नेपाली समाजमा एउटा सपना पुस्तौंदेखि दोहोरिँदै आएको छ- 'मेरो छोरा वा छोरी डाक्टर बन्नेछन्।' चिकित्सा पेशा लामो समयदेखि सम्मान, प्रतिष्ठा र सुरक्षित भविष्यको प्रतीकका रूपमा हेरिँदै आएको छ। सेतो कोट लगाउने व्यक्ति समाजमा ज्ञान, सेवा र जिम्मेवारीको प्रतिमूर्ति मानिन्छ।
तर यही सेतो कोटभित्र एउटा अर्को कथा पनि लुकेको छ। त्यो कथा हो- लामो संघर्ष, आर्थिक दबाब, अत्यधिक जिम्मेवारी र निरन्तर बलिदानको।
काठमाडौं, विराटनगर, नेपालगञ्ज वा पोखराका सरकारी अस्पतालका आकस्मिक कक्षमा मध्यरातमा पुग्ने हो भने एउटा फरक वास्तविकता देखिन्छ। त्यहाँ थकित अनुहार लिएर लगातार बिरामीको सेवामा खटिरहेका युवा चिकित्सकहरू भेटिन्छन्, जसको काँधमा ठूलो जिम्मेवारी छ तर भविष्यप्रतिको सुनिश्चितता भने अझै कमजोर छ। समाजमा रहेको 'डाक्टर भनेको धनी व्यक्ति हो' भन्ने धारणा धेरै युवा चिकित्सकहरूको वास्तविक जीवनसँग मेल खाँदैन।
डाक्टर बन्ने यात्रा: सपना कि संघर्ष?
नेपालमा डाक्टर बन्नु केवल पढाइ पूरा गर्ने प्रक्रिया मात्र होइन; यो धैर्य, त्याग र आर्थिक संघर्षको लामो यात्रा हो।
वर्षौंसम्म कठिन प्रतिस्पर्धात्मक परीक्षाको तयारी, साढे चार वर्षको चिकित्सा शिक्षा, इन्टर्नसिप, त्यसपछि स्नातकोत्तर अध्ययन र विशेषज्ञ बन्ने यात्राले चिकित्सकको जीवनको महत्वपूर्ण समय ओगट्छ। धेरैले स्थिर आम्दानी सुरु गर्दा उनीहरू आफ्नो जीवनको तेस्रो दशकको अन्त्यतिर पुगिसकेका हुन्छन्।
निजी मेडिकल कलेजमा अध्ययन गर्ने विद्यार्थीहरूको अवस्था अझ चुनौतीपूर्ण छ। धेरै परिवारले छोराछोरीलाई डाक्टर बनाउन ठूलो आर्थिक लगानी गर्छन्स- सम्पत्ति बेचेर, ऋण लिएर वा जीवनभरको बचत खर्च गरेर। परिवारको अपेक्षा हुन्छ कि यो लगानीले भविष्यमा स्थिरता ल्याउनेछ। तर बदलिँदो स्वास्थ्य प्रणालीमा त्यो सुनिश्चितता कमजोर हुँदै गएको छ।
जिम्मेवारी ठूलो, प्रतिफल सीमित
डाक्टरको काम केवल एउटा जागिर होइन; यो प्रत्यक्ष रूपमा मानिसको जीवनसँग जोडिएको जिम्मेवारी हो। तर विडम्बना के छ भने धेरै युवा चिकित्सकले आफ्नो शिक्षा, सीप र जिम्मेवारीअनुसारको आर्थिक सुरक्षा पाउन सकेका छैनन्।
रेसिडेन्ट डाक्टर र मेडिकल अफिसरहरूले २४ घण्टाभन्दा लामो ड्युटी गर्ने अवस्था अझै धेरै ठाउँमा देखिन्छ। लामो कार्यसमय, सीमित सुविधा, तलबमा ढिलाइ र कमजोर कार्य वातावरणले उनीहरूको मानसिक तथा शारीरिक तनाव बढाउँछ।
डाक्टर बनेपछि पनि सिकाइ र पेशागत विकास रोकिँदैन। तालिम, सम्मेलन, लाइसेन्स नवीकरण, परीक्षा शुल्क, अनुसन्धान र अध्ययन सामग्रीमा निरन्तर लगानी गर्नुपर्छ। तर सीमित आम्दानीका कारण धेरै युवा चिकित्सकका लागि बचत गर्ने, परिवारलाई सहयोग गर्ने, ऋण तिर्ने र व्यक्तिगत जीवन निर्माण गर्ने कुरा कठिन बन्दै गएको छ।
डाक्टरको संख्या बढ्यो, अवसर भने बढेनन्
नेपालमा पछिल्ला वर्षहरूमा चिकित्सा शिक्षाको विस्तार भएको छ। धेरै डाक्टर उत्पादन हुनु स्वास्थ्य सेवाको पहुँच विस्तारका लागि आवश्यक थियो। तर स्वास्थ्य पूर्वाधार, रोजगारीका अवसर र विशेषज्ञ तालिमका अवसरहरू सोही गतिमा विस्तार हुन सकेनन्।
हरेक वर्ष नयाँ चिकित्सकहरू सीमित स्नातकोत्तर सिट, कम रोजगारीका अवसर र असमान स्वास्थ्य संरचना भएको प्रणालीमा प्रवेश गर्छन्। विशेषगरी ठूला शहरबाहिर पर्याप्त सुविधा र करियर विकासका अवसरहरूको अभाव देखिन्छ।
निजी अभ्यास (प्राइभेट प्राक्टिस) सुरु गर्न आवश्यक आर्थिक स्रोत सबैका लागि सम्भव हुँदैन। फलस्वरूप, धेरै युवा चिकित्सकहरू सीमित स्रोत भएका सरकारी संस्था वा न्यून अवसर भएका निजी स्वास्थ्य संस्थाबीच संघर्ष गरिरहेका हुन्छन्।
बढ्दो विदेश पलायन: राष्ट्रको लगानीको क्षति
यी चुनौतीहरूका कारण धेरै नेपाली चिकित्सकहरू विदेशतर्फ आकर्षित भइरहेका छन्। अमेरिका, बेलायत, अष्ट्रेलिया लगायतका देशका चिकित्सा लाइसेन्स परीक्षाहरू युवा चिकित्सकहरूको साझा लक्ष्य बन्न थालेका छन्।
विदेशमा राम्रो कार्य वातावरण, व्यवस्थित प्रशिक्षण प्रणाली, उचित पारिश्रमिक र करियर विकासको अवसर पाइने भएकाले धेरै चिकित्सकले आफ्नो भविष्य त्यतातिर खोज्नु स्वाभाविक बनेको छ।
तर एउटा चिकित्सक विदेश जानु केवल व्यक्तिगत निर्णय मात्र होइन; त्यसमा एउटा राष्ट्रले लगानी गरेको वर्षौंको शिक्षा, समय र स्रोत पनि जोडिएको हुन्छ।
थकित चिकित्सक, कमजोर हुँदै गएको प्रणाली
चिकित्सकको असन्तुष्टि केवल चिकित्सकको व्यक्तिगत समस्या होइन; यसको प्रभाव समग्र स्वास्थ्य सेवामा पर्छ।
लामो समयको काम, आर्थिक असुरक्षा, कार्यस्थलमा हुने दुर्व्यवहार, सामाजिक दबाब र भविष्यप्रतिको अनिश्चितताले चिकित्सकहरूमा मानसिक थकान र बर्नआउट बढाइरहेको छ।
स्वास्थ्य प्रणालीका मुख्य आधारस्तम्भ नै थकित र निराश भए भने गुणस्तरीय स्वास्थ्य सेवा सुनिश्चित गर्न कठिन हुन्छ। बिरामीले केवल चिकित्सकको ज्ञान मात्र होइन, उसको समय, ऊर्जा र सहानुभूति पनि पाउँछन्। त्यसैले चिकित्सकको कल्याण प्रत्यक्ष रूपमा बिरामीको हितसँग जोडिएको विषय हो।
अब राष्ट्रिय बहसको आवश्यकता
नेपालले महामारी, विपद् र स्वास्थ्य संकटका बेला चिकित्सकहरूको योगदानको प्रशंसा गर्छ। तर प्रशंसाले मात्र स्वास्थ्य प्रणाली टिक्दैन।
यदि हामी स्वास्थ्य सेवालाई वास्तवमै महत्व दिन्छौं भने स्वास्थ्यकर्मीहरूलाई पनि सम्मानजनक जीवन सुनिश्चित गर्नुपर्छ। यसका लागि उचित पारिश्रमिक, सुरक्षित कार्य वातावरण, पर्याप्त विशेषज्ञ तालिमको अवसर, ग्रामीण स्वास्थ्य संरचनाको सुधार र चिकित्सकलाई नेपालमै करियर निर्माण गर्न प्रेरित गर्ने नीति आवश्यक छ।
नेपालको स्वास्थ्य प्रणालीको भविष्य केवल धेरै डाक्टर उत्पादन गरेर मात्र सुनिश्चित हुँदैन; उनीहरूलाई टिकाइराख्ने, सम्मान गर्ने र सहयोग गर्ने वातावरण निर्माण गरेर मात्र सम्भव हुन्छ।
स्वस्थ राष्ट्र निर्माण गर्ने जिम्मेवारी बोकेकाहरूको आफ्नै जीवन असुरक्षा, थकान र निराशामा आधारित हुन सक्दैन। समाजले डाक्टरबाट सेवाको अपेक्षा गर्छ भने डाक्टरहरूले पनि सम्मान, सुरक्षा र सम्मानजनक जीवन पाउने अधिकार राख्छन्।
-(डा. सन्देश रोय कासर अल ऐनी अस्पताल, काहिरा विश्वविद्यालय, इजिप्टमा छन्।)
