मुटु हाम्रो शरीरको अत्यन्त महत्वपूर्ण अंग हो, जसले जीवनलाई निरन्तरता दिन रक्तसञ्चारको माध्यमबाट अक्सिजन र पोषण पुर्याउँछ। हालका वर्षहरूमा गैर-संक्रामक रोगहरू र मुटु सम्बन्धी समस्या उच्च आय भएका देशहरूमा मात्र नभई मध्यम तथा न्यून आय भएका देशहरूमा पनि तीव्र रूपमा बढ्दै गएको छ। यसले देखाउँछ कि मुटु सम्बन्धी रोग अब विश्वव्यापी चुनौती बनेको छ, जसले सबै वर्गका मानिसलाई प्रभावित गरिरहेको छ।
नेपालमा गरिएको राष्ट्रिय सर्वेक्षण तथा चिकित्सकीय अध्ययनहरूले पनि मुटु सम्बन्धी रोगलाई बढ्दो जनस्वास्थ्य चुनौतीका रूपमा देखाएका छन्। उपचार खर्चिलो हुने मात्र होइन, उपचारपछि पनि जीवनस्तर कम हुने समस्या देखिन्छ। यसले व्यक्तिगत, पारिवारिक तथा सामाजिक तहमा ठूलो बोझ सिर्जना गरेको छ। त्यसैले मुटु रोग नियन्त्रण र रोकथामलाई प्राथमिकतामा राखी जनचेतना, खानपान तथा जीवनशैली सुधार, र स्वास्थ्य प्रणाली सुदृढीकरणमा ध्यान दिनु अत्यावश्यक छ।
पाटन स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठानको प्रयत्न
कला मानव सभ्यताको आरम्भदेखि नै भावनाको अभिव्यक्ति, अनुभूतिको सम्प्रेषण र सामाजिक चेतनाको विकासको प्रमुख माध्यम रहँदै आएको छ। चित्रकला मार्फत कलाकारहरूले शब्दमा अभिव्यक्त गर्न कठिन भावनाहरूलाई रूप, रङ र रेखाको माध्यमबाट प्रस्तुत गर्छन्। कलालाई केवल सौन्दर्यको साधनका रूपमा मात्र नभई आत्मिक अनुभूति, संवेदनशीलता र मानवीय मूल्यसँग जोडिएको सशक्त माध्यमका रूपमा बुझ्ने दृष्टिकोण प्रस्तुत गर्छ।
विशेषतः चिकित्सा शिक्षाको सन्दर्भमा कलाको भूमिका झनै अर्थपूर्ण देखिन्छ, जहाँ विज्ञान र मानवताको सन्तुलन अपरिहार्य हुन्छ। चिकित्सा शिक्षा प्रायः तथ्य, सिद्धान्त र प्राविधिक सीपमा केन्द्रित हुन्छ; तर रोगीको पीडा, आशा र मनोवैज्ञानिक अवस्थालाई बुझ्न केवल वैज्ञानिक ज्ञान पर्याप्त हुँदैन। यस सन्दर्भमा कला भावनात्मक र मानवीय आयामलाई समेट्ने पुलका रूपमा उभिन्छ।
पाटन स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठानले कलालाई चिकित्सा शिक्षासँग जोड्ने अभ्यासलाई संस्थागत रूपमै अघि बढाएको छ। यस प्रतिष्ठानले स्नातक तहको मेडिकल शिक्षामा आफ्नो पहिलो ब्याचदेखि नै पहिलो वर्षको पाठ्यक्रम अन्तर्गत कार्डियोभास्कुलर प्रणालीको अध्ययनसँगै कला-आधारित सिकाइलाई समावेश गर्दै आएको छ। विद्यार्थीहरूलाई मुटुको संरचना, रक्तनलीहरूको कार्य र जीवनसँग यसको सम्बन्धलाई चित्रकला मार्फत अभिव्यक्त गर्न प्रोत्साहित गरिन्छ। यस अभ्यासले सैद्धान्तिक ज्ञानलाई केवल कण्ठस्थ गर्ने प्रवृत्तिभन्दा पर लैजाँदै, विषयवस्तुलाई अनुभूति र अनुभवसँग जोड्न सहयोग पुर्याएको देखिन्छ। “मेरो मुटु, मेरो कला (My Heart, My Art)” भन्ने भावनालाई प्रत्यक्ष अभ्यासमा उतार्दै, संस्थाले चिकित्सा शिक्षामा सिर्जनशीलता र मानवीय दृष्टिकोणको समायोजन सम्भव छ भन्ने सन्देश दिएको छ।
-1771309310.jpeg)
यस कलात्मक अभ्यासको परिणामस्वरूप आयोजित कला प्रतियोगितामा विद्यार्थीहरूले देखाएको प्रस्तुति उल्लेखनीय र प्रेरणादायी रहेको छ। कार्डियोभास्कुलर प्रणालीसँग सम्बन्धित विषयलाई कलात्मक रूपमा प्रस्तुत गर्दा विद्यार्थीहरूको सृजनात्मकता, भावनात्मक अभिव्यक्ति र सूक्ष्म अवलोकन क्षमता प्रस्ट रूपमा झल्किएको पाइन्छ। उनीहरूले बनाएका चित्रहरूले केवल शारीरिक संरचनाको जानकारी मात्र होइन, जीवन, पीडा, आशा र उपचारप्रतिको मानवीय दृष्टिकोणलाई समेत प्रतिबिम्बित गरेका छन्। यस प्रकारका प्रतियोगिताले विद्यार्थीहरूबीच स्वस्थ प्रतिस्पर्धा, आत्मविश्वास र सहकार्यको भावना विकास गर्नुका साथै चिकित्सा शिक्षालाई अझ जीवन्त र अर्थपूर्ण बनाएको छ। कला र विज्ञानको यस्तो समन्वयले भविष्यका चिकित्सकहरूलाई केवल दक्ष प्राविधिक नभई संवेदनशील र करुणामय मानव सेवकका रूपमा तयार पार्ने दिशामा महत्वपूर्ण योगदान पुर्याउने अपेक्षा गर्न सकिन्छ।
चिकित्सा शिक्षामा कला तथा साहित्यको महत्व
चिकित्सा शिक्षाका विद्यार्थीहरूका लागि चित्रकला, कविता, कथा, लेख, जीवन्त अनुभव र भोगाइको बारेमा छलफल तथा बहस गर्ने अभ्यासहरू केवल मनोरञ्जनका साधन होइनन्, चेतना विस्तार र समाजलाई गहन रूपमा बुझ्ने महत्वपूर्ण उपकरण हुन्। स्वास्थ्य, रोग, समाजको बनोट, आशा, अपेक्षा र मानवीय अनुभूतिको जटिलता बुझाउन कला तथा साहित्य मार्फत प्रदान गरिने अभिव्यक्तिले पाठ्यपुस्तक वा व्याख्यानभन्दा फरक ढंगले प्रभाव पार्छ। उदाहरणका लागि, कुनै बिरामीको अनुहारमा देखिने पीडाको रेखाचित्रले केवल लक्षणको विवरणभन्दा गहिरो अनुभूति गराउन सक्छ।
यसरी कला तथा साहित्यले चिकित्सा ज्ञानलाई मानवीय अनुभवसँग जोड्दै विद्यार्थीहरूलाई रोगको जैविक पक्ष मात्र नभई सामाजिक र भावनात्मक पक्ष बुझ्न प्रेरित गर्छ। “मेरो मुटु, मेरो कला” भन्ने भावनाले विद्यार्थीलाई आफ्नै अन्तर्मनबाट उत्पन्न संवेदनालाई कलामा उतार्न प्रेरित गर्छ, जसले उनीहरूलाई आफ्ना भावनाहरू चिन्न र व्यवस्थापन गर्न सहयोग पुर्याउँछ।
कलात्मक अभ्यासले चिकित्सा विद्यार्थीहरूमा सृजनशीलता र सूक्ष्म अवलोकन क्षमताको विकास पनि गराउँछ। चित्र बनाउँदा वा रङ प्रयोग गर्दा विद्यार्थीले वस्तु, अनुहार वा परिवेशलाई ध्यानपूर्वक हेर्नुपर्ने हुन्छ। यो अभ्यासले चिकित्सक बन्ने क्रममा आवश्यक पर्ने सूक्ष्म अवलोकन क्षमता—जस्तै बिरामीको सामाजिक तथा आर्थिक अवस्था, अनुहारको भाव, वा शारीरिक परिवर्तन—लाई मजबुत बनाउँछ। चिकित्सा विज्ञानमा सानो प्रयत्नले ठूलो अर्थ राख्न सक्छ; त्यसैले कलाले विकसित गर्ने ध्यानपूर्वक हेर्ने बानी व्यावहारिक रूपमा पनि उपयोगी हुन्छ। यसरी “मेरो मुटु, मेरो कला” केवल भावनात्मक अभिव्यक्ति होइन, व्यावसायिक दक्षताको विकाससँग पनि सम्बन्धित हुन्छ।
कला आत्मपरिक्षण र मननको माध्यम पनि हो। चिकित्सा शिक्षा अध्ययनको दबाब, लामो अध्ययन घण्टा र भावनात्मक थकानका बीच विद्यार्थीहरूले कहिलेकाहीँ आफ्नो मानसिक स्वास्थ्य उपेक्षा गर्न सक्छन्। कला तथा साहित्य जस्ता क्रियाकलापहरू र शिक्षक तथा साथीहरूले दिने थप हौसलाले उनीहरूलाई आत्मपरिक्षण गर्ने अवसर दिन्छन्। क्यानभासमा आफ्ना अनुभूति उतार्दा मनको भार हलुका हुन्छ र आत्मिक सन्तुलन कायम रहन्छ। यसरी कला मानसिक स्वास्थ्य संरक्षणको एक माध्यमका रूपमा काम गर्छ। चिकित्सा शिक्षाका विद्यार्थी स्वयं मानसिक रूपमा सन्तुलित भए मात्र उनीहरूले अरूको पीडा बुझ्न सक्ने क्षमता विकास गर्छन्। त्यसैले “मेरो मुटु, मेरो कला” आत्म-हेरचाहको अभ्याससँग पनि जोडिएको अवधारणा हो।
कला र सहानुभूतिको सम्बन्ध चिकित्सा शिक्षामा अत्यन्तै महत्वपूर्ण छ। बिरामीलाई केवल केस नम्बर वा लक्षणको समूहका रूपमा नभई सम्पूर्ण मानवका रूपमा बुझ्न सहानुभूति आवश्यक हुन्छ। चित्रकला तथा साहित्यका कारण विद्यार्थीले मानव आकृति, अनुहारका भाव र आँखामा देखिने कथा बुझ्ने प्रयास गर्छन्। यसले उनीहरूलाई बिरामीको भावनात्मक अवस्थाप्रति संवेदनशील बनाउँछ। उनीहरूको पीडा बुझेर मात्र होइन, बिरामी र परिवारको सामाजिक परिवेश, पारिवारिक सम्बन्ध र मनोवैज्ञानिक अवस्थासमेत बुझ्ने दृष्टिकोण विकास हुन्छ। यसरी कलाले विज्ञान र मानवताको दूरी घटाउँदै दुवैलाई एकै धरातलमा ल्याउँछ।
कलाले विविधताको सम्मान र बहुसांस्कृतिक संवेदनशीलता पनि विकास गर्छ। विभिन्न संस्कृतिमा रोग र स्वास्थ्यलाई हेर्ने दृष्टिकोण फरक हुन सक्छ। चित्रकला र दृश्य अभिव्यक्तिमा यी विविध दृष्टिकोणहरूलाई समेट्न सकिन्छ। चिकित्सा विद्यार्थीले विभिन्न समुदायका मानिसहरूको जीवनशैली, विश्वास र पीडालाई कलामार्फत बुझ्दा उनीहरूमा सांस्कृतिक संवेदनशीलता विकास हुन्छ। यसले भविष्यमा विभिन्न पृष्ठभूमिका रोगीसँग काम गर्दा सम्मान र सहिष्णुताको भावना बढाउँछ। “मेरो मुटु, मेरो कला” को अवधारणा व्यक्तिगत अनुभूतिको अभिव्यक्ति मात्र नभई सामूहिक मानव अनुभवको सम्मान पनि हो।
शिक्षण विधिको सन्दर्भमा पनि कलाको समावेशीकरण नवीन र प्रभावकारी उपाय हो। परम्परागत व्याख्यानमुखी शिक्षण प्रणालीमा विद्यार्थीहरू कहिलेकाहीँ निष्क्रिय श्रोता मात्र बन्न सक्छन्। तर कला-आधारित सिकाइले उनीहरूलाई सक्रिय सहभागी बनाउँछ। कुनै रोगको चित्र बनाउने, उपचार प्रक्रियालाई दृश्य रूपमा प्रस्तुत गर्ने वा बिरामीको जीवनकथा चित्रण गर्ने जस्ता गतिविधिले सिकाइलाई रोचक र गहिरो बनाउँछ। यसले स्मरण शक्ति बढाउने मात्र होइन, अवधारणाको अर्थपूर्ण बुझाइ पनि गराउँछ। चिकित्सा शिक्षा केवल सूचना सङ्कलन होइन, अनुभवजन्य सिकाइ पनि हो भन्ने दृष्टिकोण कलाले बलियो बनाउँछ।
कला चिकित्सा पेशामा मानवीयता कायम राख्ने साधन पनि हो। आधुनिक चिकित्सा प्रविधिको तीव्र विकाससँगै कहिलेकाहीँ चिकित्सक र बिरामीबीचको सम्बन्ध यान्त्रिक हुन सक्छ। प्रविधिले उपचारलाई प्रभावकारी बनाएको छ; तर मानवीय स्पर्शको महत्त्व घट्नु हुँदैन। चित्रकला, साहित्य र कलात्मक अभ्यासले चिकित्सकलाई आफ्नो पेशागत भूमिकामा मानवीय पक्ष सम्झाइरहन्छ। यसले बिरामीलाई केवल उपचारको वस्तु नभई अनुभूति, आशा र डर भएको व्यक्तिका रूपमा हेर्ने दृष्टिकोण विकसित गर्छ। “मेरो मुटु, मेरो कला” ले चिकित्सा पेशालाई केवल प्राविधिक दक्षता होइन, करुणा र सेवाभावसँग जोड्ने मूल्यलाई उजागर गर्छ।
अन्त्यमा,
पाटन स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठानको प्रयत्न “मेरो मुटु, मेरो कला” प्रतियोगितामा विद्यार्थीको सक्रिय सहभागिता तथा शिक्षकको हौसलाले चिकित्सा शिक्षा र मानवीय संवेदनाको संगमको प्रतीकको रूपमा बुझ्न सकिन्छ। कला आत्माको भाषा हो, जसले विज्ञानको कठोर संरचनाभित्र मानवीय स्पर्श थप्छ। यस्ता अभ्यासहरूले चिकित्सा शिक्षाका विद्यार्थीहरूलाई चेतनशील, संवेदनशील र जिम्मेवारपूर्वक सेवा प्रवाह गर्न र एक असल स्वास्थ्यकर्मी बन्न प्रेरित गर्छन्। यसले उनीहरूमा सृजनशीलता, सूक्ष्म अवलोकन, आत्मपरिक्षण र सहानुभूतिपूर्ण व्यवहार विकास गर्छ। समाजलाई कुशल चिकित्सक मात्र होइन, संवेदनशील र करुणामय मानव सेवा प्रदान गर्ने असल मित्रजस्तो स्वास्थ्यकर्मी चाहिन्छ। त्यसैले चिकित्सा शिक्षामा कलाको समावेशीकरण कुनै वैकल्पिक गतिविधि होइन, समग्र मानव विकासका लागि आवश्यक आधार हो। “मेरो मुटु, मेरो कला” को भावना आत्मसात् गर्दै भविष्यका चिकित्सकहरूले विज्ञान र मानवताको सन्तुलित संयोजनमार्फत समाजको सेवामा समर्पित हुने आशा गर्न सकिन्छ।
(सुवेदी पाटन स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठानका प्राध्यापक तथा जनस्वास्थ्य संकायका पूर्वप्रमुख हुन्।)
