यलाई शारीरिक स्वास्थ्यको पूरक मान्छ र यसका लागि आचार रसायन र सद्वृत्त (सत्य बोल्ने, आत्मसंयम अपनाउने आदि) को पालनामा जोड दिन्छ । ब्राह्मी र शंखपुष्पी जस्ता मेध्य रसायनहरूले मानसिक विकारको व्यवस्थापनमा सहयोग गर्छन् ।
५. योग र शारीरिक सक्रियताको भूमिका
योग आयुर्वेदको एक अविभाज्य अङ्ग हो । नसर्ने रोगहरूको रोकथाम र उपचारमा 'उपचारात्मक योग' को वैज्ञानिक आधार प्रमाणित भइसकेको छ । सूर्य नमस्कार र विभिन्न आसनहरूले मांसपेशीको लचकता बढाउँछन् भने प्राणायाम र ध्यानले शरीरको 'पारासिम्प्याथेटिक' तन्त्रिका प्रणालीलाई सक्रिय पारी रक्तचाप र तनाव घटाउँछन् । विश्व स्वास्थ्य संगठनको मापदण्ड अनुसार प्रत्येक वयस्कले हप्तामा कम्तीमा १५० मिनेट मध्यम स्तरको शारीरिक गतिविधि वा योग गर्नु आवश्यक छ ।
६. नसर्ने रोग नियन्त्रणका लागि "बेस्ट बाइज" र आयुर्वेद
विश्व स्वास्थ्य संगठनको 'बेस्ट बाइज' अवधारणा अन्तर्गत व्यवहार परिवर्तनलाई उच्च प्राथमिकता दिइएको छ । आयुर्वेद स्वास्थ्यकर्मीहरूले 5A (आस्क, एड्भाइज, असेस, असिस्ट, अरेन्ज) र 5R (रिलेभेन्स, रिस्क, रिवार्ड्स, रोडब्लक्स, रिपिटेसन) विधि अपनाएर बिरामीलाई सुर्तीजन्य पदार्थ र मद्यपान त्याग्न प्रभावकारी परामर्श दिन सक्छन् । आहार सुधार, नियमित योगाभ्यास, र स्थानीय जडीबुटीको प्रयोगलाई "बेस्ट बाइज" को रूपमा एकीकृत गर्दा नसर्ने रोगको भार न्यून लागतमा कम गर्न सकिन्छ ।
७. एकीकृत स्वास्थ्य प्रणाली (इन्टिग्रेटिभ हेल्थ मोडल)
नेपालका लागि सबैभन्दा उपयुक्त स्वास्थ्य मोडल "आयुर्वेदमार्फत रोकथाम + जनस्वास्थ्यमार्फत जनसंख्या रणनीति + आधुनिक चिकित्सामार्फत उपचार" को समन्वय नै हो ।
• क्रस–रेफरल (क्रस–रिफरल): गम्भीर लक्षणहरू देखिएमा बिरामीलाई तुरुन्त एलोप्याथिक अस्पताल पठाउने र स्थिर अवस्थामा रहेका दीर्घ रोगीहरूलाई जीवनशैली सुधार र पुनःस्थापनाका लागि आयुर्वेदमा पठाउने प्रणाली विकास हुनुपर्छ ।
• पीईएन कार्यक्रमसँग समन्वय: विश्व स्वास्थ्य संगठनको 'प्याकेज अफ एसेन्सियल एनसीडी इन्टरभेन्सन्स' (पीईएन) लाई आयुर्वेद र योगसँग समन्वय गरी प्राथमिक स्वास्थ्य सेवास्तरमा लागू गर्दा यो बढी प्रभावकारी र दिगो हुन्छ ।
८. नीतिगत व्यवस्था र संस्थागत प्रयासहरू
नेपाल सरकारले विभिन्न नीतिहरू मार्फत आयुर्वेदको भूमिकालाई स्वीकार गरेको छ:
• राष्ट्रिय स्वास्थ्य नीति २०७६: आयुर्वेद, प्राकृतिक चिकित्सा र योगलाई एकीकृत रूपमा विकास र विस्तार गर्ने लक्ष्य राखेको छ ।
• राष्ट्रिय नसर्ने रोग बहुक्षेत्रीय कार्ययोजना (२०२१–२०२५): यसले आयुर्वेद र वैकल्पिक चिकित्सालाई नसर्ने रोग निवारण रणनीतिमा समेटेको छ ।
९. चुनौती र भावी रणनीति
आयुर्वेदको भूमिकालाई अझ प्रभावकारी बनाउन केही चुनौतीहरू विद्यमान छन् जसलाई सम्बोधन गर्न आवश्यक छ:
१. वैज्ञानिक अनुसन्धान: आयुर्वेदिक उपचार र औषधिहरूको थप क्लिनिकल ट्रायल र वैज्ञानिक प्रमाणहरू संकलन गर्न आवश्यक छ ।
२. औषधि गुणस्तर र मानकीकरण: आयुर्वेदिक औषधिहरूको उत्पादनमा गुणस्तर र मानकीकरण सुनिश्चित गरिनुपर्छ ।
३. जनशक्ति प्रशिक्षण: आयुर्वेद स्वास्थ्यकर्मीहरूलाई आधुनिक निदान प्रविधि र नसर्ने रोगको 'स्क्रिनिङ' का बारेमा नियमित तालिम दिनु आवश्यक छ ।
४. जनचेतना: आयुर्वेदलाई केवल 'वैकल्पिक' उपचार पद्धतिको रूपमा नभई मूलधारको 'लाइफस्टाइल मेडिसिन' का रूपमा स्थापित गर्नुपर्छ ।
१०. निष्कर्ष
नसर्ने रोगको रोकथाम र नियन्त्रणमा आयुर्वेदको भूमिका केवल पूरक मात्र नभई निर्णायक र प्राथमिक हुनुपर्दछ । आहार, विहार, विचार र औषधिको सन्तुलन मिलाएर आयुर्वेदले नसर्ने रोगको भार घटाउन, स्वास्थ्य उपचार खर्च कम गर्न र नेपाली नागरिकको जीवनस्तरमा सुधार ल्याउन महत्वपूर्ण योगदान दिन सक्छ ।
"स्वस्थ जीवनशैली नै पहिलो औषधि हो" भन्ने आयुर्वेदको मूल मन्त्रलाई राष्ट्रिय स्वास्थ्य प्रणालीमा पूर्णतः आत्मसात् गरिनुपर्दछ । आधुनिक चिकित्सा र आयुर्वेदको समन्वित प्रयोग नै नेपालको स्वास्थ्य क्षेत्रको भावी दिगो समाधान हो । वैज्ञानिक प्रमाण, नीतिगत स्पष्टता र सरकारी प्रतिबद्धतासहितको एकीकृत स्वास्थ्य प्रणालीले नै नेपाललाई नसर्ने रोगको संकटबाट मुक्त बनाउन सक्छ ।
