काठमाडौं- नेपालमा हरेक दिन औसत सात जनाले सडक दुर्घटनामा ज्यान गुमाउँछन्। घरबाट निस्किएको मान्छे गन्तव्यमा सुरक्षित पुग्छ कि पुग्दैन भन्ने कुरा अहिले भाग्यको भरोसामा छोड्नुपर्ने अवस्था छ। पछिल्लो एक दशकमा नेपालमा सडक दुर्घटना र यसबाट हुने मानवीय क्षतिको ग्राफ डरलाग्दो गरी उकालो लागेको छ। सन् २०२६ को तथ्याङ्क अनुसार नेपालको सडक सुरक्षाको अवस्था राष्ट्रिय संकटको रूपमा देखा परेको छ।
वैश्विक परिदृश्य र नेपालको अवस्था
विश्व स्वास्थ्य संगठनका अनुसार विश्वभर हरेक वर्ष करिब १३ लाख मानिस सडक दुर्घटनामा मृत्यु हुन्छन्। विकसित देशहरूले प्रविधि, कडा कानुन र सडक इन्जिनियरिङमार्फत दुर्घटना घटाउँदै लगेका छन्। तर नेपाल जस्ता विकासोन्मुख देशहरूमा अवस्था ठ्याक्कै उल्टो छ।
नेपालमा प्रति १ लाख जनसंख्यामा मृत्यु दर करिब २० भन्दा माथि छ, जुन दक्षिण एसियाकै उच्चमध्येमा पर्छ। छिमेकी राष्ट्र भुटान वा माल्दिभ्सको तुलनामा नेपालको सडक धेरै गुणा घातक सावित भइरहेको छ। विश्वले 'सडक सुरक्षा दशक (२०२१–२०३०)' मनाउँदै दुर्घटना आधा घटाउने लक्ष्य राखे पनि नेपालमा सवारी साधनको संख्या वृद्धिसँगै दुर्घटनाको संख्या पनि बढिरहेको छ।
नेपालमा किन धेरै मानवीय क्षति हुन्छ?
नेपालमा हुने सडक दुर्घटनाका पछाडि कुनै एउटा मात्र कारण छैन। यो मानवीय त्रुटि, कमजोर पूर्वाधार र फितलो कानुनी कार्यान्वयनको मिश्रित परिणाम हो।
मानवीय त्रुटि: करिब ७० प्रतिशत दुर्घटना चालकको लापरवाहीका कारण हुने गर्छ। तीव्र गति, मादक पदार्थ सेवन (मापसे), ओभरटेकिङ र थकानका बीच लामो दूरी यात्रा गर्दा ठूला दुर्घटना हुने गर्छन्।
भौगोलिक विकटता र कमजोर सडक: नेपालका पहाडी सडकहरू साँघुरा र घुमाउरो छन्। धेरैजसो सडकमा गार्डरेल (सुरक्षा बार) र स्पष्ट ट्राफिक संकेतहरूको अभाव छ।
सवारी साधनको अवस्था: पुराना सवारी साधन, क्षमताभन्दा बढी भार र नियमित मर्मतसम्भारको अभावले 'मेकानिकल फेलियर' भई गाडी भीरबाट खस्ने घटना सामान्य बनेका छन्।
कमजोर ट्राफिक नियम पालना: सिटबेल्ट र हेलमेटको अनिवार्य प्रयोगमा हेलचेक्र्याइँ हुँदा सामान्य दुर्घटनामा पनि मानिसको मृत्यु हुने गरेको छ।
'डिजास्टर मेडिसिन'को आवश्यकता
नेपालमा सडक दुर्घटनामा हुने धेरैजसो मृत्यु अस्पताल पुग्नु अगावै वा अस्पताल पुगेको पहिलो एक घण्टा (Golden Hour) भित्र उपचार नपाउँदा हुन्छ। यहीँले 'डिजास्टर मेडिसिन' वा 'विपद् चिकित्सा'को भूमिका महत्त्वपूर्ण बनाउँछ।
डिजास्टर मेडिसिन भनेको केवल अस्पतालमा बिरामीको उपचार गर्नु मात्र होइन, दुर्घटनास्थलमै घाइतेको वर्गीकरण (Triage) गर्ने, प्राथमिक उपचार दिने र सुरक्षित रूपमा अस्पतालसम्म स्थानान्तरण गर्ने प्रणाली हो।
नेपालमा यसको आवश्यकता हुनुका मुख्य कारणहरू:
तात्कालिक उद्धार र उपचार: दुर्घटना पछि घाइतेलाई जथाभाबी उठाउँदा मेरुदण्ड वा आन्तरिक रक्तश्राव भई ज्यान जाने जोखिम बढ्छ। दक्ष प्यारामेडिक्स र डिजास्टर मेडिसिनका विज्ञले घटनास्थलमै ज्यान जोगाउने प्रयास गर्न सक्छन्।
प्रि-हस्पिटल केयर: नेपालमा एम्बुलेन्स सेवालाई केवल 'बिरामी बोक्ने ट्याक्सी'को रूपमा मात्र प्रयोग गरिएको छ। डिजास्टर मेडिसिनको विकासले एम्बुलेन्सभित्रै सघन उपचारको व्यवस्था सुनिश्चित गर्छ।
सामूहिक हताहती व्यवस्थापन: जब बस वा ठूला सवारी दुर्घटना हुन्छन्, एकै पटक धेरै घाइतेको उपचार आवश्यक पर्छ। कुन बिरामीलाई पहिले उपचार गर्ने र कहाँ पठाउने भन्ने योजना डिजास्टर मेडिसिनले सिकाउँछ।
अबको बाटो
सडक दुर्घटनालाई नियन्त्रण गर्न केवल सडक पिच गर्ने वा जरिवाना बढाउने मात्र पर्याप्त छैन। यसको लागि 'सेफ सिस्टम एप्रोच' अपनाउनु आवश्यक छ। सरकारले सडक इन्जिनियरिङ सुधार्ने, सवारी चालक अनुमति पत्र प्रणालीमा कडाइ गर्ने र सडक सुरक्षा अडिट अनिवार्य बनाउनु पर्छ।
सर्वोच्च महत्त्वपूर्ण कुरा, दुर्घटना भइहालेमा घाइतेलाई मृत्युबाट बचाउन देशभर 'ट्रमा सेन्टर'हरूको सञ्जाल विस्तार गर्नुपर्छ र 'डिजास्टर मेडिसिन'लाई स्वास्थ्य प्रणालीको अभिन्न अङ्ग बनाउनुपर्छ। जबसम्म हामीले घाइतेलाई 'गोल्डेन आवर' भित्र विशेषज्ञ सेवा दिन सक्दैनौँ, तबसम्म हाम्रा सडकहरू मृत्युको पासो बनिरहनेछन्।
